من دو، سه تا جمله از کلمات رهبران اسلام را اینجا برای شما عرض بکنم تا ببینید که اسلام به این آزادی که در حقیقت رهائی معنوی انسان است و آزادی از قیدها و زنجیرهای درونی بشر هست، چگونه نظر میکند و دربارهی او چی میگوید. یک جمله این است: «لا یسترقّنّک الطّمع و قد جعلک الله حرّا»؛[4] یعنی ای انسان، طمع و آز تو را اسیر نکند، برده نکند، در حالی که خدا تو را آزاد آفریده. آن آزادیای که طمع او را سلب میکند و از بین میبرد، این چه جور آزادی است؟ طمع انسانی و آز و حرص انسانی، او را اسیر میکند. این ضد آزادی است، این در مقابل آزادی است. نمیشود انسان آزاد باشد، آزادیخواه باشد، خودش را آزاد بداند، اما اسیر بند طمع باشد. این خودش او …نمایهٔ موضوعی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
آیههایی که رهبران به آنها استناد کردهاند، روایتها و دعاهایی که نقل کردهاند، شعرهایی که خواندهاند، و متنهایشان بر اساس مخاطب و مناسبت.
غررالحکم (۱۷ پاراگراف)
یک روایت دیگر؛ «من زهد فی الدّنیا اعتق نفسه و ارضی ربّه»؛[6] آن کسی که به جلوات دنیا و تمایلات دنیوی بیاعتنا باشد، او جان خودش را آزاد کرده، خدای خودش را خشنود کرده. یک روایت دیگر؛ «الحرّ حرّ علی جمیع احواله ان نابته نائبة صبر لها و ان تداکّت علیه المصائب لم تکسره»؛[7] انسان آزاد در همه حال آزاد است؛ اگر سختیای به او رو بیاورد، تحمل میکند، صبر میکند؛ یعنی چه؟ یعنی زبون سختیها نمیشود؛ زبون و اسیر و مقهور ترس و ناراحتی و …… موضعگیرى تأثیر میگذارد. مگر آدمى که معتقد به دین است، میتواند یک مدّتى بىدین زندگى کند؟ محیط دانشگاه باید محیط دینى باشد؛ باید این را تأمین کنیم، و این نمیشود مگر اینکه شما که رؤسا هستید، صددرصد با تعصّب دینى و انقلابى (کار کنید). از کلمهى تعصّب نترسید؛ تعصّب جاهلى بد است، تَعَصُّبَ الجاهِلِیَّة؛[7] عصبیّت جاهلى بد است؛ عصبیّتى که از روى جهالت نباشد، خیلى هم خوب است؛ معناى عصبیّت، جهالت نیست. پایبندى شَدید، اصرار بر اینکه باید دین حاکمیّت پیدا کند و چترى بر زندگى محیط دانشگاهى بزند، وظیفهى شما رؤساى دانشگاهها، مسئولین دستگاههاى دانشگاهى کشور، بیش از همه آقاى وزیر و …… و استعینه و استغفره و اتوکّل علیه و اصلّى و اسلّم على حبیبه و نجیبه و خیرته فى خلقه سیّد رسله و خاتم انبیائه بشیر رحمته و نذیر نقمته سیّدنا و نبیّنا ابىالقاسم محمّد و على آله الاطیبین الاطهرین المنتجبین المعصومین المکرّمین سیّما بقیّة الله فىالارضین. قال الله الحکیم فى کتابه: اِتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقاتِه.(۲) و قال امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) فى کلام له: اِنَّ مَن فارَقَ التَّقوى اُغرِىَ بِاللَّذّاتِ وَ الشَّهَوات وَ وَقَعَ فى تِیهِ السَّیّئاتِ وَ لَزِمَهُ کَثیرُ التَّبِعات.(۳)در این روایتى که از امیرالمؤمنین الان خواندم، میفرماید که آن کسى که از تقوا جدا بشود، اُغرِىَ بِاللَّذّاتِ وَ الشَّهَوات؛ لذّتها و شهوتها او را فریب میدهند، اغراء(۱۶) میکنند، وَ وَقَعَ فى تیهِ السَّیّئات؛ در حیرت و ضلالت و گمراهىِ بدکارگى خواهد افتاد؛ قهراً مىافتد. وقتى تقوا نبود، وقتى مراقبت از خود نبود، وقتى ما حواسمان جمع نبود نسبت به عمل خودمان، حرف خودمان، معاملهى خودمان، خدمتى که بر عهده گرفتیم در دستگاه دولتى، وظیفهاى که بر دوش گرفتیم در میدان …در یک روایتی دیگر میفرماید: «صوم النّفس امساک الحواس الخمس عن سائر المأثم»[7] . از امیرالمؤمنین علیه الصّلاة والسّلام نقل شده است که روزه نفس، غیر از روزه جسم و روزه شکم است. روزه نفس انسان این است که همه حواس پنجگانه او از گناهان امساک کنند. «و خلوّ القلب من جمیع اسباب الشّر»؛ دل از همه موجبات و اسباب شرّ و فساد خالی شود. با خدای متعال و با بندگان خدا، دل را صاف و بیغلّ و غش کنیم. در این جهت، روایات زیادی هست.… با هدایت الهی و با تلاشی برابر جان انسان است. امام شهیدان، بعد از قرنها بنیانگذار و تجدید کنندهی این راه بود. این همان خطّی است که سرنوشت ملت ایران، سرنوشت این کشور و سرنوشت این تاریخ به آن متّصل است. نمیتوانند اینها را از هم جدا کنند؛ این را مطمئن باشید؛ «للباطل جولة[1] و للحقّ دولة».[2] ممکن است دشمن در بوقهای تبلیغاتىِ خود جولانی کند؛ اما حرکت عظیم مردم، حرکتی ایمانی، در راه خدا و در جهت رضای اوست و شهدا شاخصها و سنگِ نشانهای این راهند. شما اینها را احیاء میکنید؛ انشاءالله خداوند دلهای شما را احیاء خواهد کرد.… ملّت مظلومی است؛ ملّت یمن ملّت مظلومی است، ملّت بحرین ملّت مظلومی است، ملّت فلسطین دچار مظلومیّت مزمن است و سالهای متمادی است این ملّت زیر فشار است. ما هر مقداری که بتوانیم از مظلوم حمایت میکنیم و هر مقداری که تواناییهای ما و وسع ما باشد وظیفهی ما است؛ اسلام به ما گفته است که «کُن للِظّالِمِ خَصماً وَ لِلمَظلومِ عَونا»[5] - این سفارش امیرالمؤمنین است - ما نمیگوییم «اُنصُر اَخاکَ ظالِماً اَو مَظلوما» - این شعار جاهلی است؛ میگفتند اگر برادرت ظالم هم هست یا مظلوم است، باید از او دفاع کنی و حمایت کنی - قرآن این را نمیگوید؛ معرفت اسلامی این را منع میکند. نخیر؛ ظالم هر کسی بود باید با او مقابله کرد و جلوی ظلم او را گرفت؛ مظلوم هرکسی هست باید از او حمایت کرد.خوشبختانه ملّتهای منطقه بیدار شدهاند؛ بله، بیداری اسلامی را موقّتاً سرکوب کردند لکن بیداری، سرکوبشدنی نیست؛ بصیرت، سرکوبشدنی نیست. ملّت ایران بیدار است، بسیاری از ملّتهای منطقه آگاه و بیدارند و امّت اسلامی هم بحمدالله در حال بیداری است؛ البتّه دشمنان تسلّط [پیدا] میکنند - لِلباطِلِ جَولَة -[6] باطل جَوَلانی میدهد. وظیفهای که ما امروز در قبال یادبود بعثت پیغمبر داریم اینها است؛ باید توجّه داشته باشیم رسالت امّت اسلامی را فراموش نکنیم و نیروی امّت اسلامی را نادیده نگیریم. خوشبختانه نیروی امّت اسلامی نیروی بسیار زیادی است؛ دلیل واضحش هم این است که سالهای متمادی است دارند …… که عرض کردیم، تربیت اخلاقی و فرهنگی و هویّتی است: تربیت قوّهی عاقله. قوّهی عاقله چیست؟ عقل چیست؟ عقل در ادبیّات اسلامی فقط آن دستگاهی نیست که محاسبات مادّی میکند برای ما؛ نه، اَلعَقلُ ما عُبِدَ بِهِ الرَّحمٰنُ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجَنان؛[2] عقل این است. اَلعَقلُ یَهدی وَ یُنجی؛[3] عقل این است. عقل باید بتواند انسانها را تعالی ببخشد. عقل در یک سطح، آن عاملی است که انسان را به مقام قُرب میرساند، به مقام توحید میرساند؛ در یک سطح پایینتر، عقل آن چیزی است که انسان را به سبْک زندگی اسلامی میرساند؛ در یک سطح دیگر هم عقل آن چیزی است که ارتباطات مادّی …… است که ذکر، هم لازم است، هم کثیرش لازم است؛ ذکرِ زیاد لازم است. خب این یک بُعد از مسئلهی ذکر است که دلها را متوجّه میکند و از غفلت خارج میکند. یک بُعد دیگر در ذکرالله وجود دارد و آن، تأثیر این ذکر در عمل است. وقتی ذکرالله حاصل شد، در عمل ما تأثیر میگذارد. در کلامی منسوب به امیرالمؤمنین [هست]: مَن عَمَرَ قَلبَهُ بِدَوامِ الذِّکرِ حَسُنَت اَفعالُهُ فِی السِّرِّ وَ الجَهرِ»؛[7] دوام ذکر و به طور مستمر ذاکر بودن، موجب میشود عمل ما ــ هم عملِ پنهانی ما و کاری که خودمان در دلمان، در داخل خانوادهمان، در اتاق خلوتمان انجام میدهیم، هم عملی که در محیط اجتماعی انجام میدهیم ــ نیکو بشود، خوب بشود.… [هم] تکرار شده، گفته شده. آنچه ما به آن میگوییم «احسان به مردم»، بخشی از این خدمت به مردم است: اِنَّ اللَهَ یَأمُرُ بِالعَدلِ وَ الاِحسان.[9] خب، [در باب] این احسان، یک روایتی هست از کلام امیرالمؤمنین (علیه السّلام) که این را هم باز من از غررالحکم نقل میکنم؛ میفرماید: اَحَقُّ النّاسِ بِالاِحسانِ مَن اَحسنَ اللهُ اِلَیهِ وَ بَسَطَ بِالقُدرَةِ یَدَیه؛[10] همه باید احسان کنند، همه باید نیکوکاری کنند، خدمت کنند، امّا آن که از همه شایستهتر است به این وظیفه آن کسی است که خدا به او قدرتِ کار داده، مثل شما. شما مدیرید؛ بعضی در ادارهی افکار مردم، بعضی در ادارهی کارهای مردم؛ این بسط ید است، این قدرت شما است. در جمهوری اسلامی، خدای متعال به مردم مؤمن این امکان را داده است که بر طبق آئین اسلام و بر طبق خواستههای اسلام بتوانند به مردم خدمت کنند؛ این بهترین فرصت است. پس این، …لذا در یک روایتی ــ که این دربارهی جامعه است، دربارهی اجتماعات بشری است ــ [آمده]: مَن یَعمَل یَزدادُ قُوَّةً؛ جامعهای که در آن، کار وجود داشته باشد و عمل انجام بگیرد، قدرت و قوّتِ آن افزایش پیدا خواهد کرد؛ وَ مَن یُقَصِّر فِی العَمَلِ یَزدادُ فَترَةً؛[6] آن جامعهای و آن فردی که در عمل کوتاهی بکند، سستی او روزبهروز بیشتر خواهد شد. عمل، قوّت ایجاد میکند؛ هم در فرد، هم در جامعه؛ عمل این[جوری] است. پس عمل در اسلام ارزش ذاتی دارد. چه کسی این عمل را انجام میدهد؟ شما؛ کارگر. پس کارگر ارزش ذاتی دارد. ببینید، نگاه این نگاه است. نگاه این نیست که اگر این نباشد، جیب من خالی میماند؛ [این نیست که] …… امیرالمؤمنین عرض میکنم که در همهی اینها ایشان در اوج است. اوّل، یقین است؛ آنچه انسان را، پویندهی راه را، پیگیرندهی یک هدف را در راه نگه میدارد چیست؟ «یقین»؛ [اینکه] یقین داشته باشد، ناامید نشود، مأیوس نشود، دچار شک نشود؛ امیرالمؤمنین در یقین در اوج است. تعبیر خود حضرت این است: اِنّی … لَعَلىٰ بَصیرَةٍ مِن نَفسی وَ یَقینٍ مِن رَبّی.[10] یک جملهی معروفی هم هست: «لَو کُشِفَ الغِطاء مَا ازدَدتُ یَقینا»[11] که البتّه من در نهجالبلاغه این جمله را پیدا نکردم، [امّا از ایشان] به هر حال نقل شده. این یقین امیرالمؤمنین در اوج این معنا.یک جملۀ دیگر امیرالمؤمنین دارد در همین زمینه، میفرماید که «لا تَمنَعَنَّکُم رِعایَةُ الحَقِّ لِاَحَدٍ عَن اِقامَةِ الحَقِّ عَلَیهِ»[29] یعنی اگر کسی هست که رعایت حق او بر شما لازم است، انسان مؤمنی است، انسان مجاهد فیسبیلالله است، زحمات زیادی دارد، جبهه بوده، کارهای بزرگی کرده؛ خب حق او بر شما واجب است. شما که مدیرید، مسئولید، این حقی که بر شما واجب است، اگر جایی این شخص تخطی کرد و حقی را ضایع کرد، نباید آن حقِ واجبِ او مانع بشود، از اینکه حق را از او در این موردی که تخطی کرده بگیرید؛ یعنی مسائل را از هم جدا کنید. یعنی کسی است که …… انتظارِ فرجِ نهایی است؛ یعنی اینکه بشریت اگر میبیند که طواغیت عالم، تُرکتازی میکنند و چپاولگری میکنند و افسارگسیخته به حق انسانها تعدی میکنند، نباید خیال کند که سرنوشت دنیا همین است؛ نباید تصور کند که بالاخره چارهای نیست، بایستی به همین وضعیت تن داد؛ نه، بداند که این وضعیت یک وضعیت گذراست ـ «إنَّ لِلباطِلِ جَولَةً»[5] ـ آن چیزی که متعلق به این عالم است و طبیعت این عالم است، آن عبارت است از استقرار حکومت عدل؛ و آن خواهد آمد. انتظار فرج و گشایش، در نهایتِ دورانی که ما در آن قرار داریم و بشریت دچار ستمها و آزارهاست، این یک مصداق از انتظار فرج است، لکن مصداقهای دیگر انتظار فرج هم وجود دارد. وقتیکه به ما میگویند منتظر فرج باشید، فقط این نیست که منتظر فرج نهایی …حالا مثلاً فرض بفرمایید ایمان امیرالمؤمنین. امیرالمؤمنین یک انسان مؤمن بود؛ یعنی یک فکر، یک ایمان، یک عقیده در اعماق وجود او راسخ بود. خب، این یک کلمه است. با چه چیز مقایسه کنیم این ایمان را که عظمت ایمان امیرالمؤمنین معلوم بشود؟ خود او میفرماید: «لَو کُشِفَ الغِطاءُ مَا ازدَدتُ یَقیناً»[4] یعنی اگر پردۀ غیب برافتد و من غیب را، یعنی ذات مقدس باریتعالی را، فرشتگان را، بهشت را، جهنم را، همۀ آنچه را که ادیان از غیب و ملکوت این عالم بیان کردهاند، آنها را من با همین چشم ظاهری ببینم، یقین من از آنچه هست، بیشتر نخواهد شد. یعنی این یقین، مانند یقینِ کسی است که با چشمِ سر همهچیز را دیده است؛ این ایمان. که آن شاعر عرب[5] میگوید: