… فَما رَجِعَ حَتّىٰ یَفتَحِ اللهُ عَلَیه؛ یعنى پیامبر پرچم جهاد را به على مىسپرد و على به صحنهى جنگ میرفت؛ جبرئیل امین در جانب راست او و میکائیل در سمت چپ او بودند و او میجنگید و از میدان برنمیگشت، مگر آن وقتى که فتح کرده بود و دشمن را سرکوب نموده بود. وَ ما تَرَکَ عَلىٰ اَهلِ الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاءَ اِلّا سَبعَ مِائَةَ دِرهَم فَصَلَت مِن عَطایاهُ اَرادَ اَن یَبتاعَ بِها خادِماً لِاَهِله؛ مردى که در هنگام ترک این دنیا، در حالى که خلیفه بود، یعنى حاکم مطلق کشورهاى اسلامى بود، از مال دنیا فقط هفتصد درهم __ از این همه زر و سیمى که در آفاق کشورهاى اسلامى بود و او میتوانست در آنها تصرّف بکند __ باقى گذاشت؛ آن را هم جمع نکرده بود تا براى او بماند؛ …نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
امام حسن (ع) (۱۸ پاراگراف)
… قَبَضَ اللهُ فى هذِهِ اللَیلَةَ رَجُلاً لا یَسبِقُهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخِرون؛[3] یعنى اى مردم! خدا دیشب کسى را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده از حیث عمل و تلاش و کار براى خدا به پایهى او نرسیدهاند و نخواهند رسید. وَ قَد کانَ رَسولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَ آلِه یُعطیهِ الرّایَةَ فَیُقاتِلَ وَ جَبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ عَن یَسارِهِ فَما رَجِعَ حَتّىٰ یَفتَحِ اللهُ عَلَیه؛ یعنى پیامبر پرچم جهاد را به على مىسپرد و على به صحنهى جنگ میرفت؛ جبرئیل امین در جانب راست او و میکائیل در سمت چپ او بودند و او میجنگید و از میدان برنمیگشت، مگر آن وقتى که فتح کرده بود و دشمن را سرکوب نموده بود. وَ ما تَرَکَ عَلىٰ اَهلِ الاَرضِ صَفراءَ وَ …… السّلام) براى خلافت بیعت کردند، امام مجتبىٰ در حضور مردم بر منبر برآمد و چند جمله در باب امیرالمؤمنین به اختصار سخن گفت. من این جملات را که بسیار کوتاه و مختصر است، میخوانم و دو سه نکتهى روشن و بسیار مهمّ این سخن را به عرض شما برادران و خواهران میرسانم. امام حسن به مردم اینچنین فرمود: لَقَد قَبَضَ اللهُ فى هذِهِ اللَیلَةَ رَجُلاً لا یَسبِقُهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخِرون؛[3] یعنى اى مردم! خدا دیشب کسى را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده از حیث عمل و تلاش و کار براى خدا به پایهى او نرسیدهاند و نخواهند رسید. وَ قَد کانَ رَسولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَ آلِه یُعطیهِ الرّایَةَ فَیُقاتِلَ وَ جَبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ …… با انقلابش، با امّتش ــ که امّت او بود، چون امّت پیغمبر بود ــ قهر نکرد. از کار کناره گرفتن، زودرنج بودن، دلنازک بودن، از حوادث و رویدادهاى کوچک فوراً رنجیدن و زبان به داد و بیداد گشودن، از شأن على پایینتر بود و دامان على به آن آلوده نشد. [او] کار کرد. لَم یَسبِقُهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخِرون؛ تا روز قیامت هم هیچ کس در عمل، در تلاش، در فعّالیّت، به پاى على نرسیده است و نمیرسد.و امّا نکتهى سوّم در زندگى امیرالمؤمنین به روایت امام حسن مجتبىٰ. امام حسن در پایان این خطبهى شریفه میفرماید: وَ ما تَرَکَ عَلى اَهلِ اَلارضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاءَ [اِلّا سَبعَ مِائَةَ دِرهَم]؛ على از طلا و نقرهى عالم هیچ از خود باقى نگذاشت مگر هفتصد درهم. هفتصد درهم مبلغ بسیار ناچیزى است که همین مبلغ ناچیز هم در زندگى على اندوخته به حساب نمىآید، زیرا على آن را براى روز مبادا نیندوخته بود؛ خرج لازمى داشت و پول على کفاف نمیداد، مجبور بود حقوق خودش …… و در آن شرایط قرار میگرفتند همان کارى را میکردند که حضرت ابىعبدالله (علیه السّلام) کرد امّا واقعیّت این است که بالاخره این قرعه به نام این بزرگمرد افتاد. خدا او را برگزید براى آنچنان فداکارى عظیم که تا آنجایى که ما شناختیم، در طول تاریخ بىنظیر بود. و حسنبنعلى (علیه السّلام) و دیگر بزرگان خاندان پیغمبر فرمودهاند: لا یَومَ کَیومِکَ یا اَباعَبدِالله؛[2] هیچ روزى مثل عاشورا نبود و هیچ فداکارىای مثل فداکارى آن بزرگان نبود. فداکارى، تاج کرامتى شد بر سر این بزرگمرد و یارانش؛ و آن مجموعه درّةالتّاجى[3] شدند براى مجموعهى افتخارات اسلام از صدر تا ذیل؛ هیچ کس را با آنها نمیشود مقایسه کرد. امروز، روز یادبود ولادت این بزرگوار و این شخصیّت است و این چیز بزرگى است.… «حتی انفجرت عمود الصبح». تا وقتی که طلوعِ فجر شد. مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا و تضرّع کرد. امام حسن، علیهالصّلاةوالسّلام، میگوید -طبق روایت- شنیدم که دائم مؤمنین و مؤمنات را دعا کرد؛ مردم را دعا کرد؛ برای مسائل عمومی دنیای اسلام دعا کرد. صبح که شد گفتم: «یا اُمّاه!»؛ «مادرم!» «لم لا تدعین لنفسک کما تدعین لغیرک[4] ؛» «یک دعا برای خودت نکردی! یک شب تا صبح دعا، همه برای دیگران!؟» در جواب فرمود: «یا بنىّ، الجّار ثم الدّار[5] ؛» «اوّل دیگران بعد خود ما!» این، آن روحیه والاست.… بر مؤمنان است. این روز را هم باید مثل ایام ماه مبارک رمضان، قدردانی کرد. امام مجتبی علیهالسّلام - طبق روایتی - در روز عید فطر، از راهی عبور میکرد. دید جمعیتی ایستادهاند و بازی میکنند و بیخیال و بیتوجّه به اهمیت این روز، با غفلتِ خودشان سرگرمند و میخندند. کنار آن جمعیت ایستاد و فرمود: «ان اللَّه جعل شهر رمضان مضماراً لخلقه.[2] » خداوند، ماه رمضان را میدان مسابقهای برای بندگانش قرار داده است. «فیستبقون فیه بطاعته الی مرضاته.» که در این میدان مسابقه، به وسیله اطاعت او، به سوی رضایت او با یکدیگر مسابقه بگذارند و از یکدیگر پیشی گیرند. «فسبق قوم ففازوا.» در این ماه رمضانی که گذشت، عدهای توانستند پیشی بگیرند و از دیگران جلو بیفتند؛ و اینها پیروز و موفّق شدند «وقصّر آخرون فخابوا.» اما عده دیگری، در همین ماه رمضان کوتاهی کردند. آنها نتوانستند خود را به درگاه رحمت الهی برسانند، و مأیوس و نومید شدند. «فالعجب کل العجب من ضاحک لاعب فیالیوم الّذی یثاب فیه المحسنون و یخسر فیه المبطلون.» فرمود: تعجّب است از کسانی که بیخیال میخندند و به لعب مشغول میشوند. در آن روزی که نیکوکاران خرمنهای ثواب …وقتی که به امام حسن مجتبیٰ (سلام الله علیه) اعتراض کردند که چرا شما صلح کردید، از جملهی حرفهایی که مکرّراً از حضرت مجتبیٰ نقل شده این است که میفرماید: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلیٰ حین»؛[5] این [کار] یک زمان دارد، یک اَمَد دارد، یک سرآمد دارد. شما چه میدانید؟ یعنی این وعده است. آن وقت در روایت امام این وعده مشخّص شده؛ در روایت است: اِنَّ اللهَ جَعَلَ هذَا الاَمر فی سَنَةِ سَبعین. امام مجتبیٰ سال ۴۰، ۴۱ این حرف را زدند، بنا بوده سال ۷۰ قیام انجام بگیرد و حکومت اسلامی تشکیل بشود؛ در تقدیر الهی این …ببینید؛ وقتی که امام حسن مجتبیٰ صلح کردند با معاویه، یک عدّهای میآمدند گله میکردند و اعتراض میکردند. حضرت میفرمودند که: «ما تَدری لَعَلَّه فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ الی حین»؛ این تا یک وقتی است، این موقّت است. یعنی در کلمات امام حسن مجتبیٰ (علیه السّلام) اشاره شده به اینکه این حادثه، این تسلّط کفر و نفاق، بنا نیست دائمی باشد؛ در تقدیر الهی این موقّت است. تا کی؟ تا سال ۷۰. یعنی طبق همین روایت، سال ۷۰ هجری بنا است هر کس از اهلبیت …عبادت فاطمۀ زهرا، یک عبادت نمونه است. حسن بصری که یکی از عُبّاد و زُهّاد معروف دنیای اسلام است، دربارۀ فاطمۀ زهرا میگوید: بهقدری دختر پیغمبر عبادت کرد و در محراب عبادت ایستاد که «تَوَرَّمَ قَدَماها».[27] پاهای آن بزرگوار از ایستادن در محراب عبادت، ورم کرد! امام حسن مجتبی میگوید: یک شبی ـ شب جمعهای ـ تا صبح مادرم به عبادت ایستاد، تا صبح عبادت کرد، تا وقتیکه «حَتَّى انْفَجَرَ عَمودُ الصُّبحِ»[28] تا وقتیکه طلوعِ فجر شد، مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا کرد و تضرع کرد. طبق روایت امام حسن میگوید، که شنیدم که دائم مؤمنین و مؤمنات را دعا کرد، مردم را دعا کرد، برای مسائل عمومی دنیای اسلام دعا کرد. صبح که شد گفتم: «یا اُمّاه!»، مادرم! «لِمَ لا تَدعینَ لِنَفسِکِ کَما تَدعینَ لِغَیرِکِ»، یک دعا برای خودت نکردی! یک شب تا صبح دعا، همه برای دیگران!؟ در جواب فرمود: «یا بُنَیَّ، اَلجارَ ثُمَّ الدّارَ»، اول دیگران، بعد خود ما! این، آن روحیۀ والاست.امام حسن (ع) در برابر اعتراضها و ملامتها جملهای را خطاب به آنان میگفتند که شاید در سخنان آن حضرت از همۀ جملات رساتر و بهتر باشد و آن جمله این است: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ» چه میدانی و از کجا میدانی، شاید این یک آزمونی برای شماست؟ و شاید یک متاع و بهرهای است برای معاویه تا زمانی محدود، و این جمله اقتباس[15] از آیۀ قرآن است.[16]در روزی که امیرمؤمنان [در سن شصتوسهسالگی] به شهادت رسید و مردم با امام حسن علیهالسلام بیعت کردند به خلافت، امام مجتبی در حضور مردم بر منبر برآمد و چند جمله در باب امیرالمؤمنین به اختصار سخن گفت. امام حسن به مردم اینچنین فرمود: «لَقَد قُبِضَ فی هَذِهِ اللَّیلَةِ رَجُلٌ لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ»[1] یعنی ای مردم، خدا دیشب کسی را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده، از حیث عمل و تلاش و کار برای خدا، به پایۀ او نرسیدهاند و نخواهند رسید. «وَ قَد کانَ رَسولُاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَسَلَّمَ یُعطیهِ رایَتَهُ فَیُقاتِلُ وَ جِبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ عَن یَسارِهِ فَما یَرجِعُ حَتَّی یَفتَحَ اللهُ عَلَیهِ» یعنی پیامبر پرچم جهاد را به علی میسپرد و علی به صحنۀ جنگ میرفت، جبرئیل امین در جانب راست او و میکائیل در سمت چپ او بودند و او میجنگید. و از میدان برنمیگشت، مگر آنوقتیکه فتح کرده بود و دشمن را سرکوب کرده بود. «وَ ما تَرَکَ عَلَی اَهلِ الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاءَ اِلّا سَبعَ مِائَةِ دِرهَمٍ فَضَلَت مِن عَطایاهُ اَرادَ اَن یَبتاعَ بِها خادِمًا لِاَهلِهِ» مردی که در هنگام ترک این دنیا، درحالیکه خلیفه بود ـ یعنی حاکم مطلق کشورهای اسلامی بود ـ از مال دنیا، فقط هفتصد درهم از اینهمه زر و سیمی که در آفاق کشورهای اسلامی بود و او میتوانست در آنها تصرف بکند، فقط هفتصد درهم باقی گذاشت؛ آن را هم جمع نکرده بود تا برای او بماند، میخواست برای خانوادۀ خود، خادمی، خدمتکاری فراهم کند، پولش را نداشت، باید تدریجاً جمع میکرد، و جمع کرده بود، شده بود هفتصد درهم. این تعریف امام حسن از امیرالمؤمنین است.«لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ» تا روز قیامت هم هیچکس در عمل، در تلاش، در فعالیت، به پای علی نرسیده است و نمیرسد. و ای شیعۀ علی! و ای دوستداران علی ـ چه شیعه و چه سنّی ـ ای برادران مسلمان در سراسر آفاق اسلامی! این امامِ امت اسلام، این فرزند بزرگ اسلام، این شاگرد بزرگ پیغمبر و این معلم بزرگ قرآن، علی است که همۀ ما را به عمل و تلاش و مبارزه و مجاهده دعوت میکند؛ نهفقط با …و اما نکتۀ سوم در زندگی امیرالمؤمنین به روایت امام حسن مجتبی. امام حسن در پایان این خطبۀ شریفه میفرماید: «وَ ما تَرَکَ عَلَی الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاء» از طلا و نقرۀ عالم، علی هیچ از خود باقی نگذاشت، مگر هفتصد درهم. هفتصد درهم مبلغ بسیار ناچیزی است که همین مبلغ ناچیز هم در زندگی علی اندوخته بهحساب نمیآید، زیرا علی آن را برای روز مبادا نیندوخته بود. خرج لازمی داشت و پول علی کفاف نمیداد، مجبور بود حقوق خودش را از بیتالمال مقداری کنار بگذارد و بر خودش زحمت و رنج را …… روشن است که نمیشود [واضح] گفت. امام چه بگوید؟ بگوید من صلح کردم که یک حزب سیاسی مخفی تشکیل بدهم و با معاویه بجنگم! این مثل این است که بالای سردرِ مرکز حزب، یک تابلوی بزرگ بزنند، که حزب مخفیِ فلان! بنا نیست که امام به همه بگوید که ما حزب مخفی تشکیل دادیم. امام به اشاره میگوید که «عِلَّةُ مُصالَحَتی لِمُعاوِیَةَ عِلَّةُ مُصالَحَةِ جَدّی رَسولِ اللهِ لِبَنیضَمرَةَ»[14] همان علتی که موجب شد پیغمبر با کفار قریش و کفار مکه در سال ششم از هجرت، عقد صلح ـ با همین کلمۀ صلح ـ ببندد و با آنها مصالحه کند، موجب شد که من عین همان قرارداد را با معاویه ببندم.… شیخ آلیاسین یا سید شرفالدین در مقدمۀ این کتاب میگوید که امام حسن مثل آن سرداری که سربازان خود را یکییکی فرامیخوانَد و مسئولیت هرکدام را به آنها محوّل میکند، دانهدانه مسئولیتها را به زبان بیزبانی، با زبان قرآن و با زبان تاریخ به یارانش حالی کرد. و در آخر حسینبنعلی را مورد اشاره قرار داد و گفت: «لا یَومَ کَیَومِکَ یا اَباعَبدِاللهِ»[17] مسئولیت تو از همه سنگینتر است و کار بزرگ و کار آخر را تو باید انجام بدهی؛ و حسین انجام داد. اینجاست که به نظر سید شرفالدین، قهرمان اول کربلا امام مجتبی است و قهرمان دوم امام حسینبنعلی است.[18] او بود که صحنۀ کربلا را درست کرد. (51/11/22)… نبود! امام برای این است که انحرافها را از بین ببرد. امام یعنی پیشوا، یعنی آنکسیکه کاروان بشریّت، با دست او هدایت میشود. اگر چنین آدمی، با انحراف بد نباشد، با کجی مخالف نباشد، ممکن است کج برود؛ نمیشود به او اطمینان کرد که راه را مستقیم به سرمنزل برساند. پس امام چون امام است، چون امامالهُدی است، و چونکه مَنارالتُّقی[4] است، وسیلۀ راهبری و راهنمایی و هدایت و روشنگری است؛ ممکن نیست که از یک عامل ضلالت و گمراهی و کجی و بدی و واژگونگی حقایق، صرفنظر بکند و از برابر آن بیتفاوت بگذرد. امکان ندارد! این ما هستیم که به حقیقتی دل میبندیم، و خود را گرویدۀ به یک حقیقتی میدانیم، اما با ضد آن حقیقت هم، آنچنان یار و دَمخور و دمسازیم …