هنگامی که ابیالصلت این خبر را برای امام آورد حضرت فرمود: «بار الها، ای پدیدآورنده آسمانها و زمین تو شاهدی که نه من و نه هیچ یک از پدرانم هرگز چنین سخنی نگفتهایم و این یکی از همان ستمهائی است که از سوی اینان به ما میشود.»نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
امام رضا (ع) (۲۴ پاراگراف)
… انشاءالله، از خدا نترس که کم و کسر در کار تو بگذارد، بده در راه خدا، آنوقتی که لازم است. و امام هشتم علی بن موسی الرضا (علیه الصّلاة و السّلام) هم به فرزندش امام جواد نامهای نوشت، ایشان هم عین همین تعبیر را با مختصر تفاوتی خطاب به امام جواد به کار برد. «فانفق و لا تخش من ذی العرش اقتارا»؛[16] در راه خدا انفاق کن پسرم و نترس از اینکه خدای متعال تو را در سختی و تنگدستی نگه دارد. این طرز فکر اسلام است و این طرز فکر اسلام فقط مال متوسطین و فقرا نیست که هر وقت ما یک چیزی را اعلام کردیم، یا برای جنگ، یا برای سیل یا برای نیازهای گوناگون، اولین کسانی که اجابت کردند، طبقهی متوسط مردم است. میآیند انگشتری را، طلائی را به آدم میدهند که آدم …درباره حقایقی که در زندگی ائمّه علیهمالسّلام، عملاً و قولاً، تجسّم و تبلور پیدا کرده است، این جمله معروف علیبنموسیالرّضا علیهالسّلام، از آن جملههای برجسته است که طبق روایت معروف، آن بزرگوار از پدران بزرگوارشان نقل کردند و فرمودند: «کلمة لاالهالّااللَّه حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی.» همیشه همینطور است و ملاک و معیار، همین است. ما باید تلاش کنیم که خود و کشور و ملتمان را مصداق این جمله نورانی قرار دهیم که «کلمه لااله الااللَّه، حصار من است. هر کس در حصار من وارد شود، از آسیبِ عذاب من، محفوظ خواهد ماند.» این را، امام هشتم علیهالصّلاةوالسّلام، از پدران خود و از قول خداوند متعال نقل میکند.… و گرسنگی فقیر و تهیدستی او را از بهدست آوردن چیزهایی که مورد اشتهای اوست، درک نمیکند؛ اما در روزی که روزه میگیرد، همه یکسانند و با اختیار خودشان، از مشتهیّات نفسانی محرومند. یک روایت دیگر از امام رضا علیهالسّلام نقل شده است که به نکته دیگری اشاره دارد. میفرماید: «لکی یعرفوا الم الجوع و العطش و یستدلوا علی فقر الآخره[3] » در این روایت، به تهیدستی و گرسنگی و تشنگی روز قیامت اشاره میشود. در روز قیامت، یکی از ابتلائات انسان، تشنگی و گرسنگی است که در آن حالت، انسان در مقابل مؤاخذه و سؤال و جواب الهی قرار میگیرد. انسان باید در گرسنگی و تشنگی روز ماه رمضان، به آن حالت روز قیامت توجّه کند و به آن لحظه بسیار سخت و دشوار متنبّه شود.… مقابل دشواریهایی که از این راه ممکن است پیش بیاید، قدرت تحمّل دارد. ماه رمضان، این قدرت تحمل و این صبر را به همه میدهد. یک روایت دیگر هم در همین زمینه عرض میکنم که آن هم از امام رضا علیهالصّلاةوالسّلام است؛ گرچه شاید این یکی، دو مورد، فقرههای یک حدیث باشد. «و رائضا لهم علی اداء ما کلّفهم[5] »؛ یعنی تحمّل گرسنگی و تشنگی و اجتناب از مشتهیّات نفسانی در روز ماه رمضان، یک نوع ریاضت است که انسان را بر اداء تکالیف گوناگون زندگی قادر میسازد. البته منظور، ریاضتهای شرعی و ریاضتهای الهی و ریاضتهای اختیاری است. یکی از چیزهایی که انسان را قدرتمند میکند و بر …باز روایت دیگری از امام رضا علیهالسّلام است که به بُعد دیگری از ابعاد روزه در همین مرحله گرسنگی و تشنگی کشیدن توجّه میکند. آن، این است که میفرماید: «صابراً علی ما اصابه من الجوع والعطش[4] ». قدرت صبر به انسان داده میشود که بتواند گرسنگی و تشنگی را تحمّل کند. انسانهای نازپرورده - کسانیکه معنای گرسنگی و تشنگی را نچشیدهاند و نفهمیدهاند - قدرت صبر و تحمّل هم ندارند؛ در بسیاری از میدانها، خیلی زود از پا درمیآیند و امتحانهای گوناگون زندگی، آنها را …هدف حضور شما در اینجا، هدف سیاسی نیست؛ هدف علمی است، هدف تربیتی است؛ بسیار شفاف و روشن. علم همه جا خریدار دارد. سخن نیک و معرفت روشن همه جا خریدار دارد. امام علیبنموسیالرّضا (علیه الصّلاة و السّلام) به یکی از یاران خود فرمود: «رحم اللَّه عبدا احیا امرنا»؛ رحمت خدا بر آن کسی که امر ما را، مطلب ما را زنده کند. این راوی میگوید: «فقلت له کیف یحیی امرکم»؛ چه جوری میشود که امر شما، مطلب شما، موضوع مورد اهتمام شما زنده شود؟ «قال یتعلّم علومنا و یعلّمها النّاس»؛ علوم ما را فرا بگیرند، معارف اهلبیت را فرا بگیرند، آن را به مردم، به دلهای مشتاق، به ذهنهای جستجوگر منتقل کنند. «فانّ النّاس لو علموا محاسن کلامنا لاتّبعونا».[4]جلسهی بسیار مهمّی است و روزهای مهم و تعیینکنندهای است. تصادف و تقارن این مراسم و این جلسه با ولادت باسعادت حضرت علیّبنموسیالرّضا (علیه آلاف التّحیّة و السّلام) برای دلهای مشتاق ملّت ایران و جمع حاضر مایهی تفأّل[2] و تبرّک است. امیدواریم همچنانکه آن بزرگوار در همین کشور خود ما و در شهرهای نزدیک به طوس، [یعنی] در نیشابور، آن حدیث معروف سلسلةالذّهب را بیان فرمود و کلمهی توحید را پایه و اساس دین معرّفی فرمود -کَلِمَةُ لا اِلٰهَ اِلَّا اللهِ حِصنی وَ مَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی[3] - ما هم بتوانیم کلمهی توحید را و حقیقت توحید را در زندگی خود، چه زندگی شخصی، چه زندگی اجتماعی، و چه در پایههای حکومت جمهوری اسلامی، انشاءالله استقرار ببخشیم.… امر مستبعدی[12] است. سیاست کجا، معنویّت و خداباوری کجا؟ سیاست مبانیای دارد که به حسب ظاهر، همهی این مبانی با توجّه به خدا و مانند اینها یا منافی است یا مغایر است. آن وقت سیاست را با معنویّت مخلوط کردن در یک فریضه، این دیگر هنر اسلام است؛ این هنر اسلام است. در آن روایتِ حضرت رضا (سلام الله علیه) [آمده که] خطیب جمعه «یُخبِرُهُم بِما وَرَدَ عَلَیهِم مِنَ الآفاقِ وَ مِنَ الاَهوالِ الَّتی لَهُم فیهَا المَضَرَّةُ وَ المَنفَعَة»؛[13] هائل [یعنی] یک امر مهم و بزرگ؛ مسائلی که در عالم میگذرد که یک مِساسی[14] با جامعهی ما دارد، یا به عنوان ضرر یا به عنوان نفع، [خطیب جمعه] اینها را برای مردم بیان میکند. فرض بفرمایید حالا مِن باب مثال مسئلهی هستهای، یا فرض کنید جنگ اوکراین ــ یک مسئلهای است دیگر؛ در دنیا وارد شده ــ یا …در این روایتِ فضلبنشاذان از حضرت رضا (سلام الله علیه)، این عبارتِ پُرمعنا [آمده]: وَ یُخبِرُهُم بِما وَرَدَ عَلَیهِم مِنَ الآفاق؛ امام جمعه در خطبه به مردم اطّلاع میدهد حوادث آفاق را. مِنَ الاَهوالِ الَّتی لَهُم فیهَا المَضَرَّةُ وَ المَنفَعَة؛[8] یعنی اینجور نیست که برویم آنجا و فقط بگوییم «ایّها المؤمنون! اتّقوا الله»؛ نه، بایستی از اخبار آفاق عالم، هر آنچه مربوط به مستمع شما است که در آن مضرّتِ او یا منفعتِ او وجود دارد، به او بگویید: اگر دشمنی وجود دارد که ممکن است به این مخاطب شما ضربهای وارد کند، او را از وجود آن دشمن مطّلع کنید؛ اگر طریقهای و راهی وجود …… مکتب اهلبیت موجب شده است که شیعه به عنوان پرچمدار مبارزهی با ظلم در طول تاریخ شناخته بشود. حادثهی کربلا، حادثهای بود که باید در دلهای مردم جا میگرفت؛ آن کسی که توانست این حرکت را با یک جهشی شروع کند، علیّبنموسی الرّضا (علیه الصّلاة و السّلام) بود. این روایت معروف ابنشبیب ــ ریّانبنشبیب ــ که [حضرت] فرمود: اِن کُنتَ باکیاً لِشَیءٍ فَابکِ لِلحُسَینِ (علیه السّلام)[2] ــ که این، اوّل روایت است و روایت مفصّل است ــ خیلی مطلب مهمّی است؛ «بر هر چه خواستی اشک بریزی و گریه بکنی، بر حسین گریه کن». این اهمّیّت مسئلهی کربلا را نشان داد. بعد هم وعدههای بزرگ برای کسانی که به زیارت امام حسین میروند یا عزادارای برای امام حسین میکنند یا اشک میریزند: در قیامت با ما محشور میشوید؛ در کنار ما هستید و …در کتاب «الحجّة» کافی حدیث مبسوطی از حضرت علیبنموسی الرضا علیهالسلام در شناخت امامت و توصیف امام نقل شده است که متضمن خصوصیات پُرمعنی و جالبی است؛ از آن جمله دربارۀ امامت: رشتۀ دین، سامان مسلمانان، آبادگر جهان، سربلندی مؤمنان، رُتبت[7] پیامبران، میراث جانشینان، خلافت خداوندگار و جانشینی پیامبر. و دربارۀ امام: افزایشدهندۀ ثروت عمومی، اجراکنندۀ مقررات و حدود الهی، پاسدار مرزها، امین خدا در میان خلق، شعلۀ فروزندهای بر جایگاهی بلند، صلادهندۀ[8] راه خدا، مدافع حریم خدا، بهخشمآورندۀ منافقان، ویرانگر بنیان کافران، عزتبخش مؤمنان، ورزیده و کاردان در زمامداری، دانای کار سیاست، کمربستۀ فرمان خدا، خیرخواه بندگان خدا، نگاهبان دین خدا...[9]این مفهوم که رهبری سیاسی در جامعۀ انقلابی اسلام، همان رهبری انقلابی است و لزوماً با رهبری فکری و ایدئولوژیک همراه است، در آموزشهای امامان قبل و بعد از امام صادق نیز آشکارا وجود داشته است. در روایتی امام علیبنموسی از قول جد بزرگوارش امام محمد باقر «سلاح» را در سلسلۀ امامت به «تابوت» در میان اقوام گذشتۀ بنیاسرائیل همانند میکند: «سلاح در میان ما همچون تابوت است در میان بنیاسرائیل، که نزد هرکس بود، نبوت (و در روایتی حکومت) از آنِ او بود. در میان ما نیز سلاح نزد هرکس باشد، رهبری و زعامت متعلق به اوست». (توجه شود به شکل نمادین و مفهوم بسیار عمیق این تعبیر). راوی آنگاه میپرسد: «فَیَکونُ السِّلاحُ مُزائِلاً لِلعِلمِ»[23] یعنی آیا ممکن است سلاح نزد کسی باشد که دانش ایدئولوژیک دین در او نیست؟[24] و امام در پاسخ میگوید: نه. یعنی زمامداری جامعه و رهبری انقلابی امت مسلمانان در اختیار کسی است که سلاح و دانش را باهم دارا باشد.خود امام از هر فرصتی، اجباریبودن این منصب را به گوش اینوآن میرساند، همواره میگفت من تهدید به قتل شدم تا ولیعهدی را قبول کردم.[18] طبیعی بود که این سخن همچون عجیبترین پدیدۀ سیاسی، دهانبهدهان و شهربهشهر پراکنده شود و همۀ آفاق اسلام در آن روز یا بعدها بفهمند که در همان زمان که کسی مثل مأمون فقط به دلیل آنکه از ولیعهدی برادرش امین عزل شده است، به جنگی چندساله دست میزند و هزاران نفر ازجمله برادرش امین را بهخاطر آن به قتل میرساند و سر برادرش را از روی خشم شهربهشهر میگرداند، کسی مثل علیبنموسی الرضا پیدا میشود که به ولیعهدی با بیاعتنایی نگاه میکند و آن را جز با کراهت و در صورت تهدید به قتل نمیپذیرد. مقایسهای که از این رهگذر میان امام علیبنموسی الرضا و مأمون عباسی در ذهنها نقش میبست، درست عکس آن چیزی را نتیجه میداد که مأمون بهخاطر آن، این سرمایهگذاری را کرده بود.یک نمونه همان است که مُعمَّربنخَلّد از خود امام هشتم نقل میکند که مأمون به امام میگوید اگر ممکن است به کسانی که از او حرفشنوی دارند در باب مناطقی که اوضاع آن پریشان است، چیزی بنویسد و امام استنکاف میکند و قرار قبلی که همان عدم دخالت مطلق است را به یادش میآورد.[21] نمونۀ بسیار مهم و جالب دیگر ماجرای نماز عید است که مأمون به این بهانه «که مردم قدر تو را بشناسند و دلهای آنان آرام گیرد» امام را به امامت نماز عید دعوت میکند. امام استنکاف میکند و پس از اینکه مأمون اصرار را به نهایت میرساند، امام به این شرط قبول میکند که نماز را به شیوۀ پیغمبر و علیبنابیطالب بهجا آورد و آنگاه امام از این فرصت چنان بهرهای میگیرد که مأمون را از اصرار خود پشیمان میسازد و امام را از نیمۀ راه …هنگامیکه اَبیالصَّلت این خبر را برای امام آورد، حضرت فرمود: «بار الهی، ای پدیدآورندۀ آسمانها و زمین، تو شاهدی که نه من و نه هیچیک از پدرانم هرگز چنین سخنی نگفتهایم و این یکی از همان ستمهایی است که از سوی اینان به ما میشود.»[32]معنای توحید خالص اسلامی این است. حالا میفهمید که چرا صدوچند سال بعد از همین تاریخ، یکی از فرزندان گویندۀ عالیمقام این خطبۀ معظّم، علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه در شهر نیشابور درمقابل دههاهزار جمعیت، میگوید: کلمۀ توحید، حصار خداست. «کَلِمةُ لاإِلهَ إِلَّاالله ُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی»[17] برخی اِشکال میکردند آقا چطور؟ کسی لاالهالّالله گفت، بس است؟ کافی است؟ چیز دیگری لازم ندارد؟ بله، همین است. اگر لاالهالّالله بگویی، آنچنانکه هیچ شائبۀ شرکی با آن نباشد ـ از آنگونه شرکی که علی در این خطبه به آن اشاره میکند ـ مؤمن خالص همان است. ایمان واقعی همین است. توحید واقعی، توحید …امام رضا علیهالسلام میفرمایند: «یَابنَشَبیبٍ، اِن کُنتَ باکیاً لِشَیءٍ فَابکِ لِلحُسَینِ»[5] این درس است. به هر چیزی خواستی گریه کنی، برای حسین هم گریه کن. نهاینکه گریه بر چیزهای دیگر ممنوع است؛ نه، انسان فرزندش، پدرش، برادرش، دوستش بمیرد، ولو شهید هم نشود، گریه کند اشکالی ندارد. نمیگویند اگر خواستی گریه کنی، [بلکه] «اِن کُنتَ باکیاً لِشَیءٍ» اگر [برای چیزی …… امام هشتم را در همین دستگیری، خریداری و او را از [آنِ] خود کرده بود؛ و مأمون به این وسیله، هم میخواست او را آزاد کند و هم ذهن امام علیهالسلام را یکطوری صاف کند که امام تصور نکند که این برادرش جزو تشکیلات مأمون عباسی شده؛ لذا اینطوری با امام حرف میزند. امام فوراً جلوی او را گرفتند و گفتند: «لا تَقِس اَخی زَیداً اِلَی زَیدِبنِ عَلِیٍّ» تو برادر من زید را به عمویم زید قیاس نکن، او کسی بود و این کس دیگری است. عموی من زید برای خاطر حکومت آل محمد صلیاللهعلیهوآله قیام کرد و اگر چنانچه به حکومت میرسید به وعدۀ خود وفا میکرد؛ یعنی حکومتش حق بود، حکومتش حکومت قانون بود، شاید در رأس حکومت، امام صادق علیهالسلام را قرار میداد؛ اما برادر من اینطور نبود، برادر من یک آدم اوباشی بود، یک آدم بیخود و جاهطلبی بود.در یک روایت دیگری دیدم که بعد از مدتی امام هشتم صلواتاللهعلیه به برادرشان زید، نصیحت میکنند و به او میگویند با دشمنان ما همکاری نکن و شیعیان ما را در مخمصه نینداز.[9] در روایت ندارد که زید جاسوس امنیتی مأمون شده بود، اما انسان اینطور استنباط میکند، و گمان من این است که زید بعد از آنکه در آن جریان گرفتار شد و در اختیار دستگاه حکومت قرار گرفت، مأمون بر او منّت گذاشت، او را ابتدا خریداری کرد و بنده کرد، و بعد آزاد کرد! و او برای تشکیلات بنیعباس کار میکرده. حالا اینکه چطوری کار میکرده، دیگر روشن نیست.… «مَضیَ وَ اللهِ عَمّی شَهیداً کَشُهَداءَ استُشهِدوا مَعَ رَسولِاللهِ وَ عَلِیٍّ وَ الحَسَنِ وَ الحُسَینِ» بهخدا قسم عمویم زید شهید است، مثل شهدایی که در رکاب پیغمبر صلیاللهعلیهوآله جنگیدند و شهید شدند؛ مثل علی و مثل حسن و مثل حسین علیهمالسلام. در یک روایت امام هشتم علیهالسلام میفرماید: زید در راه خدا جهاد کرد. این قضاوتها را میخواهم بدانید. در یک روایت امام صادق علیهالسلام نسبت به زید مرثیهخوانی میکند، عزا و ماتم او را ذکر میکند[26] و در عزایش مردم را میگریاند، که این را هم یک اشارهای خواهم کرد که به چه مناسبتی بوده. در این زمینه البته روایات زیاد است.… نیشابور یکی از برجستهترین بخشهای این مسافرت است. و این حدیث، معروف است؛ امام علیهالسلام وقتی وارد نیشابور شدند، مردم، آن اجتماع عظیم را تشکیل دادند. امام لازم نمیداند یک سخنرانی مفصّل بکند، شاید هم برای سخنرانی مفصّلِ آشکار امکانی در اختیار امام نیست. اما از فرصت استفاده میکند و لُبِّ همۀ مسائل مورد نظر خود را میگوید: «کَلِمَةُ لااِلَهَ اِلَّا اللهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی»[9] این پیام اسلام است. تمام اسلام در این کلمه است: «لااِلَهَاِلَّاللُ»هه. لاالهالاالله نفی همۀ قدرتهای غیر خدایی است. و شما ببینید که داعیۀ ائمه مگر چیست؟ ائمه چه میخواهند بگویند؟ ائمه که قدرتطلب نبودند. ائمه که مقام را برای خود نمیخواستند. دعوت شیعی از روز اول برمبنای این …… هم از قول خودش نمیگوید، از قول جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و لوح و قلم، و از قول خودِ خدا میگوید. با این سلسلۀ مفصّل و مستند و محکم، یک حدیثی را میخواهد از قول خدا نقل کند. و آن کلمهای را نقل میکند، که پیغمبر در اول بعثت آن کلمه را گفت: لاالهالاالله. پیغمبر گفت «لااِلَهَاِلَّاللُ»هه، «قُولُوا لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ تُفْلِحُوا»، بنا بر نقل، علیبنموسی الرضا هم میگوید که «کَلِمَةُ لااِلَهَ اِلَّاالله ُ حِصنی» خدا گفته که کلمۀ لاالهالاالله حصار من است، حصاری است که اگر وارد شدی، از عذاب و آسیب در امان خواهی ماند. یعنی همان رستگاری، یعنی همان فلاح. مردم به فکر فرومیروند: مگر لاالهالاالله در جامعۀ ما نیست که علیبنموسی الرضا برای ما این را سوغات آورده! مفهوم لاالهالاالله را مردم یکبار دیگر در ذهنشان مرور میکنند. و مفهومی است که همه میتوانند مرور کنند؛ …… فهمیدن است. هر انسانی با تدبر میتواند این را بفهمد. وقتی مردم را خوب به فکر فرومیبرد، بعد یک جملۀ دیگر هم اضافه میکند: «بِشَرطِها»؛ یعنی لاالهالاالله را اگر میخواهی در زندگی پیاده کنی، پیادهکردن این مفهوم کلی به این صورت است که این شرط را در نظر بگیری. «وَ اَنَا مِن شُروطِها» یعنی همان حرفی را که صدها مبلّغ و گوینده از خاندان پیغمبر، باید راهها را طی کنند تا به یک جمعیتی برسند و آهسته درِ گوششان بگویند، علیبنموسی الرضا با صدای بلند این مطلب را به همۀ مردم رساند؛ یعنی حقانیت خود و غصب خلافت بهوسیلۀ مأمون را به اطلاع مردم رساند. این شگردِ کار علیبنموسی الرضاست. (59/6/30)