مسئلهی بعدی عدالتورزی است که خب اساس حکومت اسلامی و جمهوری اسلامی بر اقامهی عدل است، کما اینکه اساس همهی ادیان بر اقامهی عدل است. خدای متعال میفرماید که ما پیغمبران را فرستادیم، کتابهای آسمانی را فرستادیم، لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط؛[3] اصلاً برای اینکه مردم قیام به قسط کنند و جامعه، جامعهی عدالتآمیز باشد. خب ما در این زمینهها عقبیم، خیلی باید کار کنیم، خیلی باید تلاش کنیم. به نظر من هر مصوّبهای که شما تصویب میکنید، هر لایحهای که در دولت تنظیم میکنید، هر بخشنامهای که خود شما در دستگاهِ خودتان صادر میکنید، یک پیوست عدالت باید داشته باشد؛ باید مراقب باشید این …آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۵
لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلۡنَا مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلۡقِسۡطِۖ وَأَنزَلۡنَا ٱلۡحَدِيدَ فِيهِ بَأۡسٞ شَدِيدٞ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعۡلَمَ ٱللَّهُ مَن يَنصُرُهُۥ وَرُسُلَهُۥ بِٱلۡغَيۡبِۚ إِنَّ ٱللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٞ ٢٥
ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند؛ و آهن را نازل کردیم که در آن نیروی شدید و منافعی برای مردم است، تا خداوند بداند چه کسی او و رسولانش را یاری میکند بیآنکه او را ببینند؛ خداوند قوّی و شکستناپذیر است!
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۵۰ پاراگراف)
در احکام مالی، یک جا میفرماید: وَ یُؤثِرونَ عَلیٰ اَنفُسِهِم وَ لَو کانَ بِهِم خَصاصَة،[8] که یک امر شخصی [است]، و یک جای دیگر میفرماید: کَی لا یَکونَ دولَةً بَینَ الاَغنِیاءِ مِنکُم،[9] [یعنی] تقسیم درست ثروت که مسئلهی صد درصد اجتماعی [است]؛ یا میفرماید که «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط»؛[10] اصلاً انبیا و اولیا و همه آمدهاند برای اقامهی قسط، برای اقامهی عدل. یک جا میفرماید: وَلا تُؤتُوا السُّفَهـاءَ اَموالَکـُمُ الَّتی جَعَـلَ اللهُ لَکُـم قِیٰما،[11] یک جا میفرماید: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِها؛[12] یعنی همهی گوشه و کنارهای مسائل مالی را به شکل آن فکر کلّی و نظر کلّی و هدایت …دوّم، عدل و عدالت. یکی از مهمترین و شاید بشود گفت مهمترین هدف میانیِ بعثت پیغمبران، عدالت است. لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنٰتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الکـِتٰبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط؛[33] اصلاً هدف ارسال رسل و انزال کتب این بود که قیام به قسط بشود، جامعه قائم به عدل و قسط باشد. در قرآن کریم از قول پیغمبر [میفرماید]: وَ اُمِرتُ لِاَعدِلَ بَینَکُم؛[34] این هم امر خدا است که بایستی عدالت انجام بگیرد. همهی عقلای عالم هم البتّه این را قبول دارند؛ یعنی حتّی ظالمترین قدرتهای عالم و عناصر شریر عالم نمیتوانند منکر حُسن عدالت بشوند؛ حتّی …… «قیام لله» باید اقامهی حق باشد، این یک؛ اقامهی قسط و عدل باشد، این دو؛ و ترویج معنویّت باشد، این سه؛ هدف، اینها است. آیات کریمهی قرآن را من یادداشت کردهام، شما میتوانید مراجعه کنید به «المعجم»، در مادّهی «قامَ» آنجا معلوم میشود که این قیام برای چیست. فرض کنید «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط»،[9] که همهی آمد و رفت پیغمبران و ارسال رسل و انزال کتب برای این است که «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط»؛ این یک آیه. یا در آیهی شریفهی سورهی نساء: وَ اَن تَقوموا لِلیَتامیٰ بِالقِسط،[10] یا در آیهی سورهی الرّحمٰن: وَ اَقیمُوا الوَزنَ بِالقِسط،[11] یا در سورهی شوریٰ: اَقیمُوا الدّین،[12] یا در سورهی مائده: حَتّی تُقیمُوا التَّوراتَ وَ الاِنجیل،[13] و در بسیاری از …گنجینهی بینظیر قسط، عدالتِ بدون تبعیض، چه در زمینهی مسائل اقتصادی، چه در زمینهی مسائل بشری و به طور کلّی عدالت اجتماعی؛ این هم یکی از گنجینههایی است که بعثت به ما داده. زندگی را با «قسط» مدیریّت کنید. لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط؛[7] خود بشر بتواند زندگیاش را با قسط اداره کند؛ اصلاً پیغمبرها آمدهاند تا بشر را در این راه قرار بدهند، یادش بدهند.… وجود بیاید، و میتواند به وجود بیاید؛ یعنی سازمان برنامه و امثال این تشکیلات در دولت، میتوانند بنشینند و طرّاحی کنند و مشخّص کنند که آحاد مردم، قشرهای ضعیف مردم، چگونه میتوانند در فعّالیّتهای اقتصادی همکاری کنند. بهترین راهِ عدالتبنیان کردنِ اقتصاد همین است. اینکه ما روی مسئلهی عدالت که اساس کار اقتصاد در اسلام عدالت است ــ «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط»[15] ــ [تأکید میکنیم،] عدالتبنیان کردن از این راه به وجود خواهد آمد؛ بتوانیم امکان کار کردن و درآمد کسب کردن را برای همهی مردم فراهم کنیم.… میدانیم؟ دین خدا آمده است با ما انسانها چه بکند؟ خب یک هدف نهایی داریم که عبارت است از اینکه ما را در مسیر خلیفةاللهی، در مسیر انسان کامل ارتقاء بدهد، بالا ببرد ــ حالا هر چه ظرفیّت داشته باشیم ــ این هدف نهایی دین است. هدفهای میانی و ابتدائی هم وجود دارد؛ مثلاً اقامهی قسط: لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط؛[2] یا تشکیل نظام اسلامی: وَ ما اَرسَلنا مِن رَسولٍ اِلّا لِیُطاعَ بِاِذنِ اللَه؛[3] مرکز اطاعت، دین است؛ این یعنی تشکیل نظام اسلامی؛ این جزو اهداف دین است؛ هدف میانی است. یا فرض کنید که اقامهی معروف، اشاعهی معروف، ازالهی منکر، ترویج کَلِم طیّب و عمل صالح: اِلَیهِ یَصعَدُ الکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ العَمَلُ الصَّالِحُ یَرفَعُه.[4] خب اینها اهداف دین است؛ هر کدام …«زیست اسلامی» یعنی چه؟ معنای چگونگی زندگی اجتماعی اسلامی چیست؟ این را در قرآن و در نهجالبلاغه و در روایات میشود پیدا کرد. در این الگو، «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط»[5] وجود دارد، یعنی «عدالت»؛ در این الگو «اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّار»[6] وجود دارد، یعنی «مرزبندی با دشمن»؛ در این الگو «رُحَماءُ بَینَهُم»[7] وجود دارد، یعنی «مهربانی مؤمنین و مردم با یکدیگر»؛ اینها خطوط اصلی است؛ ما از هر کدام از اینها که غفلت کرده باشیم و غفلت بکنیم و زمین بماند، نقصی …… شما چه کار میکنید؟ شما قرّاء همان کار پیغمبر را میکنید؛ شما هم تلاوت میکنید. کار تلاوت، کار پیامبرانه است؛ تلاوت قرآن اینقدر اهمّیّت دارد؛ اینکه شما بتوانید مفاهیم قرآنی را به مسلّمات فکری آحاد مردم تبدیل کنید. هزاران عنوان و سرفصل مهم در قرآن وجود دارد؛ مثلاً فرض بفرمایید «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسط»[5] یا «خُذِ العَفو»[6] یا «اُذکُرُوا اللهَ ذِکراً کَثیرا»؛[7] همهی اینها عناوین و سرفصلها است. یکی از وظایف و یکی از کارکردهای تلاوت شما ــ اگر درست انجام بگیرد ــ این است که این مفاهیم را تبدیل میکند به مسلّمات فکری جامعه؛ برای جامعه جا میافتد که باید قیام به قسط کرد؛ باید ذکر خدا کرد: اُذکُرُوا اللهَ ذِکراً کَثیراً؛ باید در بین برادران عفو کرد: خُذِ …… سیاست را با دست هدایتی غیر از دست هدایت اسلام، معنا و تفسیر کرد و شکل داد؟! «الَّذینَ جَعَلُوا القُرآنَ عِضینَ»[12]، بعضی قرآن را تکهپاره میکنند، «یُؤمِنُ بِبَعضِ الکِتابِ وَ یَکفُرُ بِبَعض»[13]، به عبادت قرآن ایمان میآورند؛ به سیاست قرآن ایمان نمیآورند! «لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّناتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الکِتابَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»[14]. قسط چیست؟ قسط یعنی استقرار عدالت اجتماعی در جامعه. چه کسی میتواند این را انجام بدهد؟ تشکیل یک جامعۀ همراه با عدالت و قسط، یک کار سیاسی است؛ کار مدیران یک کشور است. این، هدف انبیاست، نهفقط پیغمبر ما؛ عیسی و موسی و ابراهیم و همۀ پیغمبران الهی برای این آمدند، برای …… جامعه. (79/12/26) امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام در همان چند سالی که به خلافت و حکومت رسیدند، نشان دادند که اولویت در نظر آن بزرگوار، استقرار عدل الهی و اسلامی است. یعنی تأمینکردن هدفی که قرآن برای ارسال رسل و انزال کتب و شرایع آسمانی بیان فرموده است؛ «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»[5] اقامۀ قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام معیّن کرده، بهترین تضمین و تأمینکنندۀ عدالت است. این در نظر امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام اولویت درجهاول بود. جامعۀ اسلامی، با عدل و قسط است که قوام پیدا میکند و میتواند بهعنوان شاهد و مبشّر و هدایتگر و الگو و نمونه، برای …قرآن میگوید ﴿لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ﴾[6] فرستادیم پیامبران خود را با برهانهای روشن، ﴿وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ الميزانَ﴾ با آنها مجموعۀ فکری و وسایل عملی را، وسایلی که بتواند میان مردم، در اختلافاتشان حکم کند و قضاوت کند، بهطرف مردم فرستادیم. چرا این کارها را کردیم؟ ﴿رُسُلَنا﴾، نهفقط یک پیغمبر، نهفقط موسی، نهفقط پیغمبر خاتم، نهفقط عیسی، ﴿اَرسَلنا رُسُلَنا﴾ همۀ پیغمبرها با این منظور و با این ایده و با این هدف فرستاده شدند. چیست آن هدف؟ ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ تا انسانها بر اساس قسط و …لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّناتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ وَ اَنزَلنَا الحَدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ لِیَعلَمَ اللهُ مَن یَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَیبِ اِنَّ اللهَ قَویٌّ عَزیزٌ سورۀ مبارکه حدیدآیۀ سورۀ حدید این است: ﴿لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَيِّناتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتابَ وَ الميزانَ لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ وَ اَنزَلنَا الحَديدَ فيهِ بَأسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ لِيَعلَمَ اللهُ مَن يَنصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالغَيبِ اِنَّ اللهَ قَوِیٌّ عَزيٌ﴾. و اما آیۀ دوم که در سورۀ مبارکۀ اعراف هست، آیۀ 156 و 157، ﴿وَ اكتُب لَنا في هٰذِهِ الدُّنيا حَسَنَةً وَ فِی الآخِرَةِ اِنّا هُدنا اِلَيكَ قالَ عَذابی اُصيبُ بِهِ مَن اَشآءُ وَ رَحمَتي وَسِعَت كُلَّ شَيءٍ فَسَاَكتُبُها لِلَّذينَ يَتَّقونَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ …آیۀ اول همانطورکه عرض کردیم، از سورۀ حدید است. بنده آیه را فقط ترجمه میکنم و مختصر توضیحی میدهم. ﴿لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا﴾[16] به یقین فرستادیم پیامبران خود را، ﴿بِالبَيِّناتِ﴾ همراه با دلایل روشن و روشنگر. حرف انبیا، حجتهای انبیا، حجتهای روشن است، چیزی نیست که آدم عاقل و متفکر نفهمد؛ میفهمند، حرف انبیا را همه میفهمند. ﴿وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الكِتاَ﴾ و فروفرستادیم با انبیا کتاب را. کتاب چیست؟ مکرراً گفتیم، کتاب یعنی مجموعۀ معارف و مقرراتی که اصلِ دین از آنها …و بنده مراجعه کردم در ذیل این آیه به احادیثی که وارد شده، دیدم یکی از چیزهایی که میزان را معنا کردند، میفرماید که «الميزانُ الاِمام»[18] و دیدم درست است کاملاً، تطبیق میکند، الهام میگیریم ما از این حدیث. میزان امام است، امام آن کسیست که در جامعه، باید حق را از باطل جدا کند، اوست که باید صفها را مشخص کند، اوست که باید تعادل و توازن اجتماعی را برقرار کند، چرا؟ چون حاکم جامعه است. البته برداشتهای غلط عامیانه هم از این جمله و از آن حدیث ممکن است کسانی داشته …چرا این کارها را کردیم؟ کتاب میخواست چهکار کند پیغمبر؟ اصلاً خود پیغمبر لازم بود برای چه؟ میزان میخواست چهکار؟ کتاب میخواست چهکار؟ علتش این است؛ ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾ را بهحسب عبارتپردازی فارسی و ترجمه، دوجور میشود معنا کرد که هر دوجور البته یک معنا دارد. ﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾؛ که ما یکجورش را انتخاب کردیم اینجا معنا کردیم، آن معنای دیگرش را هم عرض میکنم. ﴿لِيَقومَ النّاسُ …﴿لِيَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ﴾، حاصل معنایش این است که انسانها در یک محیط عادلانه زندگی بکنند، در یک جامعه و نظام عادلانه زندگی کنند، پیغمبر برای این آمده اصلاً. پس پیغمبر آمده برای چه؟ برای تشکیل نظام و محیط عادلانه. آمده تا دنیا را عادلانه درست کند، آمده تا جامعه و نظام عادلانه بهوجود بیاورد، اصلاً برای این آمده پیغمبر، و البته در نظام عادلانه است که انسانها فرصت پیدا میکنند به تکامل و تعالی برسند؛ ﴿لِيَقومَ …بعد دنبالش میفرماید که ﴿وَ اَنزَلنَا الحَديدَ﴾ آهن را هم فرستادیم. بله! آهن هم آوردیم؛ بهصِرف حرف زدن، بهصِرف موعظهکردن؛ مردم بیایید نظام عادلانه درست بکنید، به همین کافیست؟ بهفرض نظام عادلانه درست کردند، شیطانها و گرگها و دزدها و درّندهها مگر میگذارند این نظامِ عادلانه باقی بماند؟ آهن را هم لذا فرستادیم، برای چه …… نیست که آخر یک بیت شعری، یک قافیهای بالاخره انسان پیدا کند، آنجا بچسباند، اینجوری نیست. هر جملهای از این جملات که در آخر آیهای آمده، با تناسبِ مضمون آیه، یک معنایی و یک نکتهای را حامل است، توجه کردید؟ بنابراین در این آیۀ شریفه هم، مطلب هم همین است. ﴿اِنَّ اللهَ قَوِىٌّ﴾، خیال نکنید که پیغمبرها آمدند و نمیتوانند این جامعهای را که ترسیم کردیم، بهوجود بیاورند و اقامۀ مردم به قسط بکنند، نه، خدا که فرستندۀ آنهاست، قویست. نترسی از اینکه با پیغمبران خدا مبارزه و معارضه میکنند، بکنند، ﴿عَزيزٌ﴾ خدا شکستناپذیر است. عزیز را بنده اخیراً به شکستناپذیر معنا میکنم. آنچه که در معنای عزیز در لغت آمده، اَلغالِبُ الَّذی لا یُغلَب، است. عزیز یعنی آنکسیکه غلبه پیدا میکند، اما کسی بر …