رفتن به محتوای اصلی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبت‌ها

سورهٔ بقره، آیهٔ ۶۱

وَإِذۡ قُلۡتُمۡ يَٰمُوسَىٰ لَن نَّصۡبِرَ عَلَىٰ طَعَامٖ وَٰحِدٖ فَٱدۡعُ لَنَا رَبَّكَ يُخۡرِجۡ لَنَا مِمَّا تُنۢبِتُ ٱلۡأَرۡضُ مِنۢ بَقۡلِهَا وَقِثَّآئِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَاۖ قَالَ أَتَسۡتَبۡدِلُونَ ٱلَّذِي هُوَ أَدۡنَىٰ بِٱلَّذِي هُوَ خَيۡرٌۚ ٱهۡبِطُواْ مِصۡرٗا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلۡتُمۡۗ وَضُرِبَتۡ عَلَيۡهِمُ ٱلذِّلَّةُ وَٱلۡمَسۡكَنَةُ وَبَآءُو بِغَضَبٖ مِّنَ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ كَانُواْ يَكۡفُرُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ بِغَيۡرِ ٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعۡتَدُونَ ٦١

و (نیز به خاطر بیاورید) زمانی را که گفتید: «ای موسی! هرگز حاضر نیستیم به یک نوع غذا اکتفا کنیم! از خدای خود بخواه که از آنچه زمین می‌رویاند، از سبزیجات و خیار و سیر و عدس و پیازش، برای ما فراهم سازد.» موسی گفت: «آیا غذای پست‌تر را به جای غذای بهتر انتخاب می‌کنید؟! (اکنون که چنین است، بکوشید از این بیابان) در شهری فرود آئید؛ زیرا هر چه خواستید، در آنجا برای شما هست.» و (مهر) ذلت و نیاز، بر پیشانی آنها زده شد؛ و باز گرفتار خشم خدائی شدند؛ چرا که آنان نسبت به آیات الهی، کفر می‌ورزیدند؛ و پیامبران را به ناحق می‌کشتند. اینها به خاطر آن بود که گناهکار و متجاوز بودند.

ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی (Tanzil.net)

شاهدها (۹ پاراگراف)

… ثروت، مثل رفاه، مثل سلامتى و از این قبیل؛ و چه نعمت معنوى باشد، مثل عزّت، مثل استقلال، مثل آزادى، مثل ایمان، مثل روحیه‌ی جهاد و مقاومت. خیلى از ملّتها را ما در تاریخ سراغ داریم که نعمت خدا شامل حال آنها شد، امّا نتوانستند این نعمت را براى خودشان حفظ کنند. در قرآن بارها به بنی‌اسرائیل خطاب شده است که ما شما را بهترین خلایق قرار دادیم ‌-وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العّْلَمین-[2] امّا همین بنی‌اسرائیل به‌خاطر ناشکرى، به‌خاطر اینکه نتوانستند نعمت الهى را حفظ کنند، کارشان به جایى رسید که قرآن فرمود: ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَة.[3] تاریخ ملّتها و تاریخ بشر پُر است از تجربه‌ی ملّتهایى و افرادى که نعمت را به دست آوردند، امّا نتوانستند آن را نگه دارند.
… خداوند متعال اسم آنها را آورده: ‌مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّورىٰةَ ثُمَّ لَم یَحمِلوها؛[3] در باب بنى‌اسرائیل، مکرّر خداى متعال فرموده است که ما اینها را فضیلت دادیم، اینها را بر دشمنانشان پیروز کردیم، به اینها حکومت دادیم، به اینها مُلک و قدرت دادیم؛ همین بنى‌اسرائیل هم کسانى هستند که خداى متعال درباره‌ى آنها فرمود: ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ باٰءو بِغَضَبٍ مِنَ‌ الله‌؛[4] و تعبیرات گزنده‌ى متعدّدى در قرآن درباره‌ى بنى‌اسرائیل [هست].
بنده بارها عرض کرده‌ام بنى‌اسرائیل را که خداى متعال در چند جاى قرآن میگوید «وَفَضَّلنهُم عَلَی العالَمین»[23] یا «فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمین»[24] ــ شما را ما بر همه‌ى مردم دنیا برترى دادیم ــ همین بنى‌اسرائیلند که میفرماید: وَضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ بآءو بِغَضَبٍ مِنَ‌ الله‌؛[25] چرا؟ رفتار خود آنها موجب شد. مگر خدا با بنده و شما قوم‌وخویشى دارد؟ مگر خدا با جمهورى اسلامى ــ با این اسم ــ قوم و خویشى دارد؟ من و شما هستیم که باید معیّن کنیم این جمهورى، اسلامى است یا اسلامى نیست؛ این هم در رفتار ما است. [البتّه] اینکه من عرض کردم یک اقلّیّتى …
این تاریخ در مقابل ما است؛ این قرآن معلّم بصیرت‌بخش بشریّت است. بنى‌اسرائیل را که چند جاى قرآن خداوند به اینها فرمود: وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العلَمین[5] ــ من شما را بر همه‌ى عالمین فضیلت بخشیدم ــ همین بنى‌اسرائیل کارى کردند که خداى متعال فرمود: وَضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ باءو بِغَضَبٍ مِنَ‌ الله ‌.[6] خداوند قوم‌وخویشى با کسى ندارد؛ این تلاش آنها است که تعیین‌کننده‌ى سرنوشت آنها است. لذا در سوره‌ى جمعه مى‌بینید درباره‌ى همین بنى‌اسرائیل میفرماید: ‌مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلُوا التَّورىة؛ تورات را حمل بر آنها کردند یعنى بر دل و جان آنها، بر زندگى آنها، بر ذهن آنها وارد کردند ــ پس اینها از …
… بود؛ اما چون به خدا غرّه شدند و وظایف خودشان را انجام ندادند، خدای متعال درباره‌ی آنها فرمود: «ضربت علیهم الذّلة و المسکنة». آنها همانهایی هستند که خدای متعال در چند جای قرآن تصریح کرده که من اینها را مردمان برگزیده قرار دادم؛ «و انّی فضّلتکم علی العالمین»؛ اما همین‌ها با عمل بد خود کاری کردند که خدای متعال درباره‌ی آنها فرمود: «ضربت علیهم الذّلة و المسکنة و باؤوا بغضب من اللَّه»، و مورد خشم الهی قرار گرفتند. غرّه شدن به خدا، این چیزها را دنبال خودش دارد. بایستی به خودمان، دلمان و جانمان و به شستشوی روانی خودمان بپردازیم و وظایف سنگین، ما را غافل نکند. البته، راه باز است؛ همین نمازهای پنجگانه، همین امکان دعا، همین نافله، همین نماز شب؛ همه از راههای به خود پرداختن …
… وقتی است که ما پایبند و مقید باشیم. خدا که با ما قوم و خویشی ندارد. بارها من عرض کرده‌ام بنیاسرائیل همان کسانی هستند که خدای متعال در قرآن مکرر میفرماید: «اذکروا نعمتی الّتی انعمت علیکم و انّی فضّلتکم علی العالمین».[4] خدا بنیاسرائیل را بر عالمین تفضیل داد؛ اما همین بنیاسرائیل به خاطر اینکه لوس شدند، قدر نعمت خدا را ندانستند و کفران کردند، «کونوا قردة خاسئین»،[5] «ضربت علیهم الذّلّة و المسکنة»؛[6] تبدیل شدند به این.
… راه را برای آنها باز کند و فرج به آن عظمت را با غرق فرعون و فرعونیان به آنها عطا کند. همین بنی‌اسرائیل بعد از اندکی، فَطالَ عَلَیهِمُ الاَمَدُ فَقَسَت قُلوبُهُم؛ یک مقداری که زمان گذشت، با گذشت زمان از آن حالت اوّلیه خارج شدند، دلها سخت شد، سنگین شد، قسی شد؛ آن توکّل، آن اعتماد به خدا، آن حرکت در راه خدا، آن صبر، آن استقامت را از دست دادند، نتیجه این شد که «وَ ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَالمَسکَنَةُ وَ باءو بِغَضَبٍ مِنَ‌ الله»؛[3] این آیه یکی از آیات است؛ آیات متعدّد دیگری هم [وجود دارد]. حضرت موسیٰ به بنی‌اسرائیل گفت: اَفَطالَ عَلَیکُمُ العَهد؛[4] شما تا دیروز زیر فشار فرعون بودید، حالا زمان خیلی گذشته که فراموش کردید و میگویید «اِجعَل لَنا اِلهًا کَما لَهُم ءالِهَة»؟ اینها درس است؛ این، آن چیزی است که بنده …
… و وظایف خودشان را انجام ندادند، خدای متعال دربارۀ آنها فرمود: «ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ»[4]. آنها همان‌هایی هستند که خدای متعال در چند جای قرآن تصریح کرده که من اینها را مردمان برگزیده قرار دادم؛ «وَ اَنّی فَضَّلتُکُم عَلَی العالَمیَ»[5]؛ اما همین‌ها با عملِ بدِ خود کاری کردند که خدای متعال دربارۀ آنها فرمود: «ضُرِبَت عَلَیهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسکَنَةُ وَ بآءو بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ» و مورد خشم الهی قرار گرفتند. غرّه‌شدن به خدا، این چیزها را دنبال خودش دارد. بایستی به خودمان، به دل‌وجانمان، و به شستشوی روانی خودمان بپردازیم، و وظایف سنگین، ما را غافل نکند. البته راه باز است؛ همین نمازهای پنج‌گانه، همین امکان دعا، همین نافله، همین نماز شب؛ همه از راه‌های به خود …
… امت‌ها و افراد بودند برای تحمل بار امانت اسلام، رهبری و هدایت بشر؛ لذا بود که به اینها این بار امانت داده شد. آیا برداشتند یا نه؟ اگر برداشتند، این بار امانت را به سرمنزل رساندند، البته بهترین و گزیده‌ترین و شایسته‌ترینِ مسلمانانند، اما اگر نه چطور؟ اگر برنداشتند، همان وضعی را دارند که یهود دارا شدند بر اثر حمل نکردن بار امانت: ﴿وَ ضُرِبَت عَلَيهِمُ الذِّلَّةُ وَ المَسكَنَةُ وَ باؤُو بِغَضَبٍ مِنَ اللهِ﴾[20]، این برای دنیاشان، مَأواهُم جَهَنَّمُ، آن‌هم برای آخرتشان.