«و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین»[1]آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبتها
سورهٔ قصص، آیهٔ ۵
وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى ٱلَّذِينَ ٱسۡتُضۡعِفُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَنَجۡعَلَهُمۡ أَئِمَّةٗ وَنَجۡعَلَهُمُ ٱلۡوَٰرِثِينَ ٥
ما میخواهیم بر مستضعفان زمین منّت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان روی زمین قرار دهیم!
ترجمه: آیتالله مکارم شیرازی (Tanzil.net)
شاهدها (۱۸ پاراگراف)
… الهی که در آن حاکمیت از آنِ خدا و قوانین خدا است، فراخواندهاند؛ امّا در اسلام حکومت «الله» با حاکمیت مردم بر سرنوشت خود منافاتی ندارد. حکومت مردم به معنای حکومت مردم، آنچنان که در دمکراسیهای غربی بیان میشود، نیست و در اینباره مختصری قبلاً عرض کردهام. حکومت مردم به همان اندازهای است که بر طبق فرمان خدا به مردم اجازه و امکان تصمیمگیری و اقدام داده شده است و لذا در قرآن دربارهی بنیاسرائیل میفرماید: وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی اللذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّهً؛[2] یعنی حکومت، حکومت مستضعفان است و این منافاتی ندارد که حکومت مستضعفان به معنای حکومت خدا و در چهارچوب احکام الهی باشد.خامساً: لکلّ هذه الأمور نجد أنّ عداء الاستکبار للإسلام المحمّدىّ (صلّى الله علیه و اله) الأصیل، الإسلام القرءانىّ المجاهد، وللدّعاة الصّادقین المخلصین، وقبل ذلک عداؤه للجمهوریّة الإسلامیّة الإیرانیّة الّتى شکّلت قاعدة هذا الوعى وتلک الیقظة، یتصاعد ویتّخذ أشکالاً معقّدةً ومتطوّرةً، الأمر الّذی یتطلّب منّا جمیعاً قدراً کبیراً من الیقظة والاستعداد والتّضحیة نستمدّه من الصّورة النّیّرة الّتی عرضها أمامنا إمامنا الرّاحل العظیم الخمینىّ الکبیر (قدّس الله نفسه الطّیّبة) وإنّنا بعون الله تعالى وتوفیقه مصمّمون على السّیر على طریقه وهو طریق الأنبیاء والعباد الصّالحین مؤمنین بأنّ الغد للإسلام ولعباد الله الصّالحین کما قال الله تعالى: «وَنُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَنَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوٰرِثین».[18]الحمدللَّه رب العالمین. والصّلاة والسّلام علی سیدنا و نبیّنا ابی القاسم محمّد و علی آله الاطیبین الاطهرین المنتجبین، الهداة المهدیّین المعصومین، سیّما بقیة اللَّه فی الارضین. قال اللَّه الحکیم فیکتابه: «ونرید ان نمنّ علی الذین استضعفوافیالارض، ونجعلهم ائمّة ونجعلهم الوارثین.»[1]اما مطلب اصلىِ مورد نظر من این است که، طبق آیه قرآن که فرمود: «ونریدان نمنّ علیالذین استضعفوافیالارضونجعلهم ائمّة ونجعلهم الوارثین»، انسان میفهمد جهت حرکت کلّىِ ادیان الهی، بهسمت رفع استضعاف و محرومیت است. این است که اسلام و پرچم دین را، از پرچمهای فرهنگها و تمدّنها و ایدئولوژیها و مکاتب گوناگون، به کلّی متمایز میکند: سعی برای طبقه محروم. امروز در دنیای سرمایهداری و کشورهایی که زیر سلطه استکبار جهانی است، حرکت بهسمت رشد پولداران و سرمایهداران است؛ و آنچه به …… میشود انتظار، یک عمل است، بیعملی نیست. نباید اشتباه کرد، خیال کرد که انتظار یعنی اینکه دست روی دست بگذاریم و منتظر بمانیم تا یک کاری بشود. انتظار یک عمل است، یک آمادهسازی است، یک تقویت انگیزه در دل و درون است، یک نشاط و تحرک و پویایی است در همهی زمینهها. این، در واقع تفسیر این آیات کریمهی قرآنی است که: «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین» یا «ان الارض للَّه یورثها من یشاء من عباده و العاقبة للمتقین». یعنی هیچوقت ملتها و امتها نباید از گشایش مأیوس شوند.امروز دنیای اسلام افق روشنی در مقابل خود مشاهده میکند. دشمنان بزرگ و مستکبران گردنکلفت عالم که همهی دنیا در اختیار آنها هست، امروز در مقابل خیزش امتهای مسلمان و بیداری ملتهای مسلمان احساس ناتوانی میکنند؛ راه بر روی آنها بسته است و این نشاندهندهی وعدهی الهی است که فرمود: «و لینصرنّ اللَّه من ینصره انّ اللَّه لقوىّ عزیز».[1] و فرمود: «و نرید ان نمنّ علی الّذین استضعفوا فی الأرض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثین».[2] اینها وعدهی الهی است. و فرمود: «و اللَّه غالب علی أمره».[3] این وعدههای الهی به برکت بیداری و حرکت مسلمانها بتدریج خود را نشان میدهد.۲. دشمن شما سعی میکند شما را از دست یافتن به هدفهای خود نومید کند. در حالی که وعدهی الهی میگوید: «وَنُرِیدُ أَن نَمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ»[5] . به وعدهی مؤکد و بیتردید خداوند اعتماد کنید که میگوید: «وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ»[6] .… دارد، این مصاف حق و باطل، مصاف توحید و طاغوت -که ناگزیر چنین مصافی وجود دارد- آن که خدای متعال مقدّر کرده است که پیروز بشود، جبههی حق است؛ یعنی شما ملّت ایران، اگر همان جور که تا حالا حرکت کردهاید، حرکت را ادامه بدهید، قطعاً بر دشمنانتان پیروز خواهید شد؛ یعنی بر آمریکا پیروز [خواهید شد]: وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوارِثین.[11] هُوَ الَّذیِ اَرسَلَ رَسولَهُ بِالهُدی وَ دینِ الحَقِّ لِیُـظهِرَهُ عَلَی الدّینِ کُلِّه؛[12] خدای متعال این جور مقدّر فرموده، [امّا] من و شما میتوانیم این نتیجه را عوض کنیم؛ چه جوری؟ کوتاهی بکنیم، همراهی نکنیم، در حرکتی که انجام میدهیم صداقت به خرج ندهیم، از خودمان مایه نگذاریم، مجاهدت و تلاش فیسبیلالله نکنیم.… به اینها مراجعه کنند، روی آنها فکر کنند. اَم یُریدونَ کَیدًا فَالَّذینَ کَفَروا هُمُ المَکیدون؛[6] خیال میکنند دارند زمینهسازی میکنند، توطئه برای جبههی حق و مقاومت درست میکنند، [امّا] نمیدانند که توطئه علیه خود آنها دارد چیده میشود طبق طبیعت و سنّت الهی. آیهی دیگر: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ»[7] تا آخر آیه. آیهی دیگر: اِن تَنصُرُوا اللهَ یَنصُرکُم وَ یُثَبِّت اَقدامَکُم؛[8] آیهی دیگر: وَ لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُه.[9] آیات فراوان قرآن همه همین عاقبت را نوید میدهند به آن کسانی که در راه مقاومتند. این هم یک استدلال. یک بخشی از استدلال قوی و منطق قوی امام …اسم بسیج کشور ما، [یعنی] مجموعهی شما چیست؟ «نیروی مقاومت بسیج مستضعفین». مستضعفین چه کسانی هستند؟ مستضعفین را بد معنا میکنند؛ مستضعفین را به افراد فرودست یا حالا اخیراً -یعنی این چند سال اخیر باب شده- اقشار آسیبپذیر [معنا میکنند]، یعنی آسیبپذیران؛ نه، قرآن مستضعف را این نمیداند، قرآن میگوید: وَنُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَنَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوٰرِثین؛[6] مستضعفین یعنی ائمّه و پیشوایان بالقوّهی عالَم بشریّت؛ این معنای مستضعفین است: کسانی که وارثان زمین و همهی موجودی زمین خواهند بود؛ بسیج مستضعفین این است. مستضعف یعنی آن کسی که بالقوّه صاحب وراثت عالَم است، بالقوّه خلیفةالله در زمین است، بالقوّه امام و پیشوای عالَم بشریّت است.… قرآن مکرّر گفته؛ کَتَبَ اللهُ لَاَغلِبَنَّ اَنا وَ رُسُلی.[8] «کَتَبَ اللَه» یعنی قانون قطعی خدا است که راه پیغمبران غلبه پیدا خواهد کرد و دیگر بحثی ندارد. اِنَّ اللهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذینَ آمَنُوا؛[9] خدا از مؤمنین، دفاع خواهد کرد؛ در این هیچ تردیدی نیست. یا «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّة»؛[10] در این هیچ تردیدی وجود ندارد؛ این قول خدای متعال است. خود ما واقعیّتها را هم دیدهایم؛ حالا ما اینها را یک روزی از قرآن و نهجالبلاغه و صحیفهی سجّادیّه نقل میکردیم امّا در زندگی خودمان [دیدهایم]. حالا شماها هنوز خیلی جوانید و انشاءالله به قدری که بنده سن کردهام،[11] ده بیست سال هم …… انتظار، یک عمل است، بیعملی نیست. نباید اشتباه کرد، خیال کرد انتظار یعنی دست روی دست بگذاریم، منتظر بمانیم تا یک کاری بشود. انتظار یک عمل است، یک آمادهسازی است، یک تقویت انگیزه در دل و درون است، یک نشاط و تحرک و پویایی است. در همۀ زمینهها اینطور است. این، در واقع تفسیر این آیات کریمۀ قرآنی است که: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثیَ»[7] یا «اِنَّ الاَرضَ لِلّٰهِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقیَ»[8]. یعنی هیچوقت ملتها، امتها مأیوس نباید بشوند از گشایش.این روایت را از بحار نقل میکنم. ابوالصباح کَنانی نقل میکند که از رُوات معروف است. «قالَ نَظَرَ اَبوجَعفرٍ عَلَیهِالسَّلامُ اِلَی اینِهِ اَبی عَبدِاللهِ عَلَیهِالسَّلامُ، فَقالَ تَرَی هَذا، هَذا مِنَ الَّذینَ قالَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ: وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثیَ»[9]. امام باقر نگاهی میکند به چهرۀ امام صادق، با آن دید تیزبین و باریکبین امامت، با آن دانش وسیع و عمیق و متلاطم. ابوالصباح کنانی هم نشسته آنجا. میگوید: گویا میبینم این جوان، از جملۀ کسانی است که خدا دربارۀ آنها اینطور فرموده است: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی …«وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثینَ» را نمیشود حمل کرد بر وراثت معنوی و بر امامت علمی و فقهی. این همان امامت سیاسی است، این همان چیزی است که بهمعنای حاکمیت سیاسی است؛ همچنانیکه در باب مصداق اولی این آیه ـ یعنی بنیاسرائیل ـ میشود این را فهمید. آیه در باب بنیاسرائیل است؛ که خدای متعال به بنیاسرائیل وعده داد: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ …وَنُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوارِثینَ 5 وَ نُمَكِّنَ لَهُم فِی الاَرضِ وَ نُری فِرعَونَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما مِنهُم ما كانوا یَحذَرونَ 6 سورۀ مبارکه قصص﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، طسم﴾[15]. این رمز اول سوره، البته از جملۀ بحثهای خیلی کماهمیتیست که در زمینۀ بعضی از آیات قرآن ممکن است مطرح بشود؛ که چیست این رمزها، آنجوری که مفسرین گفتند. کاری به کارش نداریم. ﴿تِلكَ آياتُ الكِتابِ المُبينِ﴾ این است آیههای کتاب روشن و روشنگر، ﴿نَتلوا عَلَيكَ …حالا درمقابل، حق چه؟ ارادۀ خدا بر چه و سنت الهی بر کدام جهت قرار گرفته است؟ ﴿وَ نُريدُ﴾ و میخواهیم ما، یعنی سنت و ارادۀ تکوینی ماست، ﴿وَ نُريدُ اَن نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ﴾؛ نمیگوید وَ اَرَدنا، آنوقت دربارۀ بنیاسرائیل این اراده را کردیم، نه، برای همیشه است، همیشۀ تاریخ. خواستهایم ما و میخواهیم که منت گذاریم بر همان مستضعفان، بر همان طبقهای که در پنجۀ قهر و اسیر چنگال ضعف و ناتوانی بودهاند، بر سر آنها میخواهیم منت بگذاریم …