یک نمونه هم مسئلهی ایجاد فضای کار و تلاش در جامعه است. پیغمبر اکرم اکتفا نمیکردند به اینکه دستور بدهند که مردم باید کار کنند و تلاش کنند؛ [بلکه] با روشهای مختلف، روحیهی کار و تلاش را در مردم زنده میکردند. پیغمبر گاهی که یک جوانی را مشاهده میکرد، اگر میدید او بیکار است، میفرمود: اِنَّ الله لا یُحِبُّ الشّابُّ الفارِغ؛[20] خدا از جوانی که عمر خودش را تلف میکند و به بیکاری میگذراند، خشنود نیست.در یک روایتی دارد که رسول اکرم وقتی جوانی را میدید که «کانَ یُعجِبُه» -از اندام او، از سلامت او، از جوانی او خوشش میآمد- از او دو سؤال میکرد؛ میپرسید ازدواج کردهای؟ و شغل و کاری داری یا نه؟ اگر آن جوان میگفت ازدواج نکردهام و میگفت شغلی ندارم، پیغمبر میفرمود: سَقَطَ مِن عَینی؛[21] این جوان از چشمم افتاد. یعنی مردم را با اینجور روشها و برخوردها، به اهمّیّت کار و تلاش برای تکتک افراد در جامعه …نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
من لا یحضره الفقیه (۲۸ پاراگراف)
از ملاقات آقایان خیلى خوشحالیم؛ مخصوصاً شیخ راغب مصطفىٰ که سالها است من با صدا و با تلاوت ایشان آشنا هستم؛ اکثر من عشرین سنة کان مأنوس بصوتک و بتلاوتک.[2] شرف شما به قرآن است و تلاوت قرآن بزرگترین شرف است؛ همچنان که پیغمبر فرمود که «اَشرافُ اُمَّتى حَمَلَةُ القُران».[3] و انتم حملة القران؛ و الحمدلله. [و هذا] فضل کبیر. از ملاقات آقاى شیخ بسیونى هم خیلى خوشحالیم.امیرالمؤمنین در روز عید فطر، خطاب به مردم مسلمان در خطبهى نماز میفرمود: اَلا فَلا تائِبٌ مِن خَطیئَتِهِ قَبلَ یَومِ مَنِیَّتِه؛ آیا کسى نیست که قبل از مرگ، قبل از فرارسیدن میعاد همهى انسانها و میعاد ناگزیر، از خطاهاى خود و گناهان خود در نزد پروردگار توبه کند؟ اَ لا عامِلٌ لِنَفسِهِ قَبلَ یَومِ بُؤسِهِ وَ فَقرِه؛[4] آیا کسى نیست که قبل از روز تنگدستى ــ روز قیامت ــ و آن روزى که انسان هیچ وسیلهاى ندارد جز رحمت خدا و اعمالى که از پیش فرستاده باشد، و قبل از آنکه آن روز فرا برسد، قبل از آنکه مرگ فرابرسد، عمل بکند؟ یعنى در روز عید فطر، امیرالمؤمنین، عید و شادمانى مردم را گره میزد به توبه و انابه و تصمیم به عمل و ارتباط با خدا.اَلسَّلامُ عَلَیکم یا اَهلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوضِعَ الرِّسالَةِ وَ مُختَلَفَ المَلائِکَةِ وَ مَهبِطَ الوَحىِ وَ مَعدِنَ الرَّحمَةِ وَ خُزّانَ العِلمِ وَ مُنتَهَى الحِلمِ وَ اُصولَ الکَرَمِ وَ قادَةَ الاُمَمِ وَ اَولیاءَ النِّعَمِ وَ عَناصِرَ الاَبرارِ وَ دَعائِمَ الاَخیارِ وَ ساسَةَ العِبادِ وَ اَرکانَ البِلادِ وَ اَبوابَ الایمانِ وَ اُمَناءَ الرَّحمٰنِ وَ سُلالَةَ النَّبیّینَ وَ صَفوَةَ المُرسَلینَ وَ عِترَةَ خِیرَةِ رَبِّ العالَمینَ وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُه ... بِاَبى اَنتُم وَ اُمّى وَ نَفسى کَیفَ اَصِفُ حُسنَ ثَنائِکُم وَ اُحصى جَمیلَ بَلائِکُم وَ بِکُم اَخرَجَنَا اللهُ مِنَ الذُّلِّ وَ فَرَّجَ عَنّا غَمَراتِ الکُروبِ وَ اَنقَذَنا مِن شَفا جُرُفِ الهَلَکاتِ وَ مِنَ النّارِ ... وَ بِمُوالاتِکم تَمَّتِ الکلِمَةُ وَ عَظُمَتِ النِّعمَةُ وَ ائتَلَفَتِ الفُرقَة.[2]… امیدى به همهى مسلمین عالم داده است ــ بحمدالله پرچم اهلبیت در اهتزاز است و ما مىبینیم که همهى مسلمین گوشه و کنار عالم به این نظام، به این جمهورى، به این پرچم و به پرچم متعالى اسلام که در اینجا در اهتزاز است، احترام میگذارند و از آن احساس عزت میکنند؛ بِمُوالاتِکُم تَمَّتِ الکَلِمَةُ وَ عَظُمَتِ النِّعمَةُ وَ ائتَلَفَتِ الفُرقَة.… که بودند، هیچ کس گمان نمیکرد که مردم پشت سر کسى که صاحب این دعوت و فریاد است راه بیفتند. امام البتّه ایمان داشت به مردم، معتقد بود مىآیند امّا در عین حال، آن دریادلى، از توکّل به خدا بود و اینکه من تکلیفم را عمل میکنم، میخواهند بیایند، میخواهند نیایند. خداى متعال هم یک قاعدهاى دارد: مَن کانَ لِلّهِ کانَ اللهُ لَه؛[16] مَن اَصلَحَ فیما بَینَهُ وَ بَینَ اللهِ اَصلَحَ اللهُ فیما بَینَهُ وَ بَینَ النّاس؛[17] هر کس بین خود و خدا را درست کند و اصلاح کند، خدا بین او و مردم را درست خواهد کرد.ما کسانى هستیم که دنیا ما را به محبّت امیرالمؤمنین شناخته است: وَ مَعروفینَ بِتَصدیقِنا اِیّاکُم؛[5] هم دنیاى اسلام ما را به عنوان کسانى که نسبت به علىّبنابىطالب تعصّب خاصّى دارند، محبّت خاصّى دارند، وابستگى خاصّى قائلند، اعتقاد مخصوصى دارند [میشناسد] و هم بقیّهى مردم دنیا ما را اینجور شناختهاند؛ ما باید خودمان را شایستهى این گمان قرار بدهیم. یک روزى بود که اگر گفته میشد: اَلحَمدُ لِلّٰهِ الَّذى جَعَلَنا مِنَ المُتَمَسِّکینَ بِوِلایَةِ اَمیرِالمُؤمِنین وَ اَولادَهُ المَعصومین عَلَیهِمُ السَّلام،[6] خیلىها شک میکردند که این حرف راست است و حق هم …… از امام باقر (علیه السّلام) که فرمود: وَاللهِ لَقَد بَلَغَنى اَنَّ اَصحابَ النَّبىِّ صَلَّى اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ کانوا یَتَجَهَّزونَ لِلجُمُعَةِ یَومَ الخَمیس؛[6] اصحاب پیغمبر در روز پنجشنبه خودشان را آماده میکردند براى فردا که خواهند رفت به نماز جمعه. در یک روایت دیگر دارد که امیرالمؤمنین فرمودند: روز پنجشنبه دارویى نخورید که شما را در بستر خواهد انداخت، مبادا فردا نماز جمعه از دستتان برود.[7]… که چه کسى زودتر وارد صحنهى نماز جمعه و مصلّا شد؛ نفر اوّل، نفر دوّم، نفر سوّم، نفر پنجم، نفر صدم؛ مینویسند تا وقتى که امام جمعه بلند میشود که خطبه را بخواند.[9] تا آن وقت مرتّب مینویسند که این اوّل آمد، این دوّم آمد؛ یعنى هر چه میتوانید، زودتر (بیایید). در یک روایت دارد که امام مسلمین زندانیانى را که به خاطر قرض به زندان افتادهاند، روز جمعه بیاورد به نماز جمعه، و روز عید بیاورد به نماز عید؛ محافظ هم برایشان بگذارد؛ وقتى نماز را تمام کردند، برگرداند آنها را به زندانشان.[10] یعنى حتّى زندانى هم از نماز جمعه محروم نماند.… اَحَدُکُم یَومَ الجُمُعَة؛ روز جمعه خود را زینت کنید. یَغتَسِلُ وَ یَتَطَیِّبُ وَ یُسَرِّحُ لِحیَتَه؛ غسل کنید، عطر بزنید، صورت خود را شانه بزنید؛ یعنى سر و صورت را مرتّب کنید. وَ یَلبَسُ اَنظَفَ ثِیابِه؛[8] تمیزترین لباسهایتان را بپوشید و بروید نماز جمعه. در یک روایت دارد که ملائکهى الهى مىایستند و مىبینند که چه کسى زودتر وارد صحنهى نماز جمعه و مصلّا شد؛ نفر اوّل، نفر دوّم، نفر سوّم، نفر پنجم، نفر صدم؛ مینویسند تا وقتى که امام جمعه بلند میشود که خطبه را بخواند.[9] تا آن وقت مرتّب مینویسند که این اوّل آمد، این دوّم آمد؛ یعنى هر چه میتوانید، زودتر (بیایید). در یک روایت دارد که امام مسلمین زندانیانى را که به خاطر قرض به زندان افتادهاند، روز جمعه بیاورد به نماز جمعه، و روز عید بیاورد به نماز عید؛ محافظ هم برایشان بگذارد؛ وقتى نماز را تمام کردند، برگرداند آنها را به …خب، عرض کردیم که عزّت و حکمت و مصلحت؛ این، یک مثلّثِ الزامى براى چهارچوب ارتباطات بینالمللى ما [است]. عزّت؛ اَلاِسلامُ یَعلوا وَ لا یُعلىٰ عَلَیه،[3] لَن یَجعَلَ اللهُ لِلکافِرینَ عَلَی المُؤمِنینَ سَبیلًا.[4] ما عزّتمان را با تکیه به نژاد و ناسیونالیسم و حرفهایى که هم دنیا متأسّفانه با تکی به آن حرفها یک حصار دُور خودشان میکشند، نمیخواهیم ثابت کنیم ــ فلان کشور اروپایى ثابت میکند که نژاد من برترین است، آن یکى میگوید نخیر، نژاد من برترین است؛ حتّى این تنافس[5] و تفاخر به جنگهاى بینالمللى هم کشیده میشود و به خونریزىها و خرجهاى کلان ــ ما عزّت را بر اساس اعتقاد و ایمان توحیدى که خاصیّت و شاخص تفکّر اسلامى است و دل بستنِ به خدا و محبّت به بندگان و خلایق الهى و لزوم خدمت به بندگان خدا است، براى …برادران عزیز! آنچه ما وظیفه داریم این است که خود را شایستهى انتساب به آن خاندان کنیم؛ چون این سخت است؛ منتسب بودن به خاندان رسالت و از جملهى وابستگان آنها و معروفین به ولایت آنها بودن، دشوار است؛ همچنانکه در زیارت میخوانیم که ما معروفین به دوستى و محبّت شما هستیم،[3] و این یک وظیفهى مضاعفى را بر دوش ما میگذارد. این خیر کثیرى که در این سورهى مبارکه، خداى متعال مژدهى آن را به پیغمبر اکرم داد که «اِنّا اَعطَینٰکَ الکَوثَرَ» ــ که تأویل آن فاطمهى زهرا (سلام الله علیها) است ــ در حقیقت مجمع همهى خیراتى است که روزبهروز از سرچشمهى دین نبوى بر همهى بشریّت و بر همهى …… باشیم که همهى آحاد مسلمان را در شرق دنیاى اسلام و در غرب دنیاى اسلام، از هر ملّیّتى با هر نژادى، با هر زبانى، با هر فرهنگى، گِرد محور توحید و کلمهى متعالیهى اسلامى جمع کند؛ عید فطر از جملهى اینها است و بعضى اعیاد دیگر هم البتّه این خصوصیّت را دارند؛ لذاست که در این دعائى که ما در قنوت عید فطر ــ بر حسب آنچه وارد شده است ــ مستحب میدانیم و میخوانیم، عرض میکنیم: اَلَّذى جَعَلتَهُ لِلمُسلِمینَ عیداً؛[2] خداى متعال براى مسلمین، این روز را عید قرار داده است. عید یعنى سالگشتى که مایهى شادى و مایهى خشنودى است. چه چیزى براى امّت اسلام مایهى خوشحالى است؟ نزدیک شدن به هدفهاى اسلامى.این حادثهی بزرگ - یعنی حادثهی حج - که هر سال از سوی امت اسلامی تکرار میشود، یکی از آن رموز اساسی اسلام است. در روایت است که حق حج این است که شما بدانید «انّه وفادة الی ربّک»؛[1] وارد شدن بر خدا، میهمان شدن برای خداست. خب، معلوم است که میهمانىِ مرکز عظمت و مرکز قدرت و مرکز جمال و مرکز کرم چقدر اهمیت و ارزش دارد. همهی ملتهای مسلمان از دور و نزدیک همت میکنند، تلاش میکنند تا هر سال خود را به این میهمانی بزرگ برسانند. عدهای این سعادت را، این توفیق را پیدا میکنند. خب، ما هم …… دیگر زنده باشیم، چرا برنامهریزی کنیم. نخیر، جوری برنامهریزی کن که گوئی بناست تا آخر دنیا زنده باشی؛ همچنان که اگر برای خودت و به نفع خود بخواهی برنامهریزی کنی، با چه جدیت و دقتی میکنی، برای نسلهای آینده هم که تو در آن وقت نیستی، همان جور برنامهریزی کن؛ «اعمل لدنیاک کأنّک تعیش ابدا». نقطهی مقابل هم: «و اعمل لأخرتک کأنّک تموت غدا»؛[2] برای آخرتت هم جوری عمل کن، مثل اینکه فردا بناست از این دنیا بروی. یعنی هم برای دنیا سنگ تمام بگذار، هم برای آخرت سنگ تمام بگذار. پیشرفت اسلامی، پیشرفت در منطق انقلاب، یعنی این؛ یعنی همهجانبه.… پیشرفت، در اسلام گنجانده شده است - پیشرفت در عبودیت و تقرب به خدای متعال؛ یعنی جنبهی معنوی، جنبهی الهی؛ این هم جزو پیشرفتی است که در اسلام هست و در انقلاب ما هدف نهائی ماست: تقرب به خدا. هم «دنیا» در این پیشرفتی که مورد نظر است، ملحوظ شده است، هم «آخرت». اسلام به ما آموخته است که «لیس منّا من ترک دنیاه لأخرته و لا ءاخرته لدنیاه» ؛[1] دنیا را برای آخرت نباید ترک کرد، همچنان که آخرت را نباید فدای دنیا کرد. در یک روایتی میفرماید: «اعمل لدنیاک کأنّک تعیش ابدا»؛ یعنی برنامهریزی دنیا را فقط برای چند روزهی زندگىِ خودت نکن؛ برای پنجاه سال برنامهریزی کن. این را مسئولان کشور، مسئولان برنامههای عمومىِ مردمی باید مورد توجهشان قرار بدهند. نگوئیم ما که معلوم نیست پنجاه …خب، انسانى که شاعر است، یعنى داراى نیروى شعور و درک و فهم و قوّت بیان و قدرت بیان است، اینجا تکلیفش چیست؟ چهکار باید بکند؟ علاوهبر اینکه شما میتوانید حکمت را بیان کنید - که: اِنَّ مِنَ الشِّعرِ لَحِکمَة -[6] میتوانید مصداقى باشید براى «وَ لَمَنِ انتَصَر بَعدَ ظُلمِه»[7] یا «وَ انتَصَروا مِن بَعدِ ما ظُلِموا»[8] که در ذیل همین آیهى شریفهى مربوط به شعرا است: وَ انتَصَروا مِن بَعدِ ما ظُلِموا میتوانید مصداق این باشید. «انتصار»[9] کنید، در صدد یارى جبههى مظلوم بربیایید، حقیقت را بگویید، حرف را بگویید، حقیقت را نشان بدهید با شعرتان؛ میتوانید خیلى نقش ایفا کنید در این زمینهها. بالاخره داشتن این امتیاز یک نعمت الهى است؛ یک حجّت الهى است؛ و هر نعمتى سپاسى دارد و براى هر حجّتى …عید فطر آنطورى که از مجموع آثار و بیانات صادرهى از بزرگان دین استفاده میشود، یکى از مهمترین خصوصیاتش این است که عید امت واحده است: اَلَّذى جَعَلتَهُ لِلمُسلِمینَ عیدا؛[1] عید همهى مسلمانان است. معناى این، نگاه امتسازِ دین مقدس اسلام و تعالیم پیامبر بزرگوار است. بسیارى از تعالیم اسلامى را که انسان مشاهده میکند، نشانههاى تلاش براى ایجاد امت واحده در آنها محسوس است. امروز امت اسلامى متفرق است، نه بهمعناى تفرق نحلههاى[2] مسلمان - که این یک امر طبیعى …… با توجّه به اینکه با همین احتمال که ممکن است تا یک ساعت دیگر، تا یک روز دیگر نباشد، کارهاى بلندمدّت را هم شروع کند؛ با هم منافاتى ندارد. چون سود کارهاى بلندمدّت حتما به شخص ما که نخواهد رسید؛ به دیگران هم که برسد به این تعبیر بگوییم سودش به ما رسیده است. بنابراین «اعمَل لِدُنیَاکَ کَاَنَّکَ تَعیشُ اَبدًا»؛ کار آبادى دنیا، سامان دادن به امور زندگى دنیا را جورى انجام بده که گویا تا ابد بنا است زنده بمانى، یعنى حتما با استحکام انجام بده امّا «وَاعمَل لاِخِرَتِکَ کَاَنَّکَ تَموتُ غَدا»؛[3] کار آخرت را هم اینجورى انجام بده. معناى این این است که هر دو را درست انجام بده؛ کار دنیا را درست انجام بده مثل کسى که تا ابد زنده خواهد بود، کار آخرت را هم درست انجام بده مثل کسى که فردا خواهد مُرد و دیگر فرصتى برایش باقى نیست.… و یقیناً هم نصرت خواهد کرد. از این چهار شرط، یکی نماز است، یکی زکات است، یکی امر به معروف است و دیگری نهی از منکر. هر کدام این چهار خصوصیّت و چهار شاخص، یک جنبهی فردی و شخصی دارند، لکن در کنار آن، یک جنبهی اجتماعی و تأثیر در نظامسازی اجتماعی [هم] دارند. نماز با آن همه راز و رمزی که در حقیقت نماز نهفته است که معراج هر مؤمن است، «قُربانُ کُلِّ تَقی»[3] است، وسیلهی فوز و سعادت است، از همهی اعمال برتر و بالاتر است، حتّی نماز دارای جنبهی اجتماعی هم هست. جنبهی اجتماعی نماز این است که یکایک مسلمانان بهوسیلهی نماز با یک مرکز واحدی در تماس میشوند. در آنِ واحد در وقت نماز، همهی مسلمانان در همهی نقاطی که دنیای اسلام گسترده است، دل را به یک مرکز واحدی متّصل میکنند؛ این اتّصال همهی دلها به یک مرکز واحد، یک …… هم دارد. این شعری که شما برای بحرین میگویید، یا برای یمن میگویید، یا برای لبنان میگویید، یا برای غزّه میگویید، برای فلسطین میگویید، برای سوریه میگویید، هر شعری که شما برای اهداف امّت اسلامی میگویید، در هر نقطهای این شعر کاربرد دارد و از آن استفاده میشود. این شعر اگرچنانچه در این جهتها به راه بیفتد، آنوقت «انَّ مِنَ الشِّعرِ لَحِکمَه»[5] دربارهی شعر شما صدق میکند، که حتماً شعر حکمت است.… است؛ درحالیکه اینجور نبود؛ بنده اطّلاعات آماری داشتم نسبت به این قضیّه و خوشبختانه در این دو سه سال اخیر، آدم میشنود از شخصیّتهای معروف دنیا -حتّی سیاستمدارها و دشمنان ملّت ایران- که به مناسبتهای مختلف، به ضریب هوشیِ بالای ملّت ایران اعتراف میکنند؛ اَلفَضلُ ما شَهِدَت بِهِ الاَعداء.[2] سطح هوشیِ متوسّط کشور ما از متوسّط دنیا بالاتر است؛ خب جوان هم که خیلی داریم بحمدالله؛ این خیلی ثروت عظیمی است، این خیلی داراییِ ارزشمندی است و برای کشور فرصت است.… بر زبان جاری کند- حقّاً و انصافاً ماها قاصریم، حقیرتر از آن هستیم که بخواهیم از آن مقام باعظمت سخن بگوییم؛ از حقیقت نوریِ آن بزرگوار و امثال ایشان از ائمّهی معصومین، زبان ماها، بیان ماها، فهم ماها کوتاهتر از این است که بتوانیم در این زمینهها صحبت کنیم. خَلَقَکُمُ اللهُ اَنواراً فَجَعَلَکُم بِعَرشِهِ مُحدِقین؛[2] قضیّهی انوار ائمّهی معصومین (علیهمالسّلام) این است؛ دیگر حالا ما چه میخواهیم بگوییم؟ لکن در زمینهی سیرهی این بزرگواران و رفتارهای آنها و اسوه بودن آنها بهعنوان یک بشر، چرا، حرف زیاد هست. خیلی حرفها را هم زدهاند؛ بعضی از برادران هم در شعرهای امروزتان اشاره کردید. میدان هم برای حرف زدن زیاد است. در این زمینه …بعد، «اَلطُّهرَةِ الطّاهِرَةِ المُطَهَّرَةِ التَّقیَّةِ النَّقیَّةِ الرَّضیَّةِ الزَّکیَّة»[6] که همهی اینها کاربردی است؛ طهارت، با سه بیان که البتّه این سه بیان «طهر»، «طاهر» و «مطهّر» تفاوتهایی از لحاظ معنا با هم دارند. البتّه [هر] سه تعبیر اشارهی به طهارت و پاکیزگی است: طهارت روح، طهارت دل، طهارت مغز، طهارت دامان، طهارت سرتاسر زندگی. خب این کاربردی است، این برای ما درس است؛ …در چند دعا ازجمله دعای شریف ابیحمزهی ثمالی [آمده]: وَ لا یُنجی مِنکَ اِلَّا التَّضَرُّعُ اِلَیک،[2] راه نجات ما تضرّع به نزد پروردگار متعال است. خب تضرّع پیش خدای متعال که مایهی نجات ما است -میگوییم «لا یُنجی مِنکَ اِلَّا التَّضَرُّعُ اِلَیک»- این تضرّع، چطور وسیلهی نجات است؟ انسانهای ضعیف هم گاهی ممکن است تضرّع کنند نزد انسانهای دیگر؛ فرق این [دو] چیست؟ فرق و تفاوت میان تضرّع عندالله و تضرّع عند …حقیقتاً غدیر و معرّفی امیرالمؤمنین (علیهالسّلام) بهعنوان ولیّ امر امّت اسلامی و جانشین پیغمبر، یکی از نعمتهای بزرگ خدای متعال بود؛ یعنی همچنان که خود اصل نبوّت و رسالت، منّت الهی و نعمت بزرگ الهی است که «لَقَد مَنَّ اللهُ عَلَی المُؤمِنینَ اِذ بَعَثَ فیهِم رَسولًا مِن اَنفُسِهِم»،[2] در مورد ولایت امیرالمؤمنین هم حقیقتاً یک نعمت بزرگ و یک منّت بزرگی بود: «خَلَقَکُمُ اللهُ اَنوَاراً فَجَعَلَکُم بِعَرشِهِ مُحدِقینَ حَتّى مَنَّ اللهُ عَلَینا بِکُم فَجَعَلَکُم فی بُیُوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَع»[3] تا آخر؛ حقیقتاً نعمت بزرگی است. خب ولایت امیرالمؤمنین و مسئلهی ولایت، یک جا در قرآن -در سورهی مائده- مایهی یأس کفّار است: اَلیَومَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَروا مِن دینِکُم؛[4] آن روزی که مسئلهی ولایت مطرح شده، آن روزی است که به نصّ قرآن «یَئِسَ الَّذینَ کَفَروا مِن …آمدیم و شما گناهکاری و محسن نیستی؛ اجلِ تو را عقب میاندازند تا تو عذرخواهی کنی. تُستَعتَب، یعنی همین که در دعاها هست: لَکَ العُتبیٰ؛[2] عذرخواهی کردن، معذرتخواهی کردن. عمرت به تأخیر میافتد و این فرصت وجود دارد که انسان عذرخواهی کند. پس بنابراین، فرصتِ حیات فرصتِ خوبی است؛ مرگ را آرزو نکنید!… بیتوجّهی به نعمتهای الهی؛ [اینکه] از نعمتهای عظیم الهی که خدا به ما داده غفلت کنیم و تا یک نابسامانی در مقابل ما قرار گرفت ما را مأیوس کند. یک مشکلی که پیش میآید یادمان میرود که خدای متعال صد مشکل ما را حل کرده، حالا این هم یک مشکل؛ [این] چه اهمّیّتی دارد. در دعاها به ما یاد دادهاند: اَللهُمَّ تَمَّ نُورُکَ فَهَدَیتَ فَلَکَ الحَمدُ رَبَّنا و بَسَطتَ یَدَکَ فَاَعطَیتَ فَلَکَ الحَمدُ رَبَّنا وَ عَظُمَ حِلمُکَ فَعَفَوتَ فَلَکَ الحَمدُ رَبَّنا؛[4] به یاد بیاورید نعمتهای الهی را. به مجرّد اینکه یک سنگی سر راه پیدا شد یادمان میرود که صخرههای عظیمی در مقابل پای ما بود برطرف شد و خدا برطرف کرد؛ فراموش میکنیم؛ دچار تردید میشویم، دچار شک میشویم، دچار کسالت میشویم، ناامید میشویم. اینها بیماریهایی مهلک است؛ مراقب این بیماریها باید بود.