رفتن به محتوای اصلی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبت‌ها

سورهٔ اعراف، آیهٔ ۲۰۱

إِنَّ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ إِذَا مَسَّهُمۡ طَٰٓئِفٞ مِّنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ تَذَكَّرُواْ فَإِذَا هُم مُّبۡصِرُونَ ٢٠١

پرهیزگاران هنگامی که گرفتار وسوسه‌های شیطان شوند، به یاد (خدا و پاداش و کیفر او) می‌افتند؛ و (در پرتو یاد او، راه حق را می‌بینند و) ناگهان بینا می‌گردند.

ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی (Tanzil.net)

شاهدها (۷ پاراگراف)

… مثل این است که پا بگذارد در یک سراشیب لغزنده؛ تا آخر میلغزد. یک گناه، گناه دیگر را به دنبال خودش میآورد. گناه در دهان او مزه میکند؛ به گناه مجذوب میشود و قبح گناه از نظر او میرود؛ آدم بیتقوا این‌طوری است. اما آدم باتقوا وقتی گناه میکند، فوراً متوجه میشود؛ میفهمد اشتباه کرده و سعی میکند جبران کند: «انّ الّذین اتقوا اذا مسّهم طائف من الشّیطان تذکّروا فاذا هم مبصرون»[4]؛ متقی این‌طور است؛ بمجرد این‌که به تعبیر قرآن شیطان او را «مس» کرد؛ یعنی آلوده به وسوسه شیطانی شد، فوراً متوجه میشود که اشتباه کرد، در جاده لغزنده سراشیب نمیافتد که برود تا اسفل سافلین، بلکه خودش را نگه میدارد؛ کنترل میکند. آدم باتقوا و متذکر، مثل کسی است که …
… و وسوسه‌ی شیطانى قرار میگیرند؛ منتها زور شیطان به آنها نمیرسد، لکن اقدام خودش را میکند. شیطان نمیگوید که این مؤمن، این صالح، این عبد مخلص را دیگر نمیتوان گمراه کرد، پس سراغش نرویم؛ نه، شیطان حتّى سراغ مخلصین هم میرود، منتها مخلصین تودهنى میزنند به شیطان؛ اِنَّ الَّذینَـ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم ط‌”‌‌ئِفٌ مِنَ الشَّیطـّْنِ تَذَکَّروا فَ‌ـاِذا هُم مُبصِرونـ.[4] شیطان بزرگ، شیطان استکبار و شیطان سیاست هم عیناً همین‌جور است؛ تودهنى را میخورد، امّا بکلّى مأیوس نمیشود. خیال نکنیم که چون ما از اوّل انقلاب تا امروز به شیطان بزرگ رو ندادیم، میدان ندادیم که بین ما ایجادِ اختلاف بکند، پس شیطان بزرگ دیگر رفت و درصدد وسوسه‌ی ما برنخواهد آمد؛ نه، شیطان بزرگ ‌-یعنى آمریکا و اذناب او و …
… که خداى متعال براى شما در نظر گرفته است؛ این چیزى نیست که کسى بتواند یک لحظه آن را رها بکند؛ اگر رها کردیم، جادّه لغزنده است، درّه عمیق است، خواهیم لغزید؛ تا باز یک جایى دستمان به یک مستمسکى، سنگى، درختى، بتّه‌اى گیر بکند و باز بتوانیم خودمان را بالا بکشیم. اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم ط‌ئِفٌ مِنَ الشَّیطنِ تَذَکَّروا فَاِذا هُم مُبصِرون؛(۵) وقتى که آدم با‌تقوا مَسّ شیطان را احساس کرد، فوراً به خود مى‌آید، حواسش جمع میشود؛ شیطان که از ما دور نمیشود. خب، پس اوّلین وصیّت، تقوا است.
… مقابل این غفلت است، تقواست. تقوا، یعنی بهوش بودن و دائم مراقب خود بودن. اگر از آدم غافل دهها گناه سر میزند و اصلاً حس نمیکند که گناه کرده است؛ آدم متّقی، درست نقطه مقابل اوست. اندک گناهی هم که میکند، فوراً متذکّر میشود که گناه کرده است و به فکر جبران میافتد. «انّ الّذین اتّقوا اذا مسّهم طائف من الشّیطان تذکّروا».[13] به مجرد این که شیطان از کنارش عبور میکند و باد شیطان به او میخورد، فوراً حس میکند که شیطان‌زده شده و دچار اشتباه و غفلت گردیده است؛ «تذکّروا» : به یاد میافتد. «فاذا هم مبصرون»؛ چنین آدمی، چشمش باز است.
«فیحول ذکر اللَّه بینه و بین تلک المعصیة و هو قول اللَّه عزّوجل انّ الذّین اتّقوا اذا مسّهم طائف من الشّیطان تذکّروا». بعد حضرت میفرمایند که این، تفسیر آن آیه است که فرمود: «انّ الذّین اتّقوا اذا مسّهم طائف من الشّیطان»؛ وقتی شیطان به اینها تنه میزند، گذرنده‌ی شیطان اینها را مس میکند؛ یعنی هنوز درست به جانش هم نیفتاده، «تذکّروا»؛ فوراً اینها متذکر میشوند. «فاذا هم مبصرون»؛ این ذکر موجب میشود که چشم اینها، بصیرت اینها باز بشود. معنای «ذکراللَّه علی کل حال» این است.
… سعی کنید این پلکِ دل‌وجان را باز نگه دارید، یک‌لحظه غفلت کردی، رفتی. البته شیطان گاهی ممکن است غلبه پیدا بکند، اما آدمی که باایمان است، آدمی که باتقواست ـ معصوم نیست که شیطان به او نتواند نزدیک بشود، شیطان می‌آید بر او غالب هم می‌شود ـ فوراً جبران می‌کند؛ «اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم طائِفٌ مِنَ الشَّیطانِ تَذَکَّروا فَاِذا هُم مُبصِروَ»[6] آدم باتقوا این‌طوری است، تا شیطان یک گذاری بر او کرد، این فوراً به خود می‌آید. گذار شیطان یعنی اینکه شیطان یک تسلطی بر او پیدا کند، سایۀ شیطان رویش بیفتد. این فوراً می‌فهمد که غفلت کرده، خوابش برده، فوراً «تَذَکَّروا» به یاد می‌آید، «فَاِذا هُم مُبصِرونَ» آن‌وقت چشم‌ها را باز می‌کند تا درست ببیند.
… آن‌کسانی‌که چون گناه بزرگی انجام دهند، یا بر خویشتن ستم کنند، ﴿اَو ظَلَموا اَنفُسَهُم﴾ بر نفس‌های خود ظلم روا بدارند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتند. در وادی غفلت، زیرِ سرپوش غفلت، دیر نپایند. یک آیۀ خیلی عجیبی هست در قرآن، در زمینۀ تذکر پید‌اکردن؛ ﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوا﴾، این‌هم برای باتقواهاست اتفاقاً، ﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم طائِفٌ مِنَ الشَّيطانِ تَذَكَّروا﴾[20] وقتی یک گروه شیطان ـ با آن معنای وسیعی که شیطان دارد ـ وقتی یک گروهی شیطان و شیطان‌صفت او را احاطه می‌کنند تا گمراه کنند، تا از راه به‌در ببرند، تا او را به فراموشی بیندازند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتد انسان. یاد خدا یک‌چنین چیزی است. یاد خدا حربه‌ای است در دست ما علیه شیطان‌ها، یاد خدا ریسمانی است در اختیار ما، برای نجات از ورطه‌ای که دشمنانِ هوشیاریِ ما، در برابر ما به‌وجود آورده‌اند. یاد خدا خیلی چیز ارزشمند و قیمتی است.