… که مشترک بین همه است و به نظر من میرسد که آن عبارت است از همین اقامهى نظام اسلامى، اقامهى حکومت و ولایت اسلامى. با انضباط و نظم، با قضیّهى حکومت و نظام رفتار کنید؛ بلبشو نباشد. دنیاى اسلام بر اثر همین بلبشوها و بهخودخوانىها بود که به آن روزگار رسید. آن روزى که امیرالمؤمنین سرِ کار آمد و امّت اسلام در آن روز با او بیعت کردند همه بیعت کردند خب اگر به همین جملهى پیغمبر که فرموده بود اگر کسى امام شد و مردم او را پذیرفتند و مورد رضاى خدا بود، کسى حق ندارد با او مخالفت کند،(۸) عمل میشد، آن جنگها پیش نمىآمد؛ نه جنگ جمل، نه جنگ صفّین، نه جنگ نهروان. اینکه کسانى به میل خود و براى دل خود، مردم را مدام متزلزل کنند از این طرف بکِش، از آن طرف بکِش نظام و حکومت را به هم بزنند، انضباط عمومى کشور را به هم بزنند، آن بدبختىِ بزرگى است که امیرالمؤمنین اینجا از آن نهى میکند و …نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
وقعة صفین (۱۶ پاراگراف)
عدالت و عدل، مهمترین ارزش در جامعه است: «بالعدل قامت السّموات والارض[2] »؛ آسمان و زمین به عدالت وابسته است؛ نظام اجتماعی هم به عدالت وابسته است. اگر عدالت نباشد، هیچ چیز در جامعه نیست. در یک جامعه آزاد - حتّی آزاد به همان سبک امریکایی - اگر عدالت نباشد - که در آنجاها نیست و همان آزادی هم به نفع یک طبقه و علیه یک طبقه خواهد بود - …… که جناب عمار یاسر دائم - آثار صفین را نگاه کنید - مشغول سخنرانی است؛ این طرف لشکر، آن طرف لشکر، با گروههای مختلف؛ چون آنجا واقعاً فتنه بود دیگر؛ دو گروه مسلمان در مقابل هم قرار گرفتند؛ فتنهی عظیمی بود؛ یک عدهای مشتبه بودند. عمار دائم مشغول روشنگری بود؛ این طرف میرفت، آن طرف میرفت، برای گروههای مختلف سخنرانی میکرد - که اینها ضبط شده و همه در تاریخ هست - از آن طرف هم آن عدهای که «نفر من اصحاب عبد الله بن مسعود ...» هستند، در روایت دارد که آمدند خدمت حضرت و گفتند: «یا امیرالمؤمنین - یعنی قبول هم داشتند که امیرالمؤمنین است - انّا قد شککنا فی هذا القتال»؛[15] ما شک کردیم. ما را به مرزها بفرست که در این قتال داخل نباشیم! خوب، این کنار کشیدن، خودش همان ضرعی است که یُحلب؛ همان ظهری است که یُرکب! گاهی سکوت کردن، کنار کشیدن، حرف نزدن، خودش کمک به فتنه است. در فتنه همه بایستی روشنگری کنند؛ همه بایستی بصیرت داشته باشند. امیدواریم …… اسبهای مادیان هم که با ماست، اینها را بهعنوان هدیه برای شما آوردهایم؛ «وَ قَد صَنَعنا لَکَ وَ لِلمُسلِمینَ طَعاماً وَ هَیَّأنا لِدَوابِّکُم عَلَفاً کَثیراً» برای شما و سپاهیان شما غذای فراوانی هم طبخ کردیم و برای چهارپایان شما علف بسیاری هم آماده کردیم. «قالَ» حضرت در پاسخ آنها چنین فرمودند: «اَمّا هَذَا الَّذی زَعَمتُمْ اَنَّهُ مِنکُم خُلُقٌ تُعَظِّمونَ بِهِ الاُمَراءَ فَوَاللهِ ما یَنتَفِعُ بِهَذَا الاُمَراءُ وَ اِنَّکُم لَتَشُقّونَ بِهِ عَلَی اَنفُسِکُم وَ اَبدانِکُم» اما این عادتی که درمقابل فرمانروایان خود به خرج میدهید ـ یعنی پیاده میشوید و در رکاب آنها راه میروید ـ این به حال امرای شما سودی نمیبخشد و شما را هم خسته و ناراحت میکند. «فَلا تَعودوا لَهُ!» دیگر هرگز این کار را نکنید. «وَ اَمّا دَوابُّکُم هَذِهِ فَاِن اَحبَبتُم اَن نَأخُذَها مِنکُم فَنَحسَبَها مِن خَراجِکُم اَخَذناها مِنکُم» اما این اسبها و حیواناتی که آوردهاید به ما بدهید، اگر دوست میدارید که ما آنها را از بابت مالیاتی که میپردازید به دولت قبول کنیم، برای بیتالمال قبول میکنیم؛ اما اگر بخواهید آن را به ما هدیه بدهید، از شما قبول نمیکنیم. «وَ اَمّا طَعامُکُمُ الَّذی صَنَعتُم لَنا» غذایی که برای ما فراهم آوردید «فَاِنّا نَکرَهُ اَن نَأکُلَ مِن اَموالِکُم شَیئاً اِلّا بِثَمَنٍ» ما دوست نداریم که از غذای شما چیزی تناول کنیم، مگر آنکه پولش را به شما بپردازیم. «قالوا یا اَمیرَالمُؤمِنینَ نَحنُ …… میزند. حضرت عصبانی نشدند، دیگران چرا، حولوحوش جمعیت کسانی بودند که عصبانی شدند و از این عصبانیتها زیاد هم بود؛ مالک اشتر، بعضیهای دیگر بودند که فوراً اینطور حوادث اینها را از جا در میبرد و عصبانی میشدند و قائل به سختگیری میشدند، خود امیرالمؤمنین نه! وقتی او سؤال کرد، حضرت فرمودند: «قَتَلوا شیعَتی وَ عُمّالی»[2] آنکسانیکه در بصره، دوروبَر طلحه و زبیر و عایشه را گرفته بودند، جرمشان این بود که حاکمی را که من در بصره گماشته بودم، کشته بودند. شیعیان من را هم که آنجا بودند، یاران من را، کشته بودند؛ فقط به این جرم که به شیعیان من میگفتند که از بیعت علی خارج بشوید، آنها حاضر نبودند خارج بشوند. من رفتم در نزدیکی بصره فرود آمدم. به مردم بصره پیغام دادم که قاتلان این کشتهشدگان مظلوم را به من بسپارید، …… بودند، جرمشان این بود که حاکمی را که من در بصره گماشته بودم، کشته بودند. شیعیان من را هم که آنجا بودند، یاران من را، کشته بودند؛ فقط به این جرم که به شیعیان من میگفتند که از بیعت علی خارج بشوید، آنها حاضر نبودند خارج بشوند. من رفتم در نزدیکی بصره فرود آمدم. به مردم بصره پیغام دادم که قاتلان این کشتهشدگان مظلوم را به من بسپارید، «فَسَاَلَتُهُم اَن یَدفَعوا اِلَیَّ قَتَلَةَ اِخوانی اَقتُلُهُم بِهِم ثُمَّ کِتابُ اللهِ حَکَمٌ بَینی وَ بَینَهُم» گفتم بدهید این قاتلان را که من قصاص کنم؛ بعد هم بین من و شما کتاب خدا حَکَم، هرچه که کتاب خدا گفت، با شما اهل بصره همانطور رفتار خواهیم کرد. «فَاَبَوا عَلَىٰ» اِبا کردند. گفتند که نهخیر، ما کُشندگان یاران تو را به تو نمیدهیم و به حکمیت هم با تو نمینشینیم. «فَقاتَلونی وَ فی اَعناقِهِم بَیعَتی» با …… «فَسَاَلَتُهُم اَن یَدفَعوا اِلَیَّ قَتَلَةَ اِخوانی اَقتُلُهُم بِهِم ثُمَّ کِتابُ اللهِ حَکَمٌ بَینی وَ بَینَهُم» گفتم بدهید این قاتلان را که من قصاص کنم؛ بعد هم بین من و شما کتاب خدا حَکَم، هرچه که کتاب خدا گفت، با شما اهل بصره همانطور رفتار خواهیم کرد. «فَاَبَوا عَلَىٰ» اِبا کردند. گفتند که نهخیر، ما کُشندگان یاران تو را به تو نمیدهیم و به حکمیت هم با تو نمینشینیم. «فَقاتَلونی وَ فی اَعناقِهِم بَیعَتی» با من جنگیدند، درحالیکه بیعت من به گردنشان بود؛ یعنی با من بیعت کرده بودند و واجب بود که از من اطاعت کنند، در این حال با من جنگیدند. «وَ دِماءُ قَریبٍ مِن اَلفِ رَجُلٍ مِن شیعَتی» با من جنگیدند، درحالیکه هم بیعت من به گردن آنها بود، هم خون نزدیک به هزار نفر از یاران من به گردن اینها بود. «اَ فی شَکٍّ …… که نهخیر، ما کُشندگان یاران تو را به تو نمیدهیم و به حکمیت هم با تو نمینشینیم. «فَقاتَلونی وَ فی اَعناقِهِم بَیعَتی» با من جنگیدند، درحالیکه بیعت من به گردنشان بود؛ یعنی با من بیعت کرده بودند و واجب بود که از من اطاعت کنند، در این حال با من جنگیدند. «وَ دِماءُ قَریبٍ مِن اَلفِ رَجُلٍ مِن شیعَتی» با من جنگیدند، درحالیکه هم بیعت من به گردن آنها بود، هم خون نزدیک به هزار نفر از یاران من به گردن اینها بود. «اَ فی شَکٍّ اَنتَ مِن ذَلِکَ»، بعد حضرت وقتیکه این بیان را کردند، به آن شخصی که ایستاده بود، گفتند تو حالا در آنچه که من گفتم شکی داری که من مجبور بودم با اینها بجنگم؟ آن شخص در جواب گفت که نه! تا الان شک داشتم، لکن الان که توضیح دادی، میفهمم که نهخیر حق با تو بود و بایستی تو از حکومت خودت و از خلافت و از دین دفاع میکردی. این یک نکته. این یک نمونه واقعاً درس است، امروز برای ما هم درس است. سؤال، جواب دارد. وقتیکه …… وضعیت هیچ ملتی را تغییر نمیدهد مگر اینکه خودشان به دست خودشان تغییر بدهند؛ چه بهسمت خوبی، چه بهسمت بدی. «وَ اِذا اَرادَ اللهُ بِقَومٍ سُوٓءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ»[4] وقتی خدای متعال بر اثر رفتار خودِ مردمی، برای آنها بدی را اراده کرد، دیگر برگشت ندارد. «وَ اِنِّی اُخبِرُکَ عَن نَبَاٍ مَن سِرنا اِلَیهِ مِن جُموعِ طَلحَةَ وَ الزُّبَیرِ» من خبر میدهم به تو از وضعیت آنکسانیکه ما رفتیم به جنگ آنها، از ادعاهای طلحه و زبیر، «عِنْدَ نَکْثِهِمْ بَیْعَتَهُمْ» وقتیکه آنها بیعتشان را شکستند. بعد حضرت برای او مینویسند که قضایا چطوری بود؛ شرح رفتار آنها را میدهند؛ اینها فرماندار حضرت را زدند، بعضیها را کشتند...کارهایی که اهل بصره و دوروبَریهای طلحه و زبیر کردند با امیرالمؤمنین، اینها را حضرت شرح میدهند در نامه. بعد مینویسند: «فَاَعذَرتُ فِی …… یاری جستم علیه آنها، «فَقُتِلَ مَن قُتِلَ» آن عدهای که میدانید یا شنیدید کشته شدند، «وَ وَلَّوا مُدبِرینَ اِلَی مِصرِکُم» [عدۀ دیگری] برگشتند، فرار کردند به شهرشان. بعد که شکست خوردند و رفتند، به من گفتند که خب، حالا همان چیزی که تو گفتی را، ما قبول داریم. من هم گفتم بسیار خب، حالا که قبول کردید، «وَ رَفَعتُ السَّیفِ» من هم شمشیر را از اینها برداشتم. و تمام شد قضیه.… فِی الدُّعاءِ» من با سپاهیان انبوهی رفتم سراغشان و عذر را از آنها برداشتم، در دعوت، حجت را بر آنها تمام کردم. به آنها پیغام دادم، دعوت کردم. گفتم که از این کارها دست بردارید، این کارها بد است. «وَ اَقَلتُ العَثرَةَ» از لغزشهای قبلیشان صرفنظر کردم. «وَ ناشَدتُهُم عَقدَ بَیعَتِهِم» به یادشان آوردم که شما با من بیعت کردید و شکستن بیعت، فعل حرام است. «فَاَبَوا اِلّا قِتالًا» امتناع کردند، مگر اینکه با من بجنگند. خب وقتیکه اینطور شد، «فَاسْتَعَنتُ بِاللّٰهِ عَلَیہِم» من هم از خدا یاری جستم علیه آنها، «فَقُتِلَ مَن قُتِلَ» آن عدهای که میدانید یا شنیدید کشته شدند، «وَ وَلَّوا مُدبِرینَ اِلَی مِصرِکُم» [عدۀ دیگری] برگشتند، فرار کردند به شهرشان. بعد که شکست خوردند و رفتند، به من گفتند که خب، حالا همان چیزی که تو گفتی را، ما قبول داریم. من هم گفتم بسیار خب، حالا که قبول کردید، «وَ رَفَعتُ السَّیفِ» من هم شمشیر را از اینها برداشتم. و تمام شد قضیه.… وقتیکه آنها بیعتشان را شکستند. بعد حضرت برای او مینویسند که قضایا چطوری بود؛ شرح رفتار آنها را میدهند؛ اینها فرماندار حضرت را زدند، بعضیها را کشتند...کارهایی که اهل بصره و دوروبَریهای طلحه و زبیر کردند با امیرالمؤمنین، اینها را حضرت شرح میدهند در نامه. بعد مینویسند: «فَاَعذَرتُ فِی الدُّعاءِ» من با سپاهیان انبوهی رفتم سراغشان و عذر را از آنها برداشتم، در دعوت، حجت را بر آنها تمام کردم. به آنها پیغام دادم، دعوت کردم. گفتم که از این کارها دست بردارید، این کارها بد است. «وَ اَقَلتُ العَثرَةَ» از لغزشهای قبلیشان صرفنظر کردم. «وَ ناشَدتُهُم عَقدَ بَیعَتِهِم» به یادشان آوردم که شما با من بیعت کردید و شکستن بیعت، فعل حرام است. «فَاَبَوا اِلّا قِتالًا» امتناع کردند، مگر اینکه با من بجنگند. خب وقتیکه اینطور شد، «فَاسْتَعَنتُ بِاللّٰهِ عَلَیہِم» من هم از خدا یاری جستم علیه آنها، …… سراغ شام خودمان؛ اینهمه مسلمانها کشته میشوند، چه سودی برای تو دارد؟ بیا رها کن این کار را ـ چند ماهی بود بهشدت میجنگیدند ـ امیرالمؤمنین فرمودند که ای مرد شامی! من میفهمم که نیّت تو نصیحت است، قصد سوئی نداری، واقعاً خیرخواهانه داری این حرف را میزنی؛ اما بِدان که من یا باید با معاویه بجنگم، یا «بِا اَنزَلَ الل»هه[7] کافر بشوم. اگر با معاویه نجنگم، آن شق قضیه، کفرِ «بِا اَنزَلَ الل»هه است؛ یعنی مسئله در ذهن امیرالمؤمنین، یکچنین مسئلهای بود، احساس میکند که برای حفظ دین باید با معاویه جنگید. مسئله، مسئلۀ یک آدم فاسق، یک آدم فاجر، یک آدم چموش، اینها نیست؛ اصلاً حفظ دین ایجاب میکند …حضرت رفتند روی منبر، بعد از حمد و ثنا فرمودند: «یا اَهلَ الکوفَةِ فَاِنَّ لَکُمْ فِی الاِسلامِ فَضلًا»[11] شما در اسلام یک فضیلتی بهدست آوردید؛ اما «ما لَمْ تَبَدَّلوا اَو تَغَیَّروا» تا وقتیکه این فضیلت را و این حالت خودتان را تغییر ندادید. تملقِ زیادی مردم، اینکه شماها بزرگترین انسانهایی هستید که الان در دنیا وجود دارند. نه! مُرِّ واقع، همانی که هست. شما در اسلام فضیلتی را بهدست آوردید ـ حالا میفرماید که این فضیلت چیست و چرا این فضیلت را بهدست آوردند ـ اما بدانید که تا وقتیکه در این موضع …… الان در دنیا وجود دارند. نه! مُرِّ واقع، همانی که هست. شما در اسلام فضیلتی را بهدست آوردید ـ حالا میفرماید که این فضیلت چیست و چرا این فضیلت را بهدست آوردند ـ اما بدانید که تا وقتیکه در این موضع و در این راه هستید، پیش خدا فضیلت دارید، اگر عوض کردید، نه! «دَعَوتُکُم اِلَی الحَقِّ فَاَجَبتُم» من شما را به حق دعوت کردم، شما اجابت کردید. «وَ بَدَأتُم بِالمُنکَرِ فَغَیَّرتُم» منکر و کار زشت بر شما عَرضه شد و در میان شما پدید آمد، آن را به کناری زدید و تسلیم منکر نشدید.… از بزرگان قبایلِ حولوحوش کوفه، با جمعی از مردم آمدند. امیرالمؤمنین سواره حرکت میکردند، اینها هم پیاده در رکاب امیرالمؤمنین راه میرفتند. چند قدمی که حرکت کردند، امیرالمؤمنین توجه کردند، دیدند اینها دارند پیاده با ایشان میآیند. گفتند که بایستید، برگردید. «اِرجِع فَاِنَّ مَشیَ مِثلِکَ فِتنَةٌ لِلوالی وَ مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنینَ»[9] فرمودند راهرفتن کسی مثل تو که خودت شخصیتی هستی در میان قوم و قبیلۀ خودت، در کنار منی که سواره دارم حرکت میکنم، برای من فتنه است؛ یعنی من را گمراه میکند. من وقتی دیدم که یک شخصیت باعظمتی، اینطور دارد تواضع میکند که پیاده در کنار مرکب من حرکت میکند، احساس غرور میکنم. این غرور، من را گمراه خواهد کرد. «فِتنَةٌ لِلوالی» برای والی موجب فتنه است، یعنی او را مفتون میکند، او را گمراه …