رفتن به محتوای اصلی
آیات، روایات، اشعار، مخاطبان و مناسبت‌ها

سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۰۰

فَإِذَا قَضَيۡتُم مَّنَٰسِكَكُمۡ فَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَذِكۡرِكُمۡ ءَابَآءَكُمۡ أَوۡ أَشَدَّ ذِكۡرٗاۗ فَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ رَبَّنَآ ءَاتِنَا فِي ٱلدُّنۡيَا وَمَا لَهُۥ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنۡ خَلَٰقٖ ٢٠٠

و هنگامی که مناسکِ (حج) ِ خود را انجام دادید، خدا را یاد کنید، همانند یادآوری از پدرانتان (آن‌گونه که رسم آن زمان بود) بلکه از آن هم بیشتر! (در این مراسم، مردم دو گروهند:) بعضی از مردم می‌گویند: «خداوندا! به ما در دنیا، (*نیکی*) عطا کن!» ولی در آخرت، بهره‌ای ندارند.

ترجمه: آیت‌الله مکارم شیرازی (Tanzil.net)

شاهدها (۷ پاراگراف)

… مقصود این است که با این آیات اُنس بگیرید. این هفته هم به همه‌ى برادران و خواهرانم توصیه میکنم سوره‌ى بقره از آیه‌ى ۱۹۹ ــ در بعضى از قرآنها آیه‌ى ۲۰۰ ــ را تا ده آیه، آیه‌ى ۲۰۹ یا ۲۱۰، هر روز تکرار کنید. این ده آیه را بخوانید و به ترجمه‌اش مراجعه کنید. اوّلِ آیات، «فَ‌ـاِذا قَضَیتُم مَن‌ـاسِکَکُم فَاذکُرُوا اللهَ کَذِکـرِکُم ءاباّْءَکُم ‌اَو اَشَدَّ ذِکرًا’»[17] [است که] سعى کنید اینها را حفظ کنید و به ترجمه‌هایش هم مراجعه کنید. پروردگارا! ما را لحظه‌اى از یاد خودت غافل مدار. و انّ احسن الحدیث و ابلغ الموعظة کتاب الله‌ حیث یقول:
حجّ ابراهیمى و محمّدى (صلّى الله‌ علیهما و آلهما) بى‌گمان یکى از بزرگ‌ترین مقدّمات و ارکان این دو هدف بزرگ است. بدین جهت در این عرصه‌ى عظیم، در همان حال که ذکر خدا ــ فَاذکُرُوا اللهَ کَذِکـرِکُم ءاباٰءَکُم ‌اَو اَشَدَّ ذِکرًا[15] ــ و اعلام برائت از مشرکان ــ وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسولِه اِلَی النّاسِ یَومَ الحَجِّ الاَکـبَرِ اَنَّ اللهَ بَریٓءٌ مِنَ المُشرِکینَ وَ رَسولُه ــ رکن حج محسوب میشود، حسّاسیّت در برابر هر حرکتى که میان برادران یعنى اجزاى این امّت واحده، جدایى و دشمنى بیافریند نیز در حدّ اعلىٰ است؛ تا آنجا که حتّى بگومگوى دو برادر مسلمان نیز که در زندگى عادّى چندان مهم نمینماید، در حج ممنوع و حرام است؛ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسوقَ وَ لا جِدالَ فِی الحَج.[16] آرى، همان صحنه که در آن، برائت از مشرکان، یعنى دشمنان بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، لازم میشود، جدال …
حج در جوهر و ذات خود دارای دو عنصر اصلی است: تقرب به خدا در اندیشه و عمل، و اجتناب از طاغوت و شیطان با جسم و جان.. همه‌ی اعمال و تروک حج، برای ایندو و در جهت آن و تامین ابزارها و مقدمات آن است، و این در حقیقت خلاصه‌یی از اسلام و همه‌ی دعوتهای الهی نیز هست که: «ولقد بعثنافی کلّ امّةٍ رّسولاً ان‌اعبدواالله واجتنبواالطاغوت..»[2] در آیات حج تعبیرات: «حنفاءلله غیرمشرکین به..»[3] ، یا «..فإلَهکم إلَه واحد فَلَه أسلموا..[4] ، یا: فَاذَا قَضَیتم مّنا سَکَکم‌فاذ کروالله کذکرکم ءاباءکم أوأشدّ ذکرا»[5] وامثال آن ناظر به همین دو عنصر اصلی است.
در متون شرع مقدس اسلام و در نص قرآن کریم، به هر دو جنبه‌‌ی حج تصریح شده و برای چشم‌‌های بینا و دلهای با انصاف، جای تردید گذاشته نشده است. در کنار فرمان: «فاذکروا اللَّه کذکرکم آباءکم او اشد ذکراً»، دستور: «و اذان من اللَّه و رسوله الی الناس یوم الحج الاکبر ان اللَّه بری من المشرکین و رسوله»[1] آمده، و هماهنگ با کریمه‌‌ی حکمت‌‌آمیز: «لن ینال اللَّه لحومها و لادماؤها و لکن یناله التقوی منکم کذالک سخرها لکم لتکبروا اللَّه علی ماهداکم و بشرالمحسنین»[2] آهنگ امید بخش: لیشهدوا منافع لهم نازل گردیده است.
موسم حج برای مسلمانان، موسم افتخار و شُکوه در چشم خلایق، و موسم نورانیّت دل و خشوع و ابتهال[1] در برابر خالق است. حج، فریضه‌ای قدسی و دنیوی و خدایی و مردمی است. از سویی فرمانِ «فَاذکُرُوا اللّهَ کَذِکرِکُم ءابآءَکُم اَو اَشَدَّ ذِکرًا»[2] و «وَ اذکُرُوا اللّهَ فی اَیّامٍ مَعدوداتٍ»[3] و از سویی خطابِ «اَلَّذی جَعَلناهُ لِلنّاسِ سَوآءَنِ العاکِفُ فیهِ وَالباد»[4] ابعاد بی‌انتها و متفاوت آن را روشن میسازد.
… الهی میفهمند که بواطن قرآن و بحر عمیقِ قرآن است، قرآن از این حرفها خیلی بالاتر است؛ آنچه من عرض میکنم -این هزاران دستور زندگی- همین چیزهایی است که از ظاهر قرآن استفاده میشود. خب حالا این چیزهایی که کاربردی است: بعضی از اینها مربوط به تنظیم قواعد زندگی است؛ مثلاً فرض بفرمایید «فَمِنَ النّاسِ مَن یَقولُ رَبَّنا ءاتِنا فِی الدُّنیا وَ ما لَه فِی الأخِرَةِ مِن خَلاق»؛[6] بعضی هستند که همه‌ی قواعد زندگی انسانی را، دوستی‌ها را، دشمنی‌ها را، رابطه‌ها را، هدفها را، انگیزه‌ها را در کار دنیا محصور میکنند؛ دنیا یعنی چه؟ یعنی پول، یعنی قدرت، یعنی شهوت؛ مراد از دنیا در اینجا اینها است. دوستی‌شان به خاطر اینها است، دشمنی‌شان به خاطر اینها است، رابطه‌گیری‌شان به خاطر اینها است، تلاششان به خاطر اینها است، هدفهایشان به خاطر اینها است؛ این را خدای متعال رد میکند. این …
… حج، ذکر یک عنصر بسیار مهمّی است. شما نگاه کنید از اوّل تا آخر حج، از احرام و مقدّمات احرام تا انجام عمره، بعد احرام حج، بعد وقوف و بقیّه‌ی اعمال حج، سر تا پا متضمّن ذکر و یاد خدا است. لذا در قرآن کریم در موارد متعدّدی در همین زمینه‌ی حج، امر به ذکر شده است؛ همین آیاتی که تلاوت کردند، و از جمله‌ی این آیات: «فَاِذا اَفَضتُم مِن عَرَفاتٍ فَاذکُرُوا اللَّهَ عِندَ المَشعَرِ الحَرام»،[2] «وَ اذکُرُوا اللَّهَ‌ فی‌ اَیّامٍ‌ مَعدودات‌»،[3] «فَاذکُرُوا اللَّهَ کَذِکرِکُم آباءَکُم»،[4] «فَاذکُرُوا اسمَ اللَّهِ عَلَیها صَوَافّ»؛[5] همه‌اش ذکر؛ سر تا پا؛ چه در طواف، چه در سعی، چه در نماز طواف، چه در وقوف عرفات، چه در مشعر، چه در اعمال منیٰ. سر تا پای حج ذکر است، توجّه به خدا است. این ذکر، منشأ زندگی است؛ مهمّش این است. وقتی ما یاد خدا در دلمان بود و خشیت الهی بر اثر یاد خدا بر دل ما سایه افکند، این در حرکت …