رفتن به محتوای اصلی

یاد خدا

نام‌های دیگر: تذکر، ذکر، یاد پروردگار

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

توجه قلبی و عملی به خدا و اثر آن در آرامش و رفتار انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یکی از مسائلی که در قرآن مکرّر آمده و روی آن تکیه شده است، مسأله «ذکر» است. «ذکر»، یعنی به یاد بودن، به هوش بودن و متوجّه بودن. آیه شریفه قرآن میفرماید: «لقد انزلنا الیکم کتاباً فیه ذکر کم[2] .» یعنی قرآن را وسیله ذکر و به هوش بودن و متوجّه بودنِ آحاد مسلمانان معرفی فرموده است؛ زیرا بسیاری از مردم، در طول زمان دچار غفلت از حقایق عالم و در رأس همه، غفلت از ذات مقدس پروردگار بوده‌اند. در سوره‌های قرآن، درباره ذکر و غفلت مطالب زیادی بیان شده است که به گمان من در دو سوره «یاسین» و «انبیاء»، بیش از دیگر سوَر، روی این دو مطلب تکیه شده است. قرآن میخواهد مردم مسلمان غافل نباشند، بلکه متوجّه باشند. نقطه مقابل این خواستِ الهی و قرآنی، خواستِ کسانی است که مست قدرت یا شهوتند، که در آیه شریفه قرآن در سوره «نساء» نسبت به اراده پروردگار، این گونه میفرماید: «یرید اللَّه لیبیّن لکم و یهدیکم سنن الّذین من قبلکم[3] .» یعنی خدا میخواهد که شما هدایت شوید؛ راه را پیدا کنید؛ چشمهای شما ببیند و قلب شما آگاه باشد. اما در آیه بعد، نقطه مقابل این است «و یرید الّذین یتّبعون الشّهوات ان تمیلوا میلاً عظیماً[4] .» اما کسانی که مست قدرت و شهوتند، دچار غفلت هستند و میخواهند شما هم مثل آنها در غفلت به سر ببرید و متوجّه نباشید و راهتان را پیدا نکنید. لذا، صاحبان قدرت و گردن‌کلفتهای عالم که قدرت و شهوت و مقام و همه موجبات غفلت را با همدیگر دارند، هر جا به مردم و کسانی که بیدارند و دلهایشان به هدایت الهی نورانی است برخورد میکنند، میخواهند آنها را هم مانند خود دچار غفلت کنند و از راه راست منحرف نمایند. خدای متعال، بر ما به عنوان یک ملت، منّت گذاشته و بیدارمان کرده است. ما هم قبلاً در خواب غفلت بودیم. ما هم در سایه نا مبارک نظامهای طاغوتی و سلطنتی، راه را نمیشناختیم. ما هم از اخلاق اسلامی برکنار بودیم. خدا بر ما منّت نهاد، بیدارمان کرد و دلهایمان را روشن نمود.
ارزش معنویت با هیچ یک از ارزشهای مادّی قابل مقایسه نیست. کسی که وارد این مقوله شود برایش استدلال لازم ندارد. آن کس که وارد این مقوله نمی‌شود با هیچ استدلالی نمی‌شود او را با حقیقت آشنا کرد. ارزش ذکر؛ یعنی یاد خدا، توجّه به خدا، عشق ورزیدن به خدا، کار برای خدا و فداکاری برای خدا، چنان گیرا و شیرین و جذّاب و دلرباست که با هیچ یک از زیباییهای مادّی و جسمانی قابل مقایسه نیست. اینها را با چه زبانی جز زبان هنر می‌توان بیان کرد؟ البته زبانهای هنر، متفاوت است. زبان شعر، زبان رسایی است و سلسله امتیازاتی دارد که در بقیه‌ی رشته‌های هنری نیست؛ اما نواقص و کمبودهایی هم دارد. زبان قصّه، باز خصوصیاتِ دیگری دارد. از طرفی کمبودها، محدودیتها و نواقص دیگری همراه آن است. زبان موسیقی امتیازات دیگری دارد؛ دارای شمول است، صبغه‌ی جهانی بودن و جنبه‌ی انسانی دارد و همه جایی و همه کسی است؛ اما باز محدودیتها، نواقص و ابهامهایی دارد. یعنی رسا و بلیغ - آن چنان که باید و شاید - نیست و گنگ است. در بین انواع و اقسام روشها، شیوه‌ها، ابزارها و بیانهای هنری، بیان نمایش - به معنی عام آن - در مجموع از همه‌ی بیانها رساتر، بلیغتر و جالبتر است و بیشترِ امتیازات را به خود اختصاص داده است. ما امروز برای بیان رقیقترین حقایق دینی، مجبوریم از عادیترین و نارساترین وسیله که همین بیان معمولی است، استفاده کنیم. مگر می‌شود با این بیان به نتیجه‌ی دلخواه رسید؟ بیان معمولی و حرف زدن معمولی، بین دو نفر که بنشینند و با یکدیگر سخن بگویند، مقداری ظرفیت دارد و نمی‌تواند همه‌ی حقایق را منعکس کند. اما یک بیان هنری - بخصوص که از طریق هنر نمایش باشد - دارای چنان ظرفیتی است که با بیان معمولی و حرف زدن عادّی، قابل مقایسه نیست. امروز روحانیون محترم و گویندگان مذهبی به منبر می‌روند و سخنرانی می‌کنند یا با نوشتن، به بیان حقایق عالی می‌پردازند. اما سؤال این است که آیا این حقایق عالی، با بیان معمولی، قابل انتقال است؟ اصلاً نمی‌شود بعضی از مفاهیم را با زبان و بیان معمولی منتقل کرد؛ امکان ندارد. مگر این‌که بیانی مثل بیان قرآن، معجز نشان باشد که آن هم هنری است. اگر بیان قرآن، هنری نبود، امکان نداشت بتواند این همه حقایق و مفاهیم عالیه را در خود بگنجاند. به همین خاطر است که هیچ ترجمه و تفسیر قرآنی، قادر نیست که حقایق قرآنی را بفهماند. انسان باید با زبان، حتی با ریزه‌کاریهای هنر آشنا باشد و البته در فضای معنوی هم قرار گیرد تا بفهمد قرآن چه می‌گوید. لذا خودِ قرآن می‌گوید: «یضلّ من یشاء و یهدی من یشاء»[3] . عدّه‌ای قرآن را می‌خوانند، هدایت می‌شوند؛ عدّه‌ای هم با خواندن آن - به دلیل عدم درک و فهم صحیح - گمراه می‌گردند. این عدّه چون نمی‌توانند با قرآن ارتباط بگیرند، با آن وصل نمی‌شوند تا توانایی درک مفاهیم را داشته باشند. البته بیان قرآن، بیانی وافی است؛ منتها شرایط خاصی می‌خواهد تا انسان بتواند به معنای حقیقی کلمه، مخاطب قرآن قرار گیرد. غرض این‌که فقط گنجایش بیان هنری قادر به بیان بسیاری از مفاهیم است که مفاهیم والای دینی از این قبیل است. فقط به‌وسیله‌ی هنر می‌شود این مفاهیم را درک کرد.
تقوا در همه‌ی امور زندگی هست؛ مخصوص مؤمن هم نیست؛ غیر مؤمن هم اگر تقوا داشته باشد، تقوایش، او را به ایمان هدایت خواهد کرد. بیشترِ دورماندنهای از هدایت و انگشت اشاره‌ی الهی، ناشی از بیتقوایی است؛ یعنی بیاهتمامی نسبت به سرنوشت؛ جدّی نگرفتن عاقبتی که در انتظار هر انسانی هست؛ جدّی نگرفتن مسأله‌ی عبور از مرز مرگ و زندگی. اینها موجب میشود که انسان حالت مراقبت نداشته باشد؛ لذا به دنبال این‌که راه هدایت چیست، نمیگردد؛ دنبال این‌که سرنوشت او پس از مرگ چه خواهد شد، نمیرود؛ دنبال این‌که خدا - که خالق ما و آفریننده‌ی این جهان است - از ما چه میخواهد، به جستجو برنمیخیزد. این همان حالت بیتقوایی است. اما اگر همین انسان این دغدغه‌ها را داشته باشد - که این دغدغه‌ها از نشانه‌های تقواست - حرکت میکند، تلاش میکند و دنبال راه حقیقت میگردد. کسی که این تلاش را بکند، خدا هم او را هدایت میکند؛ «والّذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا و انّ اللَّه لمع المحسنین».[6] خدا در قرآن میفرماید: «انّما تنذر من اتّبع الذّکر»؛[7] ای پیغمبر! تو کسانی را میتوانی هدایت کنی که به دنبال ذکرند. ذکر، یعنی به یاد بودن و دچار غفلت نشدن. تقوا این است.

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

ارتباط و انس با خدا مایهٔ آسیب‌ناپذیری و شکست‌ناپذیری انسان

خدا را هرگز فراموش نکنید. دل را با منبع غیبى قدرت و سرچشمه‌ى فیّاض وجود ــ یعنى خداى بزرگ ــ مرتبط و متّصل نگه دارید. با خدا هرچه بیشتر اُنس بگیرید. بشر با پشتیبانى و دلگرمى به این منبع لایزال قدرت است که موجودى آسیب‌ناپذیر و شکست‌ناپذیر میشود. این آسیب‌ناپذیرى و شکست‌ناپذیرى را در خودتان به‌ وجود بیاورید با ارتباط با خدا؛ مخصوصاً جوانها با آن دلهاى پاک و روحهاى روشن؛ خداى متعال هم سرچشمه‌ى تفضّل خود را به روى شما خواهد گشود. ان‌شاءالله‌ که موفّق باشید و مشمول توجّهات ولىّ‌عصر (ارواحنا فداه) باشید و همواره از سربازان حق و فضیلت به‌ حساب بیایید.

یاد خدا و تکیه بر او در همهٔ حالات، درس بزرگ پیامبر

… و گناهان تو را آمرزیده است ــ لِیَغفِرَ لَکَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَما تَاَخَّرَ[7] ــ تو چرا گریه میکنى؟ تو [چرا] میگویى که خدایا ما را به خودمان وانگذار؟ فرمود: ما یُؤمِنُنى؛[8] اگر از خدا غافل بشوم، چه چیزى مرا نگه خواهد داشت؟ این درس است. در روز عزّت، در روز ذلّت، در روز سختى، در روز راحتى، در روزى که دشمن انسان را محاصره کرده است، در روزى که دشمن با همه‌ى عظمت، خودش را بر چشم انسان و وجود انسان تحمیل میکند و در همه‌ى حالات، خدا را به یاد داشتن، خدا را فراموش نکردن، به خدا تکیه کردن، از خدا خواستن؛ این آن درس بزرگ پیغمبر است به ما. خداى متعال در همه‌ى صحنه‌ها به یاد پیغمبر بود، و رسول اکرم در همه‌ى صحنه‌ها از خدا استمداد کرد، از خدا خواست و از غیر خدا نترسید و نهراسید؛ راز اصلى عبودیّت پیغمبر در مقابل خدا این است؛ غیر خدا را ــ هیچ قدرتى را ــ در مقابل خدا به حساب نیاوردن، از او واهمه …

لزوم یاد خدا در همهٔ تصمیم‌گیری‌ها و کارها

… به خاطر بى‌تقوایى است؛ به خاطر آن اشکالى است که در درون خود ما [است]؛ بیمارى‌اى که در جان ما رخنه ‌کرده و ما از آن غفلت کردیم. برادران! غفلت نکنیم. بزرگ‌ترین عذاب خدا بر یک ملّت این است که آن ملّت غافل بشوند. بدترین درد براى یک جامعه، غفلت آن جامعه است؛ از خدا غافل نشویم. خدا در دلهاى ما، در جان ما، در یکایک تصمیم‌گیرى‌ها و حرکات ما ــ کار ادارى، کار سیاسى، کار نظامى، کار مدیریّت، وقتِ پول خرج کردن، وقتِ اعتبار تخصیص دادن، وقتِ قانون گذراندن، وقتِ قضاوت کردن ــ و در تمام مراحل باید در یاد ما باشد؛ براى خدا باید کار کنیم. این‌جورى این جامعه پیش خواهد رفت.

حصول ذکر و حضور دائمی فقط به برکت نماز

… طیّبه‌ى انسان در سایه‌ى حاکمیّت دین خدا وقتى حاصل خواهد شد که انسانها دل خود را با یاد خدا زنده نگه دارند و به کمک آن بتوانند با همه‌ى جاذبه‌هاى شر و فساد مبارزه کنند و همه‌ى بتها را بشکنند و دست تطاول[3] همه‌ى شیطانهاى درونى و برونى را از وجود خود قطع کنند. این ذکر و حضور دائمى فقط به برکت نماز حاصل میشود؛ و نماز در حقیقت، پشتوانه‌ى مستحکم و ذخیره‌ى تمام‌نشدنى در مبارزه‌اى است که آدمى با شیطان نفْس خود که او را به پستى و زبونى میکشد و شیطانهاى قدرت که با زر و زور او را وادار به ذلّت و تسلیم میکنند، همیشه و در همه حال دارد.

نیاز بیش از همیشه به تکیه‌گاه ذکر خدا و امید به او در میدان مبارزه

… خود میگویم، آن است که مردم ما و جامعه‌ى ما و بخصوص جوانان ما که اکنون بار امانت سنگینى را بر دوش گرفته‌اند، باید نماز را منبع قدرتى لایزال بدانند و در برابر جبهه‌ى فساد و بى‌عدالتى و کج‌رَوى که امروز بشریّت را تهدید میکند، از نماز و یاد خدا نیرو بگیرند. میدان مبارزه‌اى که امروز پیش روى ما است، ما را به تکیه‌گاه مستحکم ذکر خدا و امید و اعتماد به او، بیش از همیشه و بیش از همه محتاج میسازد؛ و نماز آن سرچشمه‌ى جوشانى است که این امید و اعتماد و قدرت معنوى را به ما میبخشد.

یاد خدا در همهٔ رفتار و گفتار و اندیشه‌ها

همه‌ى برادران و خواهران نمازگزار عزیز را توصیه میکنم به رعایت تقوا و پرهیزکارى و تبعیّت از راه روشنى که نبىّ اکرم اسلام و همه‌ى انبیاى الهى و اولیاى دین (علیهم ‌السّلام) در پیش پاى بشریّت قرار داده‌اند. به یاد خدا باشید و خدا را در همه‌ى افعال و گفتار و رفتار و حتّى خاطرات و ذهنیّات و اندیشه‌هاى خود به یاد داشته باشید و رعایت کنید.

ذکر خدا، راه دستیابی به تقوا

برادرها! نظام را بر پایه‌ى تقوا باید حفظ کرد و راه تقوا هم ذکر خدا است. آقایان وزرا، آقایان نمایندگان، آقایان مدیران گوناگون کشور، مسئولین قضائى کشور، خودشان را بى‌نیاز از دعا و نافله و ذکر و توجّه و توسّل و گریه و انابه‌ى به پروردگار ندانند؛ نگویند حالا ما که مشغول خدمتیم به مردم، دعا را کسى بخواند که خیلى کار ندارد؛ نه آقا، اصل …

یاد دائمی خدا در کار، خوردن و همهٔ احوال

… را آن‌چنان نورانى کند، بدى‌ها را آن‌چنان از سینه‌ى من و شما بکنَد و دور بیندازد که ما آن حالت لذّت معنوى را در همه‌ى آنات زندگى‌مان احساس کنیم؛ نه فقط در محراب عبادت بلکه حتّى در محیط کار، در حال درس، در میدان جنگ، در هنگام تعلیم و تعلّم، در هنگام سازندگى. «خوشا آنان که دائم در نمازند»[5] یعنى این؛ در حال کسب وکار هم با خدا، در حال خوردن و آشامیدن هم باز به یاد خدا. این‌جور انسانى است که از او در محیط زندگى و در محیط عالم نور پراکنده میشود. دنیا اگر این‌جور انسانهایى را بتواند تربیت کند، ریشه‌ى این جنگها، این ظلمها، این نابرابرى‌ها، این پلیدى‌ها و رجسها کنده خواهد شد. این حیات طیّبه است.

تذکر به حجاج برای ذکر و خشوع و تقویت رابطه با خدا

… و بالخصوص مسلمین را به وحدت کلمه و دفاع از اسلام و مبارزه با ائمّه‌ى کفر و سردمداران ظلم و فساد جهانى و متجاوزین به حقوق کشورها و ملّتهاى ضعیف و دست‌نشاندگان آنان توصیه کنید و از وقایع ظالمانه و خونینى که در فلسطین و عراق و لبنان میگذرد، آنان را آگاه سازید. همچنین ضرورى است که در هر فرصتى همه‌ى حجّاج و بالخصوص حجّاج عزیز ایران را به ذکر و خشوع و تضرّع و تقویت عُلقه‌هاى[5] معنوى و رابطه با حضرت بارى تعالی ‌و تَقَدَّس متذکّر فرمایید.

درجات حضور انسان در برابر خدا و عمق آن در عارفان

… چیست؛ یعنی استفاده از اصطلاحات عرفا و احیاناً به‌کار بردن آنها در موارد نه چندان بجا ! مباحث عرفانی باید دل انسان را به خدا نزدیک کند؛ عرفان واقعی یعنی این؛ یعنی آن ذکر و یاد الهی را در انسان به‌وجود بیاورد و بصیرت لازم را برای حضور در مقابل خدا ایجاد کند. این حضور هم درجاتی دارد. آدم هر وقت به خدا توجه میکند، حضوری پیدا میکند؛ اما در انسانهای عارف و والامرتبه، این حضور خیلی عمیق‌تر و پُرمعناتر و پُرصفاتر است. عرفان باید در انسان صفایی ایجاد کند؛ این صفا با الفاظ خشکِ این‌طوری به‌وجود نمی‌آید؛ چون هیچ معنایی پشتش نیست. به نظر من با طرح بعضی از داستانها از جاهای خوب، و بیان کلماتی از بعضی از بزرگان - همانهایی که واقعاً عارف و اهل معنا بودند - عرفان واقعی را در …

توجه به خدا مایهٔ اصلی رشد اخلاقی

… شما است. در دوران خوبى زندگى میکنید؛ در سایه‌ى حکومت قرآنى و حکومت اسلامى و فرهنگ اسلامى زندگى میکنید و فرصت دارید براى والا و شایسته شدن از لحاظ روحى و معنوى؛ این فرصت را مغتنم بشمارید. علم در کنار اخلاق؛ پیشرفت صنعتى و علمى و مادّى در کنار رشد اخلاقى؛ و توجّه به خدا هم آن مایه‌ى اصلى رشد اخلاقى به حساب مى‌آید.

ذکر خدا رکن حج

حجّ ابراهیمى و محمّدى (صلّى الله‌ علیهما و آلهما) بى‌گمان یکى از بزرگ‌ترین مقدّمات و ارکان این دو هدف بزرگ است. بدین جهت در این عرصه‌ى عظیم، در همان حال که ذکر خدا ــ فَاذکُرُوا اللهَ کَذِکـرِکُم ءاباٰءَکُم ‌اَو اَشَدَّ ذِکرًا[15] ــ و اعلام برائت از مشرکان ــ وَ اَذانٌ مِنَ اللهِ وَ رَسولِه اِلَی النّاسِ یَومَ الحَجِّ الاَکـبَرِ اَنَّ اللهَ بَریٓءٌ مِنَ المُشرِکینَ وَ رَسولُه ــ رکن حج محسوب میشود، حسّاسیّت در برابر هر حرکتى که میان برادران یعنى اجزاى این امّت واحده، جدایى و دشمنى بیافریند نیز در حدّ اعلىٰ است؛ تا آنجا که حتّى بگومگوى دو برادر مسلمان نیز که در زندگى عادّى چندان مهم نمینماید، در حج ممنوع و حرام است؛ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسوقَ وَ لا جِدالَ فِی الحَج.[16] آرى، همان صحنه که در آن، برائت از مشرکان، یعنى دشمنان بنیانى امّت واحده‌ى توحیدى، لازم میشود، جدال …