… که دارند زیارت خلیفه را تماشا میکنند، یک تظاهری بکند و خویشاوندی خودش را به پیغمبر نشان بدهد، میرود نزدیک، وقتی میخواهد سلام بدهد به قبر پیغمبر، میگوید: «السّلام علیک یابن عمّ»؛ نمیگوید: «یا رسول الله»، ای پسر عمو سلام بر تو. یعنی من پسر عموی پیغمبر هستم. موسی بن جعفر بلافاصله میآیند در مقابل ضریح میایستند، میگویند: «السّلام علیک یا ابّ»؛ سلام بر تو ای پدر. یعنی اگر پسر عموی تو است، پدر من است. درست آن شیوهی تزویر او را در همان مجلس از بین میبرد. مردمی که دوروبر هارون الرشید بودند، آنها هم احساس میکردند که بزرگترین خطر برای دستگاه خلافت، وجود موسی بن جعفر است. یک مردی از دوستان دستگاه حکومت و …نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
امام کاظم (ع) (۱۷ پاراگراف)
… وَ اَرمِینِیَة؛حاشیهی دریاها و آن جزیرهها و مثلاً ارمینیه؛ حالا ارمنستان [است] یا هر جا؛ مثلاً آن منتهاالیهِ دریای مدیترانه و آنجاها؛ قالَ الرَّشِیدُ فَلَم یَبقَ لَنا شَیء؛ پس برای ما چه ماند؟ فَتَحَوَّل اِلیٰ مَجلِسی؛ بلند شو بیا سر جای من بنشین؛ قالَ مُوسیٰ علیه السّلام قَد اَعلَمتُکَ اَنَّنی اِن حَدَدتُها لَم تَرُدَّها؛ گفتم که اگر محدودش بکنم، تو آن را برنمیگردانی؛ فَعِندَ ذٰلِکَ عَزَمَ عَلیٰ قَتلِه؛[69] اینجا که شد، عازم شد که موسیبنجعفر را بکُشد؛ این داعیهی موسیبنجعفر و از این قبیل داعیهها در زندگی موسیبنجعفر، امام صادق و امام هشتم وجود دارد که آن هم یک بحث قابل …… صحبتهایی که میکردیم، در مورد امام باقر عرض کردم. یکی آن مسئلهی فدک است که هارون یکوقتی برای اینکه قال قضیّهی بنیهاشم و ادّعاهایشان را بکَند، به موسیبنجعفر گفت که «حدّ فَدَکاً حَتّی اَرُدَّها اِلَیک»،[68] محدودش کن، مشخّصش کن تا فدک را به تو برگردانم؛ حضرت اوّل امتناع میکنند، بعد میگویند: « لَا آخُذُها اِلّا بِحُدُودِها»، حدود اصلیاش را اگر بدهی میگیرم؛ بعد او میگوید که بسیار خب، حدودش را مشخّص کن؛ آنوقت خیلی جالب است، حضرت حدود برایش معیّن میکنند؛ حدودش این است: اَمّا الحَدُّ الاَوَّلُ فَعَدَن؛ یک حدّ فدک، عدن است؛ حالا اینها نشستهاند در مدینه یا در بغداد و دارند با هم صحبت میکنند؛ یکیاش عدن، منتهاالیه …وَ قالَ موسَى بنُ جَعفَرٍ علیهما السّلام: اَهینُوا الدُّنیا؛ دنیا را پست و خوار بشمارید. فَاِنَّهُ اَهنَى ما یَکونُ لَکُم اَهوَنُ ما یَکونُ عَلَیکُم؛ زیرا که هر چه دنیا در نظر شما پستتر و بىاهمّیّتتر باشد، به همین نسبت براى شما گواراتر و دلنشینتر است. دنیا که میگوییم، یک چیز خیالى نیست؛ دنیا همین متاع زندگى ما است، همین لذّتهاى ما است، همین خواستههاى ما است؛ پولطلبى، قدرتطلبى، تجمّلطلبى، زیادهطلبى است؛ لذّات گوناگون اعمّ از حلال و حرامش است؛ اینها همه دنیا است. استفادهى از اینها، شرعاً و عقلاً و از …عَن اَبِی الحَسَن (عَلَیهِ السَّلام) اَنَّهُ قالَ: عَلَیکَ بِالجِدِّ وَ لا تُخرِجَنَّ نَفسَکَ مِن حَدِّ التَّقصیرِ فی عِبادَةِ اللهِ وَ طاعَتِهِ فَاِنَّ اللهَ تَعالىٰ لا یُعبَدُ حَقَّ عِبادَتِه.[1]عَلَیکَ بِالجِدوَ لا تُخرِجَنَّ نَفسَکَ مِن حَدِّ التَّقصیرِ فی عِبادَةِ اللهِ وَ طاعَتِهفَاِنَّ اللهَ تَعالىٰ لا یُعبَدُ حَقَّ عِبادَتِه… میفرماید: اَفضَلُ اَعمالِ اُمَّتی اِنتِظارُ الفَرَج، ناظر به همهی مشکلاتی است که برای زندگی انسان پیش میآید؛ مشکلات گوناگونی در زندگی پیش میآید، انسان در مواجههی با این مشکلات نبایستی مأیوس بشود؛ باید انتظار فرج داشته باشد؛ باید بداند که فرج خواهد آمد. خود انتظار فرج، یک نوع فرج است که این روایتی است از حضرت موسیبنجعفر: لَستَ تَعلَمُ اَنَّ اِنتِظارَ الفَرَجِ مِنَ الفَرَج؛[8] خود انتظار فرج و انتظار گشایش، یک گشایشی است برای انسان که او را از آن حالت یأس، از حال درماندگی که به کارهای عجیب و غریبی وادار میکند، نجات میدهد. خب، اینکه پیغمبر و ائمّه این جور فرمودند، معنایش این است که امّت محمّدی (صلّی الله علیه و آله و سلّم)، در هیچ حادثهای از حوادث زندگی دچار یأس و ناامیدی نمیشوند و همیشه در همه حال انتظار فرج دارند.… میکنم. در توقیع شریف حضرت ولیّعصر (ارواحنا فداه) به ابنبابویه -علیّبنبابویه- از قول پیغمبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل شده که فرمود: اَفضَلُ اَعمالِ اُمّتی انِتِظارُ الفَرَج؛[5] یعنی برترینِ اعمال امّت من این است که منتظر فرج باشند؛ [یعنی] امید. در یک روایتی از موسیبنجعفر (علیه السّلام) [آمده]: اَفضَلُ العِبادَةِ بَعدَ المَعرِفَةِ اِنتِظارُ الفَرَج.[6] معرفت یعنی توحید و معرفتِ حقایق الهی، [برترین اعمال] بعد از آن، انتظار فرج است. از امیرالمؤمنین (علیه السّلام) [نقل شده]: اِنتَظِرُوا الفَرَجَ وَ لا تَیأَسوا مِن رَوحِ الله؛[7] انتظار فرج داشته باشید، از رَوح و رحمت و گشایش الهی مأیوس نشوید. پس در انتظار فرج امید هست، تحرّک هست، اقدام وجود دارد که البتّه حالا در مورد انتظار فرج گفته شده …… خودش، از کسانی که جزو نزدیکان خودش بودند، آدمهای سرشناس و معروف را از بین برده بود که یک انبارِ اسکلت درست شده بود.[16] از همۀ اینها فارغ شد، نوبت به امام صادق رسید. امام صادق را هم با حیله مسموم کرد. در فضای زندگی سیاسی بنیعباس هیچ غباری دیگر وجود نداشت. در یکچنین شرایطی که منصور در کمال قدرت و در اوج سلطۀ ظاهری زندگی میکند، نوبت به امامت موسیبنجعفر علیهالصلاةوالسلام رسید که یک جوانی است تازهسال و با آنهمه مراقب بهطوریکه کسانی که میخواهند بعد از امام صادق بفهمند که دیگر حالا به چه کسی باید مراجعه کرد با زحمت میتوانند راه پیدا کنند و موسیبنجعفر را پیدا کنند[17] و موسیبنجعفر به آنها توصیه میکند که مواظب باشید اگر بدانند که از من حرف شنیدید و از من تعلیمات دیدید و با من ارتباط دارید، «اَلذِّبح»[18] کشتن هست، مراقب باشید. در یکچنین شرایطی موسیبنجعفر به امامت میرسد و مبارزه را شروع میکند.آنوقتیکه هارونالرشید در ورود به حرم پیغمبر در مدینه در همین سفر میخواهد درمقابل مسلمانهایی که دارند زیارت خلیفه را تماشا میکنند یک تظاهری بکند و خویشاوندی خودش را به پیغمبر نشان بدهد، میرود نزدیک، وقتی میخواهد سلام بدهد به قبر پیغمبر، میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا ابنَ عَمِّ»[33] نمیگوید «یا رَسولَاللهِ»؛ ای پسرعمو سلام بر تو، یعنی من پسرعموی پیغمبرم. موسیبنجعفر بلافاصله میآیند درمقابل ضَریح میایستند، میگویند: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَبَه»، سلام بر تو ای پدر؛ یعنی اگر پسرعموی توست، پدر من است. درست آن شیوۀ تزویرِ او را در همان مجلس از بین میبرند.… از تلخیهای تاریخ زندگی ائمه، همین شهادت موسیبنجعفر است. البته میخواستند همانجا هم ظاهرسازی بکنند. در روزهای آخر سندیبنشاهک عدهای از سران و معاریف و بزرگان را که در بغداد بودند آورد دور حضرت، اطراف حضرت، گفت ببینید وضع زندگیاش خوب است، مشکلی ندارد. حضرت آنجا فرمودند: «بله، ولی شما هم بدانید که اینها من را مسموم کردند»[37]. و حضرت را مسموم کردند با چند دانۀ خرما و در زیر بار سنگین غُل و زنجیری که بر گردن و بر دست و پای امام بسته بودند، امام بزرگوار و مظلوم و عزیز در زندان، روحش به ملکوتِ اعلی پیوست و به شهادت رسید.… با این کار، شعار فدک را که در خاندان اهلبیت همواره بهعنوان یک سند مظلومیت تاریخی مطرح بود، بیاثر کند و این حربه را از آنان بگیرد. و شاید با این کار، مقایسهای میان خود و آنان که روزی فدک را از تصرف آنان خارج کردهاند، در ذهن شیعیان اهلبیت بهوجود آورد. حضرت ابتدا امتناع کردند، سپس که او اصرار کرد، گفتند: «لا آخُذُها اِلّا بِحُدودِها» اگر قرار است فدک را برگردانی، باید با محدودۀ واقعیاش، آن را بدهی.… و او از پدرش عباس و عباس از پیغمبر! یکچنین سلسلهای برای خودشان درست کرده بودند، و خودشان را احقّ و اُولی به امامت و خلافت معرفی میکردند. هارون برای اینکه این را تثبیت کند، میگوید: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»؛ موسیبنجعفر هم که در حرم پیغمبر است. تا شنید که هارون گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا بنَ عَمِّ»، صدایش را بلند کرد و گفت: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا اَبَه» درود بر تو ای پدر، ای نیا! یعنی فوراً زد توی دهان هارون که تو میخواهی بگویی پسرعموی او هستی، پس خلافت برای توست؛ من که فرزند اویم، اگر ملاک این است که پسرعمو از پسرعمو بهخاطر قوم و خویشی ارث خلافت و امامت ببرد، خب من که بیشتر باید از پدر، ارث خلافت و ولایت ببرم. (51/11/24)«فَقالَ عَلَیهِالسَّلامُ لا آخُذُها اِلّا بِحُدودِها» فرمود: حاضرم فدک را بگیرم، اما فدک را کامل میگیرم؛ فدک را با همان مرزهای واقعیاش از تو میگیرم. «قالَ وَ ما حُدودُها؟» گفت: مرز فدک کجا است؟ خب فدک یک باغستانی است و روشن است دیگر، مرزی ندارد. «قالَ اِن حَدَدتُها لَمْ تَرُدُّها» فرمود: اگر مرزهای فدک و حدود فدک را بگویم، از پسدادن فدک منصرف میشوی و نخواهی …… خدا را کفران کردند، ناسپاسی کردند، قوم خود و دنبالهروان خود را به وادی نابودی و نیستی و هلاکت و بدبختی کشاندند؟ کجاست آن وادی بدبختی و نیستی؟ جهنم! خودشان هم وارد جهنم شدند، دنبالهروان بیچارهشان را هم دنبال خودشان به جهنم کشاندند و چه بد جایگاهیست جهنم. موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه به هارون میگفت تو از آنهایی.[9] خب اگر هارون غافل نباشد، چرا خودش و مردمش را به دوزخ بکشاند؟ پس سراسر غفلتند خدایان دیگر.