… مسلّط بودن و مقتدر بودن و امور را در سلطه خود درآوردن است. در فارسی نیز همین تعابیر وجود دارد. مثلاً زمامداری، اشاره به یک جنبه از حکومت است. یا مثلاً حکمرانی و فرماندهی، هر کدام به یک جنبه اشاره میکند. در اسلام، بیشتر ازهمه بر روی کلمه «ولایت» تکیه شده است. هم در این جا و هم در آیه شریفه «انّما ولیکم اللَّه و رسوله»[4] ، پدیده حکومت را با نام «ولایت» بیان کرده است.آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ مائده، آیهٔ ۵۵
إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَيُؤۡتُونَ ٱلزَّكَوٰةَ وَهُمۡ رَٰكِعُونَ ٥٥
سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آوردهاند؛ همانها که نماز را برپا میدارند، و در حال رکوع، زکات میدهند.
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۱۴ پاراگراف)
… اللَّه»،[6] آیه نازل شده است در مورد مجاهدت امیرالمؤمنین و ایثار امیرالمؤمنین؛ دربارهی کس دیگری این آیه نازل نشده است. دربارهی انفاق امیرالمؤمنین: «و یطعمون الطّعام علی حبّه مسکینا و یتیما و اسیرا»؛[7] امیرالمؤمنین و خاندان مکرم نزدیک او مشمول این آیهاند. «انّما ولیّکم اللَّه و رسوله و الّذین امنوا الّذین یقیمون الصّلاة و یؤتون الزّکاة و هم راکعون».[8] همه گفتهاند این، دربارهی امیرالمؤمنین است. این معیارها - معیارهای متعددی که در اسلام، معیار برگزیدگی است، معیار برتری است - از علم و تقوا و انفاق و ایثار و جهاد و بقیهی معیارهائی که در اسلام وارد شده است، همه و همه، یکی یکی با امیرالمؤمنین تطبیق میکند. کیست که بتواند این چیزها را در علی بن ابیطالب …یک تعبیر، تعبیر ولایت است؛ «انّما ولیّکم اللَّه و رسوله و الّذین امنوا الّذین یقیمون الصّلوة و یؤتون الزّکوة و هم راکعون»؛[8] بحث ولایت. معلوم است که پیوند، ارتباط، معرفت، اینها داخل در زیرمجموعهی ولایت است.… در مقابل چشم مردم، علی بن ابی طالب (علیه الصّلاة و السّلام) را به عنوان امام مسلمین پس از خود و ولی امر امور اسلام معین کرد و به مردم معرفی کرد؛ «من کنت مولاه فهذا علىّ مولاه».[1] این عطف به آیات متعددی است که ولایت پیغمبر از سوی خدای متعال تثبیت شده است؛ «انّما ولیّکم اللَّه و رسوله»[2] و آیات متعدد دیگر. میفرماید: آن کسی که من ولی او هستم، این علی ولی اوست. هر معنائی که ولایت در مورد پیغمبر دارد، همان معنا در مورد امیرالمؤمنین با این نصب پیغمبر و معرفی پیغمبر محقق است. این یک دلیل محکم و مستندِ غیر قابل تردید است. در این خصوص، بزرگان بحث کردهاند. لازم نیست …… روزی که مسئلهی ولایت مطرح شده، آن روزی است که به نصّ قرآن «یَئِسَ الَّذینَ کَفَروا مِن دینِکُم»، مایهی یأس کّفار است که مرحوم علّامهی طباطبائی یک تفصیل خیلی زیبایی در این زمینه دارند در تفسیر المیزان که این یأس چگونه است و با چه منطقی این یأس وجود دارد؛ یک جای دیگر در همین سورهی شریفه، این آیهی مبارکه است که «وَمَن یَتَوَلَّ اللهَ وَ رَسولَه وَ الَّذینَ ءامَنوا فَاِنَّ حِزبَ اللهِ هُمُ الغّْلِبون»،[5] که مراد از این «الَّذینَ ءامَنوا» که در این آیه است و آیهی قبلش که «وَهُم راکِعون»[6] [است] -آیهی رکوع [که میگوید] در حال رکوع، انفاق میکنند- امیرالمؤمنین (علیهالصّلاةوالسّلام) است؛ «ءامَنوا» در این آیه هم اشارهی به همان است؛ [یعنی] آیهی بعد از «اِنَّما وَلِیُّکُمُ الله».[7] آنوقت اینجا «حِزبَ الله» را که همان کسانی هستند که دنبالهرو این ایمان و این حرکتند، «غالبون» معرّفی میکند؛ یعنی یک جا مسئلهی یأس کفّار است، یک جا مسئلهی غلبهی اهل حق. زمینههای حرکت امّت اسلامی و جامعهی اسلامی، بخصوص جامعهی شیعه اینها است که مایهی غلبه و مایهی یأس کفّار و مایهی توانایی و قدرت و در اختیار ما است.ایّام، ایّام مهمّی است؛ این دههی آخر ذیحجّه بلکه نیمهی دوّم ذیحجّه؛ روزهای مهمّی از لحاظ تاریخ اسلام و حوادث تاریخی اسلام است. دیروز -روز بیستوچهارم- بنا بر مشهور، روز مباهله بود و همچنین روز نزول آیهی ولایت در حقّ امیرالمؤمنین (سلاماللهعلیه)؛ اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسولُه وَ الَّذینَ ءامَنُوا الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاةَ وَ یُؤتونَ الزَّکاةَ وَ هُم راکِعون؛[2] امروز هم روز نزول سورهی هلاَتی[3] است و به قولی امروز روز «مباهله» است؛ ایّام مهمّی است. خب، در همین نیمهی دوّم ذیحجّه، روز غدیر را هم که داریم که عید اکبر و حادثهی مهمّ تاریخ اسلام است. مباهله -که یاد آن را باید گرامی داشت و بسیار مهم است- در واقع مظهر اطمینان و اقتدار ایمانی و تکیهی بر حقّانیّت است و این، آن چیزی است که ما …از خداوند متعال متضرّعانه مسئلت میکنیم که این سرآغاز را برای مردم، برای کشور مبارک بفرماید؛ بخصوص که در روزهایی هستیم که متعلّق به اهلبیت (علیهم السّلام) است؛ چند روز پیش عید غدیر بود، فردا روز مباهله است، روز نزول آیهی ولایت -«اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسولُه»[2]- است، روز نزول آیهی تطهیر است؛ این ایّام متعلّق به ائمّه (علیهم السّلام) است که انشاءالله به برکت همراهی آنها، دعای آنها، و شفاعت آنها این روز برای ملّت ایران مبارک باشد.… و مقتدربودن و امور را در سلطۀ خود درآوردن است. در فارسی نیز همین تعابیر وجود دارد؛ مثلاً زمامداری، که اشاره به یک جنبه از حکومت است. یا مثلاً حکمرانی و فرماندهی، که هرکدام به یک جنبه اشاره میکند. در اسلام، بیشتر از همه، بر روی کلمۀ ولایت تکیه شده است. هم در اینجا و هم در آیۀ شریفۀ «اِنَّما وَلِیُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ»[12]، پدیدۀ حکومت را با نام ولایت بیان کرده است[13].﴿يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾[12] ای کسانی که ایمان آوردهاید، ﴿لا تَتَّخِذُوا اليَهودَ وَ النَّصارىٰ اَولِيآءَ﴾ یهود و نصارا را، یهودیان و مسیحیان را اولیای خود مگیرید. اولیا جمع ولی است، ولی از ولایت است؛ ولایت یعنی پیوستگی، ولی یعنی پیوسته و پیوند زده. یهود و نصارا را پیوندخوردگان و پیوستگان با خود مگیرید، انتخاب مکنید. ﴿بَعضُهُم اَوليآءُ بَعضٍ﴾ آنها بعضی اولیا و همجبهگان و پیوستگان بعضی دیگرند. نگاه نکنید که …… دنبال آیات قبلی میآید، ببینید چقدر متناسب و زیباست. ببینید که تدبر در قرآن چقدر آدم را روشن میکند نسبت به این مسائلی که فکر میکرده قرآنی نیست، قرآن چگونه رسا حرف میزند. روابط خارجی را گفت، پیوندهای داخلی را گفت، حالا قلب پیوندهای داخلی را بیان میکند؛ یعنی پیشوا را، رهبر را، امام را، میگوید ﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ﴾، ولی و قائمِ امر، آنکسیکه تمام نشاطها و فعالیتهای جامعه و امت اسلامی به او باید برگردد و از او باید الهام بگیرد، خداست. خب خدا که مجسم نمیشود بیاید بین مردم بنشیند امر و نهی کند، دیگر چهکسی؟ ﴿وَ رَسولُهُ﴾؛ پیداست که بین رسول و بین خدا هرگز رقابت و تنازع و تنافر[16] هم که نیست؛ رسول، رسول اوست باز. خداست و رسولش، خب، رسول که همیشه باقی نمیماند؛ ﴿اِنَّكَ مَيِّتٌ وَ اِنَّهُم …﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعوَ﴾؛ خب، حالا اگر ولایت را مراعات کردیم، چهکار میشود؟ اثری هم دارد برای ما؟ اگر ولایت را که دارای سه بُعد شد تا حالا؛ یکی حفظ پیوندهای داخلی، یکی قطع پیوند و وابستگی به قطبهای متضاد خارجی، این دوتا، یکی هم حفظ ارتباط دائمی و عمیق با قلب پیکر اسلامی و قلب امت …پاسخ دین و مکتبِ دین به این سؤال، این است که ﴿اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ﴾[7]؛ آنکسیکه عملاً در جامعه، زمام فرمان را و امر و نهی را به دست میگیرد از سوی پروردگار عالم، رسول اوست. لذا در جامعهای، وقتیکه پیامبری آمد، معنی ندارد که با بودن پیغمبر، حاکم دیگری به جز پیغمبر بر مردم حکومت بکند. پیغمبر یعنی همان کسی که باید زمام قدرت را …مؤمنی که در جامعه اقامۀ صلاة کند؛ جهت جامعه را بهسوی خدا قرار بدهد، ذکر الهی را در جامعه رایج و مستقر کند؛ ﴿الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ﴾. به اینجا هم خاتمه پیدا نمیکند ولیّ، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ﴾ تقسیم عادلانۀ ثروت بکنند، زکات بدهند، اهل انفاق در راه خدا باشند، دنبالش میگوید ﴿وَ هُم راكِعوَ﴾ درحالیکه راکع هستند زکات را بدهند. این اشارۀ به یک مورد و یک داستان خاص است. شنیدهام، بلدم آن حرفی را که بعضی از مفسرین دیگر گفتهاند، گفتهاند که ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾، معنایش این است که اینها همیشه در حال رکوع باشند، و اشاره به قضیۀ خاصی نیست. اما روحِ عربیت و عربیدانی این احتمال را نفی …… صف غیر مؤمن؛ و در مرتبۀ بعدی، ایجاد رابطهای بس قوی و نیرومند، میان همۀ افرادِ صف مؤمن با آن نقطۀ مرکزی و قدرت متمرکز، که ادارۀ جامعۀ اسلامی به عهدۀ اوست؛ یعنی امام، یعنی ولیّ، حاکم، پیشوا. آنوقت در کنار این، بحث کردیم که ولیّ و پیشوا کیست در جامعۀ اسلامی. جواب ما را قرآن داد، ﴿اِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعوَ﴾[1]، که اشاره کردیم به ماجرای امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه. اگر ما ولایت را توانستیم با این وسعت بفهمیم و مسئله را در حد مسائل فرعی ولایت و درجۀ دوی ولایت خلاصه نکنیم، آنچنانیکه بعضی، بدون توجه خلاصه میکنند، آنوقت مسئلۀ هجرت یکی از دنبالههای مسئلۀ ولایت خواهد شد. چرا اینجور میگوییم؟ برای خاطر اینکه اگر لازم …