رفتن به محتوای اصلی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبت‌ها

سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۴

۞ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡأَحۡبَارِ وَٱلرُّهۡبَانِ لَيَأۡكُلُونَ أَمۡوَٰلَ ٱلنَّاسِ بِٱلۡبَٰطِلِ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِۗ وَٱلَّذِينَ يَكۡنِزُونَ ٱلذَّهَبَ وَٱلۡفِضَّةَ وَلَا يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٖ ٣٤

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بسیاری از دانشمندان (اهل کتاب) و راهبان، اموال مردم را بباطل می‌خورند، و (آنان را) از راه خدا بازمی‌دارند! و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می‌سازند، و در راه خدا انفاق نمی‌کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!

ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی (Tanzil.net)

شاهدها (۷ پاراگراف)

… ثروتهای آنچنانی میشود فراهم بشود، اگر فرض کردیم فراهم نمیشود که هیچ، مطلب روشن است - اینها هم ثروتها را برای خودشان حفظ کنند و نگه دارند در حالی که جامعه به این احتیاج مبرم دارد، این قابل قبول نیست و از اسلام چنین چیزی بر نمی‌آید، بلکه ضد این بر می‌آید. آن آیه دیگر، همین آیه‌ی معروفی است که: «الّذین یکنزون الذّهب و الفضّة و لا ینفقونها فی سبیل اللّه فبشّرهم بعذاب الیم»؛[4] آن کسانی که طلا و نقره را گنج میکنند، ذخیره میکنند و در راه خدا آن را انفاق نمیکنند - شاید طلا و نقره خصوصیتی نداشته باشد؛ آن کسانی که پول را، ثروت را، سرمایه را گنج میکنند و ذخیره میکنند و در حالی که نیاز مبرم جامعه به او هست، آن را در راه خدا انفاق نمیکنند، آن هم مشمول همین «یکنزون الذّهب و الفضّة» باشد - آن وقت میفرماید: «فبشّرهم بعذاب الیم». اگر این گناه نباشد، اگر گناه کبیره …
… میکند، جواب نمیدهد که از چه جنسی انفاق بکن و از چه جنسی نکن، بلکه جواب میدهد «قل العفو»؛ به آنها بگو که زیادیها را، هرچه مورد نیاز لازم زندگی شماست، خرج کنید؛ اما هر چیزی که مورد نیاز حقیقی زندگی نیست، آن را در راه خدا انفاق کنید. این یک اصل اسلامی است. بنابراین خیلی طبیعی است که ثروت‌اندوزی بر طبق نظر اسلام یک حرکت غیر اسلامی است که آیه‌ی شریفه‌ی «و الّذین یکنزون الذّهب و الفضّة و لا ینفقونها فی سبیل الله فبشرّهم بعذاب الیم»[3] را در هفته‌ی گذشته عرض کردم و گفتم که بشارت به عذاب دردناک در این آیه دلیل بر این است که کنز ذهب و فضه و به عبارت امروز نگهداری ثروت و ندادن آن در راه خدا یک عمل مغضوب پروردگار است و شاید بشود گفت یک گناه کبیره است. این طرز فکر اسلام در باب انفاق است.
..از صدر اسلام کوشش می‌شد که آیۀ «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ»[6] یا از معنا منصرف[7] بشود، یا مخصوص به مسئلۀ کنز[8] اهل کتاب و احبار و رهبان بشود تا جمع‌کنندگان ثروت در بین مسلمانان را شامل نشود. یکی از کوشش‌های آنها این بود که سعی داشتند «واو» را از سر «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ» بیندازند و آن را «الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ» تلاوت کنند تا عبارتِ بعد از «واو»، صفتی باشد برای ماقبلش. و نیز کوشش می‌شد مفاد آیه این‌طور نشان داده شود که می‌خواهد همان حکم زکات واجب را معیّن کند. لذا کَعبُ‌الاَحبار[9] به عثمان این‌طور می‌گفت که اگر کسی بعد از ادای زکات ـ که شرعاً در نُه قلم از اجناس، مقرر شده ـ خانه‌ای بسازد که خشتی از طلا و خشتی از نقره داشته …
… وقتی درمقابل این جامعه قرار می‌گیرد، وقتی در برابر اجتماعی قرار می‌گیرد که علی‌رغم «اِنَّمَا المُؤمِنونَ اِخوَةٌ»[6] به‌وسیلۀ دست‌های مغرض، میان برادران اختلاف و دوئیّت افتاده است؛ به‌وسیلۀ رهبران مغرض، مردمان بی‌خبر و بی‌گناه به جان هم افتاده‌اند؛ وقتی جامعه‌ای را می‌بیند که برخلاف دستور قرآن که «وَ فی اَموالِهِم حَقٌّ لِلسّآئِلِ وَ المَحرومِ» «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ وَ لا یُنفِقونَها فی سَبیلِ اللهِ فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَلیمٍ»[7]، گنجینه‌داران طلا و نقره، گنجینه‌داران ثروت عمومی، با نام‌های قداست‌آمیز، مصون از خشم ملت مسلمان، در میان مردم زندگی می‌کنند، و در زیر دیوار کاخ‌های سربه‌فلک‌کشیدۀ آنها، شکم‌های گرسنه شب را به صبح می‌آورد؛ وقتی اینها را می‌بیند امیرالمؤمنین، مجبور می‌شود که زمام خلافت و ریسمان حکومت را به دست بگیرد. وقتی می‌بیند که جامعۀ اسلامی جز با دست نیرومند و مقتدر، قابل اصلاح نیست، سعی می‌کند این نیرو و اقتدار را به‌دست بیاورد. وقتی می‌بیند که مردم فقط با حرف‌زدن، با طرفِ …
… و برادرکشی‌ها می‌کشاند، دینی که به فقیر می‌گوید اگر غنا نداری، اگر پول نداری، نمی‌خواهد در راه پول تلاش کنی، و به غنی می‌گوید درمقابل آنچه داری، یک مقداری به کلیسا یا فلان مؤسسۀ مذهبیِ دیگر بده، کفارۀ همۀ ظلم‌هایی که در راه تحصیل این پول مرتکب شدی خواهد بود؛ اگر این دین را می‌گویی، این را ما هم با تو هم‌صداییم و هر دو پیرو قرآنیم، ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهبانِ لَيَأكُلونَ اَموالَ النّاسِ بِالباطِلِ وَ يَصُدّوَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾[9] ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بسیاری از عالمان و زاهدان یهودی و مسیحی اموال مردم را بدون استحقاق می‌خورند، ﴿لَيَأكُلونَ﴾، به این‌هم اکتفا نمی‌کنند، ﴿وَ يَصُدّونَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾ راه مردم را هم به‌سوی تکامل و تعالی می‌بُرند. کاش پولشان را می‌گرفتند می‌خوردند، راهشان را باز می‌گذاشتند. پولش را هم می‌خورد، راهش را هم می‌بُرد. این را قرآن دارد می‌گوید. ما هم با تو هم‌صداییم، آن دینی که آن‌جوری باشد، دین نیست. آن دینی که آن‌جوری باشد، هر بی‌دینی‌ای از آن بهتر است؛ برای خاطر اینکه …
آن طبقۀ سردمداران فکری را به نام احبار و رهبان، به همین نام قرآن یاد می‌کند، ﴿اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهبانِ﴾[26]، که آیه‌اش را الآن معنا می‌کنیم برایتان. و آن طبقۀ قدرت‌های استبدادی را به گمانِ من ـ اینجایش را احتمالی دارم می‌گویم ـ به گمانِ من با تعبیر طاغوت از آنها یاد می‌کند. اگر‌چه که طاغوت یک کلمۀ عام است؛ همان‌طوری‌که دیروز پریروز گفتم، طاغوت یعنی آن قدرت طغیانگر در‌مقابل خدا؛ ممکن است نفس خود تو طاغوت …
و اما آیۀ آخر که از سورۀ توبه است، مربوط به طبقۀ احبار و رهبان است. ﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾[36] ای کسانی که ایمان آوردید، ﴿اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهباِ﴾ همانا بسیاری از عالمان و زاهدان، ﴿لَيَأكُلونَ اَموالَ النّاسِ بِالباطِلِ﴾ بی‌گمان می‌خورند اموال مردم را بدون استحقاق، ﴿وَ يَصُدّونَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾، پولشان را هم می‌خورند، از راه خدا هم آنها را باز می‌دارند. ﴿وَ الَّذيَ﴾ مجدداً طبقۀ مترفین، پول جمع‌کنندگان، گنجور را می‌گوید: ﴿وَ الَّذينَ يَكنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ﴾ آن‌کسانی‌که گنج می‌کنند طلا و نقره را، ﴿وَ لا يُنفِقونَها في سَبيلِ اللهِ﴾ در راه خدا انفاق نمی‌کنند، ﴿فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَليمٍ﴾ مژده بده آنها را به عذابی الم‌انگیز و دردآور.