رفتن به محتوای اصلی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبت‌ها

سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۱

يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعۡبُدُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُمۡ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ ٢١

ای مردم! پروردگار خود را پرستش کنید؛ آن کس که شما، و کسانی را که پیش از شما بودند آفرید، تا پرهیزکار شوید.

ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی (Tanzil.net)

شاهدها (۹ پاراگراف)

ضمن دو، سه جلسه درباره‌ی دو آیه بحث شد، البته بحث در باب این دو آیه همچنان ناتمام ماند، امروز بحث را تمام میکنیم. آیه: «یا ایها الناس اعبدوا ربکم الذی خلقکم والذین من قبلکم لعلکم تتقون» را این طور ترجمه کردیم که: هان ای انسانها پروردگار خود را عبادت کنید که شما را آفرید و کسانی را که پیش از شما بوده‌اند. شاید تقوا یابید. این آیه اول بود که در این آیه دو مطلب بطور اساسی هست و یک مطلب هم به صورت تبعی.
البته خدای متعال میخواهد این عبودیت متوجه به ذات مقدس الهی بشود. این مطلب اول بود که دعوت مردم به عبودیت، ذات مقدس پروردگار است. و مطلب دوم این است که: برای اینکه عبودیت باید متوجّه خدا باشد استدلالی ذکر میشود: «الذی خلقکم» یعنی علت اینکه ما باید خدا را عبادت و بندگی کنیم این است که او ما را و گذشتگان ما را آفریده و بشر را پدید آورده است، پس شایسته است که بشر از او اطاعت کند! اطاعتی که به معنای عبودیت است و این هم مطلب دوم. لکن آن مطلبی که بطور تبعی ذکر شده آن جمله آخر، «لعلکم تتقون» است یعنی با این عبودیت و بندگی کردن خدا و حرکت در محوری که خدا معین میکند انسان به رتبه‌ی تقوا که شامل خصوصیت برجسته‌ای است خواهد رسید و در تقسیم‌بندی اول سوره به آن اشاره شد، «هدی للمتقین» که انسانها را خدای متعال تقسیم کرده به کسانی که: متقین هستند، و کسانی که کافرین هستند، و کسانی که منافقین هستند.
هر کس وقتی قرآن مطالعه کند نکته‌ای از این نکات را بدست میآورد و این از خصوصیت قرآن است، یعنی چگونگی سخن گفتن قرآن، مملو از نکات گوناگون آموزشی و معرفتی و درس است و از جمله‌ی این نکات یکی این است که میفرماید: «اعبدوا ربکم» نمیگوید: اعبدوالله و میگوید: پروردگارتان، یعنی، آن کسی که تدبیر کننده‌ی وجود شما و گردانندگی نظام هستی در اختیار اوست، او را باید عبادت کنید! عبادت یک چنین موجودی، امر منطقی است. معلوم است انسان وقتی بخواهد از کسی اطاعت بکند باید آن قدرت والای برتری را عبادت کند که سرنوشت همه‌ی بشر و امور بشر و زندگی بشر به وسیله‌ی او اداره میشود. این یک نکته است، و از این قبیل نکات در این آیه شریفه زیاد است، یا یکی از این نکات که قبلاً هم گفتم در «یا ایها الناس»، مخاطب آیه ناس است، یعنی اشاره است به یک چیز مشترکی بین همه‌ی انسانها که آن فطرت مشترک انسانی است. دراینجا: قشرها و نژادها و ملیت‌ها و خونها نیستند که مخاطب قرار میگیرند، بلکه این انسانیت است که به طور عام مخاطب قرار میگیرد. یعنی آن مشترک بین همه‌ی انسانها که فطرت درونی انسان و سرشت انسانیت است، او مخاطب این سخن است که پیداست که آن سرشت انسانی انسان، این …
… به همان قدری که دانش و معرفتتان بیشتر است، قهراً تواضعتان در مقابل آن دانشمند بیشتر خواهد بود، اما آدمی که جاهل است و دانشی ندارد به او بیاعتنائی میکند. قرآن میفرماید: «انما یخشی الله من عباده العلماء»[4] : یعنی علما هستند که در مقابل پروردگار خشیت دارند. پس اینکه این آیه میگوید، «الذی خلقکم»: خدایی که شما را آفریده، یا میگوید: زمین و آسمان را چنین و باران را چنان قرار داد، در واقع دارد اشاره میکند به علم بیپایان الهی، که این علم، فطرت و دل انسان را وادار به خضوع و عبودیت خدای متعال میکند. حالا به همین نسبت قدرت الهی را بسنجیم.
در این دو آیه یک اتمام حجت است برای کسانی که در مقابل دعوت اسلام لجاجت و سرکشی از خود نشان میدادند، یا کسانی که بدون لجاجت و سرکشی حقیقتاً در شک و تردید بسر می‌بردند. آیه یک اتمام حجت و یک سخن راهگشا برای افرادی است که در واقع راه را جستجو میکنند. مخاطب در این آیه که میفرماید: «و ان کنتم فی ریبٍ»، اگر شما نسبت به این پیامی که بوسیله‌ی پیغمبر ما و بنده‌ی ما آورده شده است (یعنی قرآن) در شک هستید، همان است که در دو آیه قبل ذکر شده بود یعنی مخاطب در دو آیه قبل «یا ایها الناس»،[3] بود.
«یا ایها الناس اعبدوا ربکم.» عبودیت کنید پروردگارتان را، گویی این سؤال پیش می‌آید که عبودت چگونه چیزی است؟ و عبد خدا چه انسانی است؟ آنوقت نمونه‌ی عینی نشان داده میشود: «نزلنا علی عبدنا». عبد یعنی همین کسی که اکنون در مقابل چشم شماست، تجسد و تجسم عبودیت همین کسی است که دارد این آیات را از سوی ما برای شما فرو میخواند. (وجود مقدس پیغمبر). «عبدنا» در حقیقت اشاره به …
… تمایزات و مشخصات، اشتباه کرده‌اند. یک خداست، همۀ عالم را هم او آفریده، تدبیر جهان و جهانیان یکسره در قبضۀ قدرت اوست و او همه را برابر آفریده. او همه را از یک اصل، از یک طینت، از یک فطرت، از یک ریشه و منشأ مادی درست کرده. آیات قرآن در این زمینه فراوان است؛ ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ اعبُدوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُم وَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم﴾[7]. حالا آیاتی که اینجا امروز ذکر کردیم در این نوشته و در این تلاوتِ امروز هست، می‌خوانیم.
… قسمت بعدی از سورۀ بقره است، آیۀ 21 و 22. ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ﴾ هان ای مردمان، ای انسان‌ها، خطاب به کیست؟ خطاب به طبقۀ بالا و پایین نیست. خطاب به انسان‌های سیاه یا سفید نیست. خطاب به یک گروهی از انسانیت نیست، خطاب به همۀ انسانیت است. تکیۀ ما رو این کلمه است؛ ﴿يا اَيُّهَا النّاسُ﴾ هان ای انسان‌ها، ﴿اُعبُدوا رَبَّكُم﴾ عبادت و عبودیت کنید پروردگارتان را که یکی است، ﴿الَّذى خَلَقَكُم﴾ آن‌که آفرید شما را، ﴿وَ الَّذينَ مِن قَبلِكُم﴾ و همۀ گذشتگانتان را، ﴿لَعَلَّكُم تَتَّقونَ﴾ مگر که تقوا پیشه کنید؛ یعنی این عبادت، این عبودیت، موجب تقواست. یکی از چیزهایی که تقوا را، آن حالت نیکِ جالب را ـ تشریح کردم برایتان که تقوا یعنی چه ـ آن حالت مصونیت از گناه را، در روح، در انسان، به‌وجود می‌آورد، عبودیت خداست. لذا در جامعه‌ای که همۀ مردم بندۀ خدا هستند و جامعه شکل …