رفتن به محتوای اصلی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبت‌ها

سورهٔ نساء، آیهٔ ۹۷

إِنَّ ٱلَّذِينَ تَوَفَّىٰهُمُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ ظَالِمِيٓ أَنفُسِهِمۡ قَالُواْ فِيمَ كُنتُمۡۖ قَالُواْ كُنَّا مُسۡتَضۡعَفِينَ فِي ٱلۡأَرۡضِۚ قَالُوٓاْ أَلَمۡ تَكُنۡ أَرۡضُ ٱللَّهِ وَٰسِعَةٗ فَتُهَاجِرُواْ فِيهَاۚ فَأُوْلَٰٓئِكَ مَأۡوَىٰهُمۡ جَهَنَّمُۖ وَسَآءَتۡ مَصِيرًا ٩٧

کسانی که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آنها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند، به آنها گفتند: «شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با اینکه مسلمان بودید، در صفِ کفّار جای داشتید؟!)» گفتند: «ما در سرزمین خود، تحت فشار و مستضعف بودیم.» آنها [= فرشتگان‌] گفتند: «مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟!» آنها (عذری نداشتند، و) جایگاهشان دوزخ است، و سرانجام بدی دارند.

ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی (Tanzil.net)

شاهدها (۵ پاراگراف)

… انحراف گشته و به راهی جز راه خدا رفته‌اند، نمی‌توانند در پیشگاه خدا به این عذر متوسل شوند که ما به تشخیص خود راه خطا را نپیمودیم؛ این پیشوایان و رهبران ما بودند که از روی جهالت، ما را به این راه کشاندند. زیرا اطاعت از چنان رهبرانی، خود، کاری خلاف بوده است؛ پس نمی‌تواند کارهای خلاف بعدی را توجیه کند.[22]
چه‌کار کنند؟ چه‌کار کنند؟ اینجا آیۀ قرآن جواب می‌دهد. آیۀ قرآن به این چه‌کار کنند، جواب می‌دهد، می‌فرماید: ﴿اِنَّ الَّذينَ تَوَفّاهُمُ المَلائِكَةُ ظالِمي اَنفُسِهِم﴾[15] آن‌کسانی‌که فرشتگان، جان آنان را قبض می‌کنند، در‌حالی‌که این بیچاره‌ها بر خویشتن ستم می‌کرده‌اند؛ آن مردمی که بر جان خود، بر آیندۀ خود، بر همه‌چیز خود ستم کردند و حالا دارند می‌میرند، فرشته‌های خدا، مأمورین پروردگار دارند اینها را قبض روح می‌کنند، ﴿قالوا﴾ فرشتگان به اینها می‌گویند، ﴿فيمَ كُنتُم﴾ در چه وضعی بودید؟ کجا بودید؟ آدم چنین خیال می‌کند که فرشتۀ آسمان وقتی می‌بیند این آدم این‌قدر وضعش خراب است؛ مثل آن آدمی که آمده، آن طبیبی، یا آن جراحی که آمده مثلاً یک بیماری را جراحی کند، می‌بیند خیلی اوضاعش خراب است، خیلی وضع این بیمار تأسف‌آور و یأس‌آور است، می‌گوید: مگر تو کجا زندگی …
در جواب می‌گویند، ﴿قالوا﴾ گویند: ﴿كُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ﴾ ما در زمین، در میان مردم که زندگی می‌کردیم، مستضعف بودیم، ما جزوِ تودۀ بی‌اختیار بودیم. مستضعفین آن گروهی هستند در جامعه که اختیار جامعه دست آنها نیست، اینها مستضعفند. در خط‌مشی جامعه و در رفتنش، در حرکتش، در سکونش، در جهت‌گیری‌اش، در فعالیتش هیچ اختیاری ندارند. همان‌طور‌که دیروز گفتم، می‌رود آنجا که خاطرخواهِ کِشندگان ریسمان است. همین‌طور …
می‌گویند: ﴿کُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرضِ﴾ ما جزو مستضعفین بودیم. ما را همین‌طور کشاندند، بردند، انداختند، لگدمال کردند، کثافت‌مال کردند، نفهمیدیم، حالا هم داریم می‌میریم. این عذر و جواب مستضعفین است. ببین ملائکه به آنها چه می‌گویند حالا. ﴿قالوا كُنّا مُستَضعَفينَ فِي الاَرِ﴾ گویند ما در زمین مستضعف بودیم؛ جزو افراد ضعیف …
عقیدۀ سعدی هم با عقیدۀ این ملائکه یکی بوده. فرشتگان پروردگار می‌گویند، ﴿قالوا﴾، گویند: ﴿اَلَم تَكُن اَرضُ اللهِ واسِعَةً فَتُهاجِروا فيها﴾ بابا آنجا مستضعف بودید، زمین پروردگار هم منحصر به همان‌جا بود؟ همۀ دنیا خلاصه شده بود در همان جامعه‌ای که شما در آن جامعه، مستضعفانه زندگی می‌کردید؟ سرزمین خدا گسترده نبود تا شما از این زندان خارج بشوید، بروید به یک نقطۀ آزادی؟ به یک نقطه‌ای که بتوانید خدا را عبادت بکنید، به یک نقطه‌ای که بتوانید نیروهایتان را در راه …