زانکه ایشان خسرو دین بودهاندنمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
مولوی (۶۳ پاراگراف)
وقت شادى شد چو بُگسستند بندسوى شادِروان دولت تاختندکُنده و زنجیر را انداختندپس عزا بر خود کنید اى خفتگانزانکه بد مرگیست این خواب گِرانمادح خورشید مدّاح خودستکه دو چشمم روشن و نامُرمدست[3]گر بگویم شرح این معنا تمامصد قیامت بگذرد وین ناتمام[33]ای دریده پوستین یوسفانگرگ برخیزی از این خواب گران[9]از جمادی مردم و نامی شدم وز نما مردم ز حیوان سر زدممردم از حیوانی و آدم شدم پس چه ترسم کی زمردن کم شدمبا دیگر هم بمیرم از بشر کز ملائک تا برآرم بال و پربانگ گردشهاى چرخ است اینکه خلقمیسرایندش به طنبور و به حلق[13]آن است که من میگویم. «بانگ گردشهاى چرخ است» یعنى چه؟ این میخواهد بگوید جزو حقایق عالم است دیگر؛ اصلاً جزو طبیعت عالم است. «در بهشت آن لحنها بشنودهایم»؛[14] در بهشت اینها را شنفتهاند، حالا هم که مىشنوند، احساس شوق میکنند. حالا البتّه یک فلسفهاى است؛ فلسفهى غیر مقبولى است امّا حاکى از این است که موسیقى یکى از حقایق عالم است. خب، این موسیقى که جزو حقایق عالم است، آن نیست که انسان را از حقایق عالم غافل میکند و غرق میکند در پندارها و خیالات و توهّمات و احیاناً در شهوات …هر درونى که خیالاندیش شدچون دلیل آرى خیالش بیش شد[4]… انسان این شخصیّت را وقتى میبیند که اینقدر با عظمت سخن گفته، براى او عظمت قائل است. ما نمیخواهیم بگوییم که علم و دانش و فرهنگ و مانند اینها مرز دارد؛ نخیر، کسى اگر چنانچه جایى معرفت را دید و در مقابل آن تعظیم کرد، تعظیم به عظمت کرده، تعظیم به معرفت کرده است؛ «مادح خورشید مدّاح خود است»؛[11] این را ایراد نمیگیریم؛ امّا آنهایى که دریچه را بر روى فرهنگ بیگانه در این مملکت در طول سالیان متمادى باز کردند، حتّى همان فرهنگ وارداتى را هم نمىشناختند، نمیفهمیدند؛ اینجور نبود که یک فرهنگى را بپسندند، بگویند حالا ما این را وارد ایران کنیم؛ نه، فقط و فقط این بود که چون بیگانه …… این احتمالات در ذهنها بیشتر بود، همان وقت هم ما میگفتیم که دشمن اگر عاقل باشد و بخواهد با خردمندی تصمیم بگیرد، چنین تصمیمی نخواهد گرفت. بنابراین، کار نظامی، کار زوری و کار متّکی با فشار، روی این کشور اثری ندارد. آنچه که برای آنها مهم است، عبارت است از مردم. مردم هم - همانطور که مولوی میگوید و درست هم میگوید: «ای برادر تو همه اندیشهای» - یعنی اندیشه مردم، یعنی ایمان مردم؛ آن چیزی که جسم مردم را به میدان میآورد و زبان و بازوی مردم را در خدمت حقیقتی قرار میدهد و متوجّه حملهها میکند. الان این کار انجام میگیرد. البته نظام اسلامی به فضل الهی ایستادگی کرده و میکند؛ ولی باید خیلی هوشیار بود. هم وزارت ارشاد باید هوشیار باشد - بخصوص …ای دریده پوستین یوسفان گرگ برخیزی از این خواب گرانمادح خورشید مداح خود استکه دو چشمم روشن و نامرمد است[1]… اگر اینجا ظلم میکنیم، اگر غیبت میکنیم، اگر بدگوئی میکنیم، اگر از حد خودمان تجاوز میکنیم، اگر از تکلیف تجاوز میکنیم، هر کدام از اینها یک صورت اخروی دارد که در عالم برزخ و در عالم قیامت به شکلهای مخصوصِ خودش ظاهر میشود، تجسم پیدا میکند؛ و اینها عذاب الهی است. گفت: «ای دریده پوستین یوسفان / گرگ برخیزی از این خواب گران».[3] در اینجا پنجه درافکندن در دل این و آن، در آنجا تجلی عذاب الهی و گرگ برخاستن از خواب را نتیجه میدهد. «هذا شهر العتق من النّار و الفوز بالجنّة»؛ فوز به جنت هم همین است: در اینجا کار خودمان را اصلاح کنیم، دلهایمان را پاکیزه کنیم، عبادات را بهجا بیاوریم، نوافل را بهجا بیاوریم، راستی و راستگوئی و امانت و رفاقت و صفا را نسبت به مؤمنین بهجا بیاوریم، انجام تکلیف …… هستند که زبان میگشایند به مدح پلیدترین انسانهای عالم، یا قلمهایشان را با مزد ــ با مزدی کثیف و پلید ــ در این راه بهکار میاندازند؛ شما بهعکس، زبانتان، نفَستان، حنجرهتان، قدرت هنریتان در خدمت مدح فضیلت است. خاندان پیغمبر خاندان فضیلتند؛ سرتاپا فضیلت. مادح خورشید مدّاح خود است؛[3] شما در واقع با مدح فضیلت خاندان پیغمبر، مدح خودتان را هم میکنید و در واقع شرافت این شغل را نشان میدهید. من چند سال قبل از این، در همین مجلس مربوط به فاطمهی زهرا (سلامالله علیها) این شعر را از مرحوم صغیر اصفهانی خواندم[4] :ای بسا هندو و ترک همزبانای بسا دو ترک چون بیگانگانپس زبان محرمی خود دیگر است