… [درحالیکه] از بلاد دوردست، از خراسان و جاهایی که نزدیک اینجاها نیستند، عدّهای آمدند دُور حضرت را گرفتند؛ این، نشاندهندهی این است که تبلیغات دارد مثل امواجی به سرتاسر جهان اسلام سرایت میکند و مردم نقاط دوردست دلشان به اهلبیت دارد نزدیک میشود. یا در یک روایت دیگر دارد «احتَوَشَهُ اَهلُ العِراق»،[32] [اهل عراق] در حاشیهی او نشسته بودند و او را در میان خود گرفته بودند و آن حضرت با آنها دربارهی مسائل حلال و حرام صحبت میکردند.نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
مناقب آل ابیطالب (۵۵ پاراگراف)
… بشنود -شاید هم برای اینکه امتحانش بکند- دست و بالش میلرزد و در آغوش امام میافتد؛ بعد خودش تعجّب میکند، میگوید یا ابن رسولالله! من بزرگانی مثل ابنعبّاس را دیدم و از آنها حدیث شنیدم [امّا] هرگز این حالتی که در مقابل تو به من دست داد، برای من دست نداده بود؛ و ببینید امام باقر در جوابش چقدر صریح میگویند «وَیلَکَ یا عُبَیدَ اَهلِ الشّامِ! اِنَّکَ بَینَ یَدَیِ بُیُوتٍ اَذِنَ اللهُ اَن تُرفَعَ وَ یُذکَرَ فِیها اسمُه»؛[33] ای بندهی کوچک شامیان! تو در مقابل عظمت معنویّت است که مجبوری اینجور به خودت بلرزی. کسی مثل ابوحنیفه که از فقها و بزرگان زمان است، میآید خدمت امام باقر و از آن حضرت معارف و احکام دین را فرا میگیرد، و بسیاری از علمای دیگر جزو شاگردان امام باقر هستند و صیت[34] علمی امام باقر در …… یعنی هارون دنبالشان میگشته و حضرت را پیدا نمیکرده؛ کسانی را میبرده، شکنجه میکرده، که شما بگویید موسیبنجعفر کجا است. این یک چیز بیسابقه است. ابنشهرآشوب در مناقب، یک روایتی دربارهی موسیبنجعفر نقل میکند که ما دربارهی هیچیک از ائمّه این را نداریم؛ موسیبنجعفر در یک مدّتی «دَخَلَ بَعضَ قُرَی الشَّامِ مُتَنَکِّراً هَارِبافَوَقَعَ فِی غَارٍ و فِیهِ رَاهِب»؛[52] بعد با آن راهب صحبت کردند و چیزهایی گفتند؛ اینها نشاندهندهی یک جرقّههایی است در زندگی موسیبنجعفر که آنوقت معنای آن زندانِ حبسِ ابدِ کذایی معلوم میشود، وَالّا هارون، اوّل که به خلافت رسید و به مدینه آمد، همانطور که شنیدید موسیبنجعفر را کاملاً نواخت و احترام کرد.… وَ اَرمِینِیَة؛حاشیهی دریاها و آن جزیرهها و مثلاً ارمینیه؛ حالا ارمنستان [است] یا هر جا؛ مثلاً آن منتهاالیهِ دریای مدیترانه و آنجاها؛ قالَ الرَّشِیدُ فَلَم یَبقَ لَنا شَیء؛ پس برای ما چه ماند؟ فَتَحَوَّل اِلیٰ مَجلِسی؛ بلند شو بیا سر جای من بنشین؛ قالَ مُوسیٰ علیه السّلام قَد اَعلَمتُکَ اَنَّنی اِن حَدَدتُها لَم تَرُدَّها؛ گفتم که اگر محدودش بکنم، تو آن را برنمیگردانی؛ فَعِندَ ذٰلِکَ عَزَمَ عَلیٰ قَتلِه؛[69] اینجا که شد، عازم شد که موسیبنجعفر را بکُشد؛ این داعیهی موسیبنجعفر و از این قبیل داعیهها در زندگی موسیبنجعفر، امام صادق و امام هشتم وجود دارد که آن هم یک بحث قابل …… بود؛ حتّی گاهی اوقات بعضی از شعرای متمایل به اهلبیت، برای آنها هم یک شعری میگفتند برای اینکه یک پولی بگیرند! امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام) در مجلسی نشسته بودند، «کثَیّر عَزّة» -که یکی از شعرای معروف عرب است و متمایل به اهلبیت بود- هم در جلسه بود. حضرت رو کردند به او گفتند که «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِک؟»[14] تو مدح عبدالملک را گفتی؟ ملامتش کردند. درصدد عذر آوردن برآمد. گفت که من چیزی در ستایش عبدالملک به او نگفتم؛ نگفتم تو امامالهدیٰ هستی، نگفتم تو چه هستی. حضرت تبسّمی کردند و چیزی نگفتند. در این بین، کُمِیت از آن طرف مجلس بلند شد، آن قصیدهی معروف خودش را در مدح اهلبیت (علیهم السّلام) …بنده فقط یک جمله در باب انتظار عرض میکنم. اینکه در روایات ما وارد شده است که افضل اعمال امّت، انتظار یا انتظار فرج است،[5] یعنى چه؟ چرا؟ مگر انتظار چیست؟ انتظار ظهور حضرت ولىّاللهالاعظم (ارواحنا فداه) مگر چه مضمونى و چه معنایى را در بطن خود دارد که این قدر داراى فضیلت است؟ یک معناى انحرافى در باب انتظار بود که خوشبختانه امروز از آن فهم و برداشت غلط، اثر چندانى نیست. کسانى که یا مغرض یا …این راه را ما باید برویم. ما هم باید گذشت کنیم، ایثار کنیم، اطاعت خدا کنیم، عبادت کنیم. مگر نمیگوییم که اینقدر ایستاد در محراب عبادت خدا «حَتّى تَوَرَّمَت قَدَماها»؟[8] ما هم در محراب عبادت باید بِایستیم، ما هم باید ذکر خدا بگوییم، ما هم باید محبّت الهى را در دلمان روزبهروز زیاد کنیم. مگر نمیگوییم که با حال ناتوانى به مسجد رفت تا حقّى را احقاق کند؟ ما هم باید در همهى حالات تلاش کنیم تا حق را احقاق کنیم؛ ما هم باید از کسى نترسیم. مگر نمیگوییم که یکتنه در مقابل یک جامعهى بزرگ زمان خود ایستاد؟ ما هم باید همچنانکه همسر بزرگوارش فرمود: لا …«حسن بصری» که یکی از عبّاد و زهّاد معروف دنیای اسلام است، درباره فاطمه زهرا سلام الله علیها میگوید: به قدری دختر پیغمبر عبادت کرد و در محراب عبادت ایستاد که «تورمت قدماها[3] ». پاهای آن بزرگوار از ایستادن در محراب عبادت، ورم کرد! امام حسن مجتبی علیهالصّلاةوالسّلام میگوید: شبی -شب جمعهای- مادرم به عبادت ایستاد و تا صبح عبادت کرد. «حتی انفجرت عمود الصبح». تا وقتی که طلوعِ فجر شد. مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا و تضرّع …… دست مبارک خود در دهان کودکانش میگذارد، بماند؛ برای اینکه این کودکان گرفته و غمگین، لبخندی بر لبانشان بنشیند، با آنها بازی میکند، خم میشود آنها را روی دوش خود سوار میکند، راه میرود و در کلبهی محقّر آنها سرگرمشان میکند، تا گل خنده بر لبان کودکان یتیم بنشیند! این، رحم و عطوفت امیرالمؤمنین است، که یکی از بزرگان آن وقت گفت: آن قدر دیدم امیرالمؤمنین با انگشتان مبارک خودش، عسل در دهان بچههای یتیم و فقیر گذاشت که «لوددتُ انی کنت یتیما»[1]؛ در دلم گفتم، کاش من هم بچهی یتیمی بودم که علی این طور مرا مورد لطف و تفضّل خود قرار میداد! این، ترحّم و رقّت و عطوفت امیرالمؤمنین است.… هم به رضوان الهى و لقاءالله میپیوندد و پیغمبر تنهاى تنها است، آن وقت این دختر چندساله ــ حالا بنا به اختلاف روایات، پنجساله، ششساله، هفتساله، دهساله ــ تنها کسى است که پیغمبرِ با این عظمت به او تکیه میکند؛ مثل مادر از پدر بزرگوار خود پذیرایى میکند؛ که این قضیّهى «فاطِمةَ اُمُّ اَبیها»[2] مال اینجا است. یک دختربچّهى کمسال، در دوران سختترین محنتها، به فریاد بزرگترین انسانها میشتابد؛ شوخى نیست. این عظمت را ببینید! همان عنصر است که در طول زمان، در دوران جوانى تا پانزدهسالگى، تا شانزدهسالگى، تا هجدهسالگى و بالاخره تا آخر عمر کوتاه، اینهمه مقامات معنوى …یکی در همان لحظهی اول بود. وقتی ضربت را این دشمنِ خدا بر امیرالمؤمنین وارد کرد، در روایت دارد که حضرت هیچ آه و نالهای نکردند؛ اظهار دردی نکردند. تنها چیزی که حضرت فرمودند، این بود: «بسم اللَّه و باللَّه و فی سبیل اللَّه، فزت و ربّ الکعبة»؛[12] به خدای کعبه سوگند که من رستگار شدم. بعد هم امام حسن مجتبی (علیهالسّلام) آمد سر آن بزرگوار را در دامان گرفت. روایت دارد که خون از سر مبارکش میریخت و محاسن مبارکش خونین شده بود. امام حسن همانطور نگاه میکرد به صورت پدر، گریه چشمان امام حسن را پر اشک کرد؛ اشک از چشم امام حسن یک قطرهای …پیغمبر اکرم پیش خدای متعال التماس میکند، تضرّع میکند که «اَللّهُمَّ اهدِ قَومی»؛[6] قومش همانهایی بودند که او را میزدند، او را طرد میکردند، او را تهدید به قتل میکردند، اینهمه بر او زحمت وارد میآوردند، او پیش خدای متعال التماس میکند که خدایا، اینها را نجات بده، اینها را شفا بده، اینها را هدایت کن! این پیغمبر. امیرالمؤمنین وقتیکه میشنَود که سپاهیان معاویه رفتند آن شهر را غارت کردند با غصّه میگوید که - بَلَغَنی اَنَّ الرَّجُلَ مِنهُم کان یَدخُلُ عَلَی المَراَةِ المُسلِمَةِ وَ الاُخرَی المُعاهِدَة[7] - مردهای این لشکرِ غارتگر وارد خانهی مسلمان و معاهَد (معاهد یعنی …… شنید و آموخت؛ تا حدودی که فهم ما رسا است و میتواند، [باید] حدس زد مقامات را. پیغمبر اکرم (صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم) دربارهی فاطمهی زهرا (سلاماللهعلیها) فرمود: سَیِّدَةِ نِساءِ اَهلِ الجَنَّة؛[2] البتّه روایات دیگری هم هست: سَیِّدَةِ نِساءِ العالَمین؛ سَیِّدَةُ نِساءِ الدُّنیا؛[3] اینها همه با سندهای متقن از طریق شیعه و سنّی نقل شده است؛ نه اینکه فقط شیعه نقل کرده باشد؛ لکن به نظر من از همه مهمتر همان «سَیِّدَةِ نِساءِ اَهلِ الجَنَّة» است. ببینید خدای متعال در آیهی قرآن -همین آیهای که قاری محترم امروز تلاوت کردند- میفرماید: وَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلًا لِلَّذینَ ءامَنُوا امرَاَتَ فِرعَون؛[4] …… به او زد؛ این را همه میدانند. یعنی این حضور شما در صحنهی سیاسی کشور و صحنهی انقلابی کشور و یادبود بیستودوّم بهمن سال ۵۷ در همهی کشور، یک حرکت سیاسی و امنیّتی مهمّی بود که بهوسیلهی ملّت ایران انجام گرفت. خدا را باید سپاسگزار بود؛ دلها دست خدا است. اِلَیکَ نُقِلَتِ الاَقدامُ وَ اِلَیکَ ... مُدَّتِ الاَعناق؛[3] دستها به سوی خدا دراز است، دلها دست خدا است، خدا مردم را آورد؛ از خدا سپاسگزاری میکنیم، از مردم عزیز هم با همهی وجود سپاسگزاری میکنیم. مردم آمدند و همان شعارها را دادند.… پسرم! اَلجارَ ثُمَّ الدَّار؛[2] این درس است. در قضیّهی [نزول سورهی] هلاَتیٰ [آمده است که] «اِنَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ الله»؛[3] من این را به عنوان یک درس برای امّت اسلامی، برای جامعهی اسلامی، برای جمهوری اسلامی تلّقی میکنم که کار با اخلاص انجام بگیرد. حسن بصری که از زهّاد ثمانیّهی[4] معروف است و زاویه هم دارد با اهلبیت، میگوید که «ما کان فی هذه الامّة اعبد من فاطمة کانت تقوم حتّی تورّم قدماها».[5] معنای این تعبیر «ما کان اعبد من فاطمة» این نیست که شبیه او و به اندازهی او تعدادی وجود داشتند؛ نه، در تعبیرات عربی معنایش این است که هیچ کس در امّت، مانند او نبود از لحاظ عبادت. این را حسن بصری میگوید؛ حسن بصری دوران فاطمهی زهرا را درک نکرده، امّا اینکه این طور قاطع این حرف را میزند نشان میدهد این جزو مسلّمات و متواتراتی بوده است که در آن زمان وجود …وقتی که به امام حسن مجتبیٰ (سلام الله علیه) اعتراض کردند که چرا شما صلح کردید، از جملهی حرفهایی که مکرّراً از حضرت مجتبیٰ نقل شده این است که میفرماید: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلیٰ حین»؛[5] این [کار] یک زمان دارد، یک اَمَد دارد، یک سرآمد دارد. شما چه میدانید؟ یعنی این وعده است. آن وقت در روایت امام این وعده مشخّص شده؛ در روایت است: اِنَّ اللهَ جَعَلَ هذَا الاَمر فی سَنَةِ سَبعین. امام مجتبیٰ سال ۴۰، ۴۱ این حرف را زدند، بنا بوده سال ۷۰ قیام انجام بگیرد و حکومت اسلامی تشکیل بشود؛ در تقدیر الهی این …… برای همهی آحاد بشر از زن و مرد: «وَ ضَرَبَ اللَهُ مَثَلًا لِلَّذینَ آمَنُوا امرَاَتَ فِرعَون» و بعدش «وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمران»؛[2] دو نفر زن هستند که خدای متعال این دو زن را نمونه و الگو برای همهی بشریّت قرار داده، نهفقط برای زنها؛ برای زنها و مردها. روایتی از شیعه و سنّی از طرق مختلف نقل شده که پیغمبر فرمودند فضیلت زهرای من از آن دو زن، برتر و بالاتر است.[3] اینکه گفته میشود اینها نمونه هستند، فقط فضیلت نیست ــ این را توجّه داشته باشید ــ الگو هم هستند، قلّهاند؛ ممکن است من و شما به آن قلّه نرسیم و حتماً هم نمیرسیم، امّا به سمت آن قلّه باید حرکت کنیم. در همین مدّت کوتاهِ زندگی فاطمهی زهرا (سلام الله علیها) بعد از رسول اکرم ــ دو ماه، سه ماه، به اختلاف روایات ــ آنچه از این بزرگوار بارز شد، ظاهر شد، همه دیدند، برای …و بالاخره توکل و تضرع داشت؛ تضرعِ خودش را پیغمبر از دست نداد. ارتباط خودش را با خدا روزبهروز محکمتر کرد. در وسط میدان جنگ، همان وقتیکه نیروهای خودش را مرتب میکرد، میچید، تشویق میکرد، تحریض[48] میکرد، خودش دست به سلاح میبُرد، یا آنها را تعلیم میداد که چهکار کنند، فرماندهی قاطع میکرد، در همانوقت میافتاد روی زانو، دستش را بلند میکرد پیش خدای متعال، جلوی مردم، جلوی مردم بنا میکرد اشکریختن، با خدا حرفزدن؛ پروردگارا! تو کمک کن به ما؛ پروردگارا! تو پشتیبانی کن از ما؛ پروردگارا! تو خودت دشمنانت را دفع کن.[49] نه دعای او موجب میشد که نیرویش را بهکار نگیرد؛ نه بهکارگرفتن نیرو موجب میشد که از توسل و تضرع و ارتباط با خدا غافل بماند؛ هر دو. ببینید شاخصهای درست اینهاست! هرگز درمقابل دشمنِ عنود دچار تردید و ترس نشد، هیچوقت. امیرالمؤمنین که مظهر شجاعت است میگوید هروقت ما در جنگها کم میآوردیم به تعبیر امروز، …… و سبزی. گفتم آقازادهها! شما امیر هستید؛ شما خانوادۀ حکومتید؛ پسر امیرالمؤمنیناید؛ در بازار هم اینهمه چیز هست. «وَ فِی الرَّحبَةِ ما فیها»[33] در رحبه ـ نزدیکی کوفه ـ اینهمه جنس ریختند، مردم دارند استفاده میکنند، شما آقازادهها نشستید، این غذایتان است؟! رو کردند به او، گفتند: «ما اَغفَلَکَ عَن اَمیرِالمُؤمِنیَن» تو از علی غافلی، از امیرالمؤمنین غافلی؛ زندگی او را برو ببین! «ما اَغفَلَکَ عَن اَمیرِالمُؤمِنینَ»؛ با خانوادۀ خودش هم اینطوری بود.البته امروز که این حرفها را ما میزنیم، ما از قله حرف میزنیم. چه کسی هست آنکسیکه بتواند تصور این را هم بکند که کسی شباهت به امیرالمؤمنین پیدا کند؟! نه، هیچکس شبیه امیرالمؤمنین هم نمیشود. امام سجاد که خودْ امامِ معصوم بود، نوۀ امیرالمؤمنین بود، وقتیکه گفتند تو اینقدر عبادت میکنی، فرمود عبادت ما کجا و عبادت علی کجا![37] یعنی امام سجادِ عابدِ سجاد، او، میگوید من با علی قابل مقایسه نیستم. حالا هزاران فرسخ بین امام سجاد و بهترین عُباد و زُهاد زمان ما هم بیشتر فاصله هست. یعنی امیرالمؤمنین الگو را نشان داد، قله را نشان داد، جهت حرکت را نشان داد، شاخص را معیّن کرد؛ جهت این است! حالا به هرجا توانستیم برسیم.عبادت فاطمۀ زهرا، یک عبادت نمونه است. حسن بصری که یکی از عُبّاد و زُهّاد معروف دنیای اسلام است، دربارۀ فاطمۀ زهرا میگوید: بهقدری دختر پیغمبر عبادت کرد و در محراب عبادت ایستاد که «تَوَرَّمَ قَدَماها».[27] پاهای آن بزرگوار از ایستادن در محراب عبادت، ورم کرد! امام حسن مجتبی میگوید: یک شبی ـ شب جمعهای ـ تا صبح مادرم به عبادت ایستاد، تا صبح عبادت کرد، تا وقتیکه «حَتَّى انْفَجَرَ عَمودُ الصُّبحِ»[28] تا وقتیکه طلوعِ فجر شد، مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا کرد و تضرع کرد. طبق روایت امام حسن میگوید، …امام حسن (ع) در برابر اعتراضها و ملامتها جملهای را خطاب به آنان میگفتند که شاید در سخنان آن حضرت از همۀ جملات رساتر و بهتر باشد و آن جمله این است: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ» چه میدانی و از کجا میدانی، شاید این یک آزمونی برای شماست؟ و شاید یک متاع و بهرهای است برای معاویه تا زمانی محدود، و این جمله اقتباس[15] از آیۀ قرآن است.[16]«اَلمَوتُ خَیرٌ مِن رُکوبِ العاروَ العارُ خَیرٌ مِن دُخولِ النّارِ»[40]امام جواب رد داد. مجدداً به حضرت نامهای تهدیدآمیز نوشت، که اگر شمشیر را نفرستی، من سهمیۀ تو را از بیتالمال قطع خواهم کرد.[29] امام در پاسخ نوشت: «اما بعد، خداوند عهدهدار شده است که بندگانِ متقی را از آنچه ناخوشایندشان است نجات ببخشد، و ازآنجاکه گمان ندارند روزی دهد. و در قرآن فرموده است: همانا خدا دوست نمیدارد هیچ خیانتگرِ ناسپاس را (اِنَّ اللهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوّانٍ کَفورٍ)[30] اکنون بنگر که کدام از ما دو نفر با این آیه منطبقتریم»[31]. این لحن بسیار تندی درمقابل خلیفه بود، زیرا این نامه به دست هرکس میافتاد، میفهمید که امام سجاد (ع) اولاً: خودش را خیانتگر و ناسپاس نمیداند؛ ثانیاً: هیچکس دربارۀ آن بزرگوار چنین تصوری را ندارد، زیرا او انسان بزرگوار و مرد شایسته و برگزیدهای از خاندان …… قدرتهای فکری و فرهنگی؛ یعنی شعرا و علمای خودفروخته ـ که آفرینندگان جَو ناسالم فکر اجتماعند ـ برملا میسازد و با فروکوفتن تازیانۀ شماتت خود بر سرِ آنان، اگرنَه در وجدان خفتۀ خود آنان، در ذهن و دل دنبالهروانِ بیخبرشان، موجی از تنبّه و هوشیاری برمیانگیزد. با لحنی اعتراضآمیز به «کُثَیِّر» شاعر میفرماید: عبدالملک را ستودی؟! و او رندانه یا سادهلوحانه در صدد رفوکردن گناه خود برمیآید و چنین پاسخ میدهد: او را پیشوای هدایت خطاب نکردم، بلکه او را «شیر» و «خورشید» و «دریا» و «اژدها» و «کوه» خواندم؛ و شیر، سگی است و خورشید، جسم جامدی و دریا، پیکر بیجانی و اژدها، حشرۀ متعفنی و کوه، …… در کوفه، در فلانجا، در بصره زندانی کردند، بعد هم مسموم کردند، از دنیا رفت، همین و بس! قضیه این نبود. قضیه یک مبارزۀ طولانی، یک مبارزۀ تشکیلاتی، یک مبارزهای با داشتن افراد زیاد؛ در تمام آفاق اسلامی [بوده]. موسیبنجعفر کسانی داشت که به او علاقهمند بودند. آنوقتیکه پسر برادر ناخلف موسیبنجعفر که جزو افراد وابستۀ به دستگاه بود دربارۀ موسیبنجعفر با هارون حرف میزد، تعبیرش این بود: «خَلیفَتَینِ یُجبیٰ اِلَیهِمَا الخَراجُ»، گفت: هارون تو خیال نکن فقط تو هستی که خلیفه در روی زمین هستی در جامعۀ اسلامی و مردم به تو خراج میدهند، مالیات میدهند. دو تا خلیفه هست؛ یکی تویی، یکی موسیبنجعفر. به تو هم مردم مالیات میدهند، پول میدهند، به موسیبنجعفر هم مالیات میدهند، پول میدهند[26] و این یک واقعیت بود. او از روی خباثت میگفت؛ او میخواست سعایت[27] کند، اما یک واقعیت بود، از تمام اقطار اسلامی کسانی …خود امام از هر فرصتی، اجباریبودن این منصب را به گوش اینوآن میرساند، همواره میگفت من تهدید به قتل شدم تا ولیعهدی را قبول کردم.[18] طبیعی بود که این سخن همچون عجیبترین پدیدۀ سیاسی، دهانبهدهان و شهربهشهر پراکنده شود و همۀ آفاق اسلام در آن روز یا بعدها بفهمند که در همان زمان که کسی مثل مأمون فقط به دلیل آنکه از ولیعهدی برادرش امین عزل شده است، به جنگی چندساله دست میزند و هزاران نفر ازجمله برادرش امین را بهخاطر آن به قتل میرساند و سر برادرش را از روی خشم شهربهشهر میگرداند، کسی مثل علیبنموسی الرضا پیدا میشود که به ولیعهدی با بیاعتنایی نگاه میکند و آن را جز با کراهت و در صورت تهدید به قتل نمیپذیرد. مقایسهای که از این رهگذر میان امام علیبنموسی الرضا و مأمون عباسی در ذهنها نقش میبست، درست عکس آن چیزی را نتیجه میداد که مأمون بهخاطر آن، این سرمایهگذاری را کرده بود.… و زیر بازوی دیگرش را یکی از فرزندان عباس گرفته. پیغمبر را آوردند تا دَم منبر. از پلههای منبر پیغمبر را بالا بردند. شاید روی منبر نشست پیغمبر. بعد رو به مردم کرد، آنچنانکه یک رهبر دلسوزی با مردمی که به آنها کمال محبت را دارد سخن میگوید، با مردم سخن گفت. بعد از طی مقدمات، اینطور فرمود: «من رفتنی هستم و روزهای آخر عمرم را میگذرانم؛ اما همچنانیکه زندگی من برای شما خیرآفرین بود، بعد از مردن هم رشتۀ فیضم را از شما نمیبُرم. دو امانت گرانبها در میان شما میگذارم».[1]… امیرالمؤمنین است. در جنگ، همۀ چشمها به اوست؛ در مسجد و هنگام عبادت هم، همۀ دلها تحتالشعاعِ دل نورانی اوست. پای منبر پیغمبر هم، از همۀ شاگردان پذیرندهتر، دانندهتر، پرسندهتر. در یک روایت است که به حضرت عرض کردند: شما چقدر زیاد نقل میکنید از پیغمبر؟ فرمود: «من از پیغمبر سؤال میکردم، جواب میداد؛ وقتی سؤال نمیکردم، خودِ او ابتدا میکرد به گفتن به من»[11]. شاگرد درجهیک [پیغمبر بود]. (85/7/21)… سبقت! در همۀ کارهای دشوار سبقت میگرفت. یک مردی آمد پیش عبداللهبنعمر، گفت: «من علی را دشمن میدارم». خیال میکرد حالا که اینها خانوادگی خیلی با علی میانهای ندارند، شاید خواست خودشیرینی کند. عبداللهبنعمر گفت: «اَبغَضَکَ اللُ»هه[22] خدا تو را دشمن بدارد! «اَ تُبغِضُ رَجُلاً سابِقَةٌ مِن سَوابِقِهِ خَیرٌ مِنَ الدُّنیا وَ ما فیها؟» با مردی دشمنی میکنی که یکی از جاهایی که قدم جلو گذاشته است و پیشقدم بر دیگران شده است، بهتر از همۀ دنیا و مافیهاست. با این آدم دشمنی میکنی؟ (74/11/20) این جمعبندیشدۀ زندگی امیرالمؤمنین [در زمان پیغمبر] است. (66/2/28)