رفتن به محتوای اصلی

یاد خدا

نام‌های دیگر: تذکر، ذکر، یاد پروردگار

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

توجه قلبی و عملی به خدا و اثر آن در آرامش و رفتار انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یکی از مسائلی که در قرآن مکرّر آمده و روی آن تکیه شده است، مسأله «ذکر» است. «ذکر»، یعنی به یاد بودن، به هوش بودن و متوجّه بودن. آیه شریفه قرآن میفرماید: «لقد انزلنا الیکم کتاباً فیه ذکر کم[2] .» یعنی قرآن را وسیله ذکر و به هوش بودن و متوجّه بودنِ آحاد مسلمانان معرفی فرموده است؛ زیرا بسیاری از مردم، در طول زمان دچار غفلت از حقایق عالم و در رأس همه، غفلت از ذات مقدس پروردگار بوده‌اند. در سوره‌های قرآن، درباره ذکر و غفلت مطالب زیادی بیان شده است که به گمان من در دو سوره «یاسین» و «انبیاء»، بیش از دیگر سوَر، روی این دو مطلب تکیه شده است. قرآن میخواهد مردم مسلمان غافل نباشند، بلکه متوجّه باشند. نقطه مقابل این خواستِ الهی و قرآنی، خواستِ کسانی است که مست قدرت یا شهوتند، که در آیه شریفه قرآن در سوره «نساء» نسبت به اراده پروردگار، این گونه میفرماید: «یرید اللَّه لیبیّن لکم و یهدیکم سنن الّذین من قبلکم[3] .» یعنی خدا میخواهد که شما هدایت شوید؛ راه را پیدا کنید؛ چشمهای شما ببیند و قلب شما آگاه باشد. اما در آیه بعد، نقطه مقابل این است «و یرید الّذین یتّبعون الشّهوات ان تمیلوا میلاً عظیماً[4] .» اما کسانی که مست قدرت و شهوتند، دچار غفلت هستند و میخواهند شما هم مثل آنها در غفلت به سر ببرید و متوجّه نباشید و راهتان را پیدا نکنید. لذا، صاحبان قدرت و گردن‌کلفتهای عالم که قدرت و شهوت و مقام و همه موجبات غفلت را با همدیگر دارند، هر جا به مردم و کسانی که بیدارند و دلهایشان به هدایت الهی نورانی است برخورد میکنند، میخواهند آنها را هم مانند خود دچار غفلت کنند و از راه راست منحرف نمایند. خدای متعال، بر ما به عنوان یک ملت، منّت گذاشته و بیدارمان کرده است. ما هم قبلاً در خواب غفلت بودیم. ما هم در سایه نا مبارک نظامهای طاغوتی و سلطنتی، راه را نمیشناختیم. ما هم از اخلاق اسلامی برکنار بودیم. خدا بر ما منّت نهاد، بیدارمان کرد و دلهایمان را روشن نمود.
ارزش معنویت با هیچ یک از ارزشهای مادّی قابل مقایسه نیست. کسی که وارد این مقوله شود برایش استدلال لازم ندارد. آن کس که وارد این مقوله نمی‌شود با هیچ استدلالی نمی‌شود او را با حقیقت آشنا کرد. ارزش ذکر؛ یعنی یاد خدا، توجّه به خدا، عشق ورزیدن به خدا، کار برای خدا و فداکاری برای خدا، چنان گیرا و شیرین و جذّاب و دلرباست که با هیچ یک از زیباییهای مادّی و جسمانی قابل مقایسه نیست. اینها را با چه زبانی جز زبان هنر می‌توان بیان کرد؟ البته زبانهای هنر، متفاوت است. زبان شعر، زبان رسایی است و سلسله امتیازاتی دارد که در بقیه‌ی رشته‌های هنری نیست؛ اما نواقص و کمبودهایی هم دارد. زبان قصّه، باز خصوصیاتِ دیگری دارد. از طرفی کمبودها، محدودیتها و نواقص دیگری همراه آن است. زبان موسیقی امتیازات دیگری دارد؛ دارای شمول است، صبغه‌ی جهانی بودن و جنبه‌ی انسانی دارد و همه جایی و همه کسی است؛ اما باز محدودیتها، نواقص و ابهامهایی دارد. یعنی رسا و بلیغ - آن چنان که باید و شاید - نیست و گنگ است. در بین انواع و اقسام روشها، شیوه‌ها، ابزارها و بیانهای هنری، بیان نمایش - به معنی عام آن - در مجموع از همه‌ی بیانها رساتر، بلیغتر و جالبتر است و بیشترِ امتیازات را به خود اختصاص داده است. ما امروز برای بیان رقیقترین حقایق دینی، مجبوریم از عادیترین و نارساترین وسیله که همین بیان معمولی است، استفاده کنیم. مگر می‌شود با این بیان به نتیجه‌ی دلخواه رسید؟ بیان معمولی و حرف زدن معمولی، بین دو نفر که بنشینند و با یکدیگر سخن بگویند، مقداری ظرفیت دارد و نمی‌تواند همه‌ی حقایق را منعکس کند. اما یک بیان هنری - بخصوص که از طریق هنر نمایش باشد - دارای چنان ظرفیتی است که با بیان معمولی و حرف زدن عادّی، قابل مقایسه نیست. امروز روحانیون محترم و گویندگان مذهبی به منبر می‌روند و سخنرانی می‌کنند یا با نوشتن، به بیان حقایق عالی می‌پردازند. اما سؤال این است که آیا این حقایق عالی، با بیان معمولی، قابل انتقال است؟ اصلاً نمی‌شود بعضی از مفاهیم را با زبان و بیان معمولی منتقل کرد؛ امکان ندارد. مگر این‌که بیانی مثل بیان قرآن، معجز نشان باشد که آن هم هنری است. اگر بیان قرآن، هنری نبود، امکان نداشت بتواند این همه حقایق و مفاهیم عالیه را در خود بگنجاند. به همین خاطر است که هیچ ترجمه و تفسیر قرآنی، قادر نیست که حقایق قرآنی را بفهماند. انسان باید با زبان، حتی با ریزه‌کاریهای هنر آشنا باشد و البته در فضای معنوی هم قرار گیرد تا بفهمد قرآن چه می‌گوید. لذا خودِ قرآن می‌گوید: «یضلّ من یشاء و یهدی من یشاء»[3] . عدّه‌ای قرآن را می‌خوانند، هدایت می‌شوند؛ عدّه‌ای هم با خواندن آن - به دلیل عدم درک و فهم صحیح - گمراه می‌گردند. این عدّه چون نمی‌توانند با قرآن ارتباط بگیرند، با آن وصل نمی‌شوند تا توانایی درک مفاهیم را داشته باشند. البته بیان قرآن، بیانی وافی است؛ منتها شرایط خاصی می‌خواهد تا انسان بتواند به معنای حقیقی کلمه، مخاطب قرآن قرار گیرد. غرض این‌که فقط گنجایش بیان هنری قادر به بیان بسیاری از مفاهیم است که مفاهیم والای دینی از این قبیل است. فقط به‌وسیله‌ی هنر می‌شود این مفاهیم را درک کرد.
تقوا در همه‌ی امور زندگی هست؛ مخصوص مؤمن هم نیست؛ غیر مؤمن هم اگر تقوا داشته باشد، تقوایش، او را به ایمان هدایت خواهد کرد. بیشترِ دورماندنهای از هدایت و انگشت اشاره‌ی الهی، ناشی از بیتقوایی است؛ یعنی بیاهتمامی نسبت به سرنوشت؛ جدّی نگرفتن عاقبتی که در انتظار هر انسانی هست؛ جدّی نگرفتن مسأله‌ی عبور از مرز مرگ و زندگی. اینها موجب میشود که انسان حالت مراقبت نداشته باشد؛ لذا به دنبال این‌که راه هدایت چیست، نمیگردد؛ دنبال این‌که سرنوشت او پس از مرگ چه خواهد شد، نمیرود؛ دنبال این‌که خدا - که خالق ما و آفریننده‌ی این جهان است - از ما چه میخواهد، به جستجو برنمیخیزد. این همان حالت بیتقوایی است. اما اگر همین انسان این دغدغه‌ها را داشته باشد - که این دغدغه‌ها از نشانه‌های تقواست - حرکت میکند، تلاش میکند و دنبال راه حقیقت میگردد. کسی که این تلاش را بکند، خدا هم او را هدایت میکند؛ «والّذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا و انّ اللَّه لمع المحسنین».[6] خدا در قرآن میفرماید: «انّما تنذر من اتّبع الذّکر»؛[7] ای پیغمبر! تو کسانی را میتوانی هدایت کنی که به دنبال ذکرند. ذکر، یعنی به یاد بودن و دچار غفلت نشدن. تقوا این است.

شاهدها (۱۷۷ پاراگراف)

لزوم گفتن استغفرالله و شکراً لله برای زدودن غفلت‌های پیاپی از دل

و [بعلاوه] این هم [که بشناسد کیفردهنده‌ را]، خودش استغفار کرده، طلب مغفرت کرده؛ استغفار حقیقی این است؛ ولو به زبان هم این استغفرالله را نیاورد. البتّه معنایش این نیست که نباید گفت استغفرالله، یا نباید گفت شکراً لله؛ باید گفت، چون انسان مرکز غفلتها است، هر لحظه‌ای عوامل گوناگونی بر روح انسان اثر غفلت‌آور و اثر نسیان‌آور میگذارد و احتیاج داریم که به طور دائم این خاکسترهای غفلت را که لحظه به لحظه بر روی این گداختگی ایمان در دلمان می‌نشیند پس بزنیم؛ این هم نمیشود مگر با تلقین، با گفتن، با تذکّر، با متوجّه بودن و با مراقبت؛ این همان چیزی است که به آن گفته میشود مراقبت؛ پس بنابراین گفتن استغفرالله، گفتن شکراً لله لازم است، امّا حقیقت شکر این نیست، حقیقت استغفار این نیست؛ حقیقت شکر و همچنین استغفار آن چیزی است که گفته شد.

زنده شدن یاد خدا در دل با روزه

… و انسان شکست‌ناپذیر از حوادث میگردد. ببینید چقدر اهمیت دارد! این انسانی که میخواهد در مدّت سالهای عمر خود، یک راه تعالی و تکامل را بپیماید، در مقابل مشکلات و حوادث زندگی و موانع راه، شکست‌ناپذیر میشود. یقین، چنین حالتی به انسان میدهد. اینها ناشی از روزه است. وقتی که روزه یاد خدا را در دل زنده کرد و فروغ معرفت خدا را در دل به‌وجود آورد و دل را روشن نمود، اینها به دنبالش می‌آید. هر چیزی که انسان را از یاد خدا غافل کند، به روزه برای این مرحله مضرّ است. خوشا به‌حال کسانی که میتوانند خود را به این مرحله برسانند. البته ما باید آرزو کنیم و از خدا بخواهیم و همّت کنیم که خودمان را به این مرحله برسانیم.

اجتماع هفتگی مردم بر ذکر خدا و تقوا و تجدید ایمان جامعه

… یومیّه برای فرد انسان نقشی دارد که مانع از نسیان و غفلت میشود - صبح درِ خانه خدا؛ نیم‌روزی میگذرد، ظهر درِ خانه خدا؛ ساعاتی میگذرد، باز درِ خانه خدا؛ دائم نمازهای یومیّه انسان را با طراوتِ یاد خدا نگه میدارد - همان نقش را نماز جمعه نسبت به اجتماع دارد. در روز جمعه، اجتماع مردم بر ذکر خدا و تقواست. چند روز میگذرد، جمعه بعد، باز اجتماع مردم بر ذکر خدا و تقواست و همین سلسله ادامه پیدا میکند. جوانان، پیران، زنان، مردان و کلاًّ طبقات مختلف در آن شرکت میکنند و طراوت مییابند؛ جامعه جان میگیرد، روح میگیرد، ایمان تجدید میکند و تقوا در خود ذخیره مینماید.

یاد خدا و توکل به پروردگار عامل شکست دشمنان شیطانی

دشمن را هوشیارانه بشناسید. دشمن را در هر لباسی بشناسید. دشمن را در زیر قالب هرگونه کلماتی بشناسید و با دشمن، با نفس رحمانی مواجه شوید. با دشمن به‌‌‌وسیله نام و یاد خدا مقابله کنید که نام خدا و یاد خدا و اتّکال به پروردگار، دشمنانی را که جهت شیطانی دارند، دچار هزیمت خواهد کرد.

افزایش صفای دل‌ها با یاد خدا

به خدا پناه ببریم، از خدا بخواهیم، برای خدا کار کنیم و قدم برداریم و دلها را به خدا بسپریم. صفای دلهایمان را با یاد خدا روزافزون کنیم. وقتی دلها با صفا شد؛ وقتی دلها چنگ در دنیا نزد و اسیر دنیا و مادّیات نشد، آن وقت جامعه، جامعه‌ای میشود با مردمی حقیقتاً نورانی و باصفا و پاک. چنین مردمی، خوب تلاش میکنند، خوب کار میکنند، دنیای خودشان را هم خوب میسازند. دلبسته نبودن به دنیای شخصی، معنایش …

ذکر، توسل و مناجات مایهٔ بازیافتن طهارت روح

… همان ماء طهورى است که ناپاکى‌ها را از انسانها میزداید، امّا خود این ماء طهور بتدریج به تصفیه و تزکیه احتیاج پیدا میکند؛ و تزکیه و تصفیه‌ى آن جز با یک عروج معنوى، جز با یک گردش معنوى به‌ سمت عِلْویّات[6] ــ که آن هم با ذکر و دعا حاصل خواهد شد ــ ممکن نمیشود. با ذکر، با توجّه، با توسّل، با مناجات، با نافله، با تضرّع در مقابل خداوند، با تفکّر در آیات آفاقى و اَنفسى، این ماء طهور باز همان طهارت خود را به دست مى‌آورد، آماده میشود تا باز هم با پلیدی‌ها مواجه شود و آنها را پاک کند و از جسم و جان بشر و عالم وجود، پلیدی‌ها را بزداید.

پناه بردن مبلغ به ذکر خدا، نماز، نافله و تضرع هنگام سختی کار

… اگر سطحى و ظاهرى و زبانى و صورى بود، اثر نخواهد گذاشت. واقعاً «اِذا خَرَجَ مِنَ اللسانِ لَم یُجاوِزِ الآذان»؛[8] این‌جورى است؛ باید از قلب [برآید]؛ آن‌ هم متوقّف است بر ایمان و توجّه و معنویّت و روحانیّت، و این را میشود به وجود آورد و میشود تقویت کرد. هر وقتى ‌که کار در این زمینه‌ها سخت و سنگین میشود، میشود پناه برد به ذخیره‌ى فیّاض تمام‌نشدنى ذکرالله‌؛ به نماز، به نافله، به توجّه به خدا، به تضرّع؛ اینها انسان را فیضان[9] میبخشد. اگر بخواهیم که این باران طهورى که از سخن شما تراوش میکند و نازل میشود، حقیقتاً مطهِّر باشد، اَدناس[10] و اَرجاس[11] را از دلها و ذهنها بزداید، باید آن را تصفیه کنیم. همان‌طور که من مکرّر از قول مولوى[12] نقل کرده‌ام این مطلب را که میگوید این آبهاى عالم که …

توجه به خدا شرط آبادانی و عزت ملت

… سال گذشته هم از سال قبل از آن، بیشتر بود. جوانها به دین اقبال دارند. دخترها و پسرها به معارف دینی و احکام دینی توجّه دارند و روح دین، یعنی توجّه به خدا و تسلیم در مقابل پروردگار و عمل برای خدا، بحمداللَّه، در بین مردم رو به گسترش است. باید هم همین طور باشد. یعنی این ملت، اگر بخواهد کشور خود را آباد کند، دنیای خود را آباد کند، عزّت خود را به دست آورد و آن امکاناتی را که برای یک ملت، چه در آفاق جهان و چه در درون خود مهم است، فراهم کند، باید به خدا توجّه داشته باشد. به این توجّه احتیاج دارد و این امر برای او کارساز است.

نیاز امروز به توجه به خدا و معنویات

امروز هم ما نیازمند توجّه به خدا و معنویاتیم. انگیزه‌های این توجّه را، خدای متعال به شما داده است. پس، قدر بدانید. بخصوص قدردان اتّحاد و همبستگیای که در میان ملتمان است، باشید. اتّحادی چنین، خیلی با ارزش و عزیز است. گره‌های بزرگ و گوناگون یک ملت را، اتّحاد آن ملت با سرانگشتی معجزآسا باز میکند. چنان که اتّحاد ملت ما نیز همین گونه بوده است و در آینده نیز همین طور خواهد بود. …

توصیه به حاضر و ناظر دانستن خدا در همهٔ احوال

ما از برادران عزیز درخواست میکنیم که خدا را در همه احوال، حاضر و ناظر بدانید. حساب الهی را در قیامت باید جدّی بشمارید. محاسبه الهی، حقّ است. کوچکترین کار ما، خدای نکرده، یک لحظه غفلت ما، یک لحظه کم کاری ما، همه در پرونده و صحیفه اعمال ما، مضبوط و محفوظ و باقی است. از یکایک اینها، از ما حساب کشیده میشود؛ همچنان که هر لحظه دشواری را که …

اصلی‌تر بودن ذکر و ناممکن بودن عدالت با غفلت

اوّلین هدف همه انبیا، در کنار آن ذکر، تأمین عدالت است. این دو هدف اصلی است. البته یکی اصلیتر است و آن، همان موضوع تذکّر است. آن، ریشه‌ای و اساس قضیه است. اگر غفلت بیاید، چیزی عاید نخواهد شد و عدالت هم به‌وجود نمی‌آید. لذا، شما دیدید آن نظامها و کسانی که مدّعىِ عدالت اجتماعی بودند، نتوانستند چیزی از نوع عدالت، به مردم جوامع خودشان هدیه کنند. چرا؛ چیزهای دیگر دادند! فضانوردی به آنها دادند، موشکهای قارّه‌پیما برایشان ساختند؛ اما عدالت اجتماعی را نتوانستند مستقر کنند! عدالت …

حج سراسر ذکر خدا در مقایسه با چند دقیقه ذکر در نماز

واجبِ حج، حقیقتاً یک واجب بی‌نظیر است. چنان که اگر ما در همه تعالیم اسلامی غور کنیم، شبیه آن را نخواهیم یافت. حج وضع مخصوصی دارد و جنبه معنوی در آن فوق‌العاده است. مثلاً، یک نوبت نماز را که شما ملاحظه کنید، چند دقیقه ذکر خداست. اما حج، از آغاز پرداختن به اعمال مربوطه که طی چند روز انجام میگیرد - چه در داخل خانه خدا، چه در مسعای شریف، چه در عرفات، چه در مشعر، چه در منی، چه در اعمال گوناگون، چه در طوافهای مختلف، چه در نشست و برخاستها و چه در افاضه از نقطه‌ای به نقطه دیگر - همه‌اش ذکر خداست. این از جنبه معنوی که معلوم میکند ذکر الهی در حج، یک قلمِ بسیار درشت است.

الگوی ابراهیمی تذکر دادن به مخاطب با حرکتی بزرگ و کوبنده

… گفت: «اگر بتها حرف میزنند از خودشان بپرسید! اگر این بت بزرگ، قدرت دارد که بیان کند و حقیقت را به شما بگوید از او سؤال کنید و ببینید چه میگوید!» در واقع آنها را مقابل مطلبی قرار داد که ناچار بودند آن را بفهمند و تصدیق کنند. یعنی راهِ برو و برگرد نداشتند! الگو و نمونه ذکر دادن به مخاطب را ابراهیم علیه‌السّلام از طریق حرکتی بزرگ و کوبنده انجام داد.

به خود آمدن بت‌پرستان پس از سخن ابراهیم به‌عنوان حالت ذکر

قرآن کریم در ادامه آیات مربوط به اقدام و حرکت ابراهیم علیه‌السّلام میفرماید: «فرجعوا الی انفسهم.» وقتی به آنها گفت که «از بت بزرگ سؤال کنید» آنها به خودشان برگشتند؛ یعنی ناگهان به خود آمدند. این همان حالت ذکر است. «فرجعوا الی انفسهم فقالو انّکم انتم الظالمون[7] .» به خودشان برگشتند، فکر کردند و به تعبیر من با خود گفتند: «حقّا که ما ستمگریم.» انسان آن قدر غافل باشد که به جای رفتن به سراغ خداوندِ قادر حىِ‌ّ بصیرِ فعّالِ مایشاء و حاکم ما یُرید، به سراغ موجودی که از خودش …

لزوم تسبیح و حمد و استغفار در لحظهٔ پیروزی به تعبیر سورهٔ نصر

… نصر، قرآن خطاب به پیغمبر میفرماید: بِسمِ اللهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ * اِذا جاءَ نَصرُ اللهِ وَ الفَتحُ * وَ رَاَیتَ النّاسَ یَدخُلونَ فی دینِ اللهِ اَفواجًا. این آن اوج قدرت یک نبى است که خدا به او فتح بدهد، نصرت بدهد، مردم گروه‌گروه در دین او وارد بشوند؛ اینجا آنجایى است که انسان باید مواظب خود باشد؛ لذا میفرماید: فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّکَ وَ استَغفِرهُ اِنَّه کانَ تَوّابًا؛(۴) در همان لحظه‌ى پیروزى به یاد خدا باش، خدا را تسبیح کن، خدا را حمد بگو؛ کار تو نیست، کار خدا است؛ به خود نگاه نکن، به قدرت الهى نگاه کن. یک رهبرى حکیمانه و الهى مثل نبىّ اکرم (صلّى‌الله‌ علیه و آله و سلّم) در یک‌ چنین‌جاهایى مواظب است که امّت راه خود را گم نکند؛ تقوا اینجا است که به داد یک ملّت میرسد. اگر ملّتى باتقوا بود، راه پیشرفت را، راه ایمان را، راه بندگى خدا را ادامه خواهد داد. اگر …

پاکیزه نگه‌داشتن دل و مشغول داشتن آن به یاد خدا

سعی کنید نتایج تلاش مبارک خود را در ماه رمضان، برای خود حفظ کنید. دلها را پاکیزه نگه‌دارید و مشغول مسائلی که شما را از خدا دور میکند، مپسندید. دلتان را مشغول یاد خدا بخواهید؛ آن را قدر بدانید و از نتایج و ثمرات آنچه که در ماه رمضان به دست آورده‌اید، سعادت خود را تا آخر سال تأمین کنید. به فضل الهی، در جمهوری اسلامی ایران، زمینه برای کسانی که بخواهند خوب باشند و خوب بمانند و خوب زندگی کنند، آماده است. آنهایی که بخواهند مسلمان زندگی …

ذکر و نیایش موجب استمرار کمک‌های الهی

جمهوری اسلامی ایران از حزب‌الله لبنان حمایت می‌کند. توجّه بیش‌از‌پیش نیروهای این جنبش انقلابی به ذکر و نیایش در برابر عظمت پروردگار متعال، موجب استمرار برخورداری از کمک‌های خداوند است.

سپردن دل به خدا در اجتماع جمعه پس از یک هفته کار

… اگر یک جمله‌ی معرفت اعتقادی در نماز جمعه باشد، مردم استفاده‌ی زیادی می‌کنند. یکی از فواید نماز جمعه این است. البته نماز جمعه، فقط به فکر کار ندارد. به دل هم کار دارد. نماز جمعه حال است؛ ذکر است. «فاسعوا الی ذکر الله.[3] » نماز جمعه ذکر است؛ توجه به خداست. یک هفته تلاش و کار برای مادیات، برای زندگی و یک روز در یک مجمع عظیم، دل را به خدا دادن؛ خود را در معرض انوار معرفت الهی و الطاف او قرار دادن. شستشو دادن و تطهیر کردن دل، امر لذتبخشی است. شنیدن آیات قرآن و کلمات الهی از زبان امام جمعه در خطبه، برای هر مسلمانی لذتبخش است.

یاد دائمی خدا و کسب رضای الهی در همهٔ مراحل حج

… نزدیک میکند، جدا شود؛ دور شود، و به خدا نزدیک شود. این، یک فرصت است. نه این‌که همه این کار را میکنند. نه این‌که همه این توفیق را برای خودشان فراهم میکنند یا از آن استفاده میکنند. ولی باید سعی کنیم. این، اصل قضیه است. «و یذکروا اسم الله فی ایام معلومات[2] »؛ اسم و یاد خدا را همواره باید در نظر داشته باشیم. از شروع حرکت از وطن تا رسیدن به خانه خدا، تا شروع مناسک، تا اثنای آن روزهای حسّاس و تا پایان کار، دائماً یک چیز به یاد حاجی و زائر خانه خدا باید باشد و آن این‌که رضای الهی را کسب کند؛ از گناهان توبه کند؛ از آنچه او را از خدا دور میکند، رو بگرداند و به خدا رو بیاورد. اگر به خدا رو کردیم، خدا راه را باز میکند. «و ان الرّاحل الیک قریب المسافه.» یک قدم به سمت خدا برداشتن، دلِ انسان را روشن میکند؛ به انسان فتوح میبخشد؛ زنگارها را از جلو بصیرت …

حصول ذکر و حضور دائمی فقط به برکت نماز

… طیّبه‌ى انسان در سایه‌ى حاکمیّت دین خدا وقتى حاصل خواهد شد که انسانها دل خود را با یاد خدا زنده نگه دارند و به کمک آن بتوانند با همه‌ى جاذبه‌هاى شر و فساد مبارزه کنند و همه‌ى بتها را بشکنند و دست تطاول[3] همه‌ى شیطانهاى درونى و برونى را از وجود خود قطع کنند. این ذکر و حضور دائمى فقط به برکت نماز حاصل میشود؛ و نماز در حقیقت، پشتوانه‌ى مستحکم و ذخیره‌ى تمام‌نشدنى در مبارزه‌اى است که آدمى با شیطان نفْس خود که او را به پستى و زبونى میکشد و شیطانهاى قدرت که با زر و زور او را وادار به ذلّت و تسلیم میکنند، همیشه و در همه حال دارد.

نیاز بیش از همیشه به تکیه‌گاه ذکر خدا و امید به او در میدان مبارزه

… خود میگویم، آن است که مردم ما و جامعه‌ى ما و بخصوص جوانان ما که اکنون بار امانت سنگینى را بر دوش گرفته‌اند، باید نماز را منبع قدرتى لایزال بدانند و در برابر جبهه‌ى فساد و بى‌عدالتى و کج‌رَوى که امروز بشریّت را تهدید میکند، از نماز و یاد خدا نیرو بگیرند. میدان مبارزه‌اى که امروز پیش روى ما است، ما را به تکیه‌گاه مستحکم ذکر خدا و امید و اعتماد به او، بیش از همیشه و بیش از همه محتاج میسازد؛ و نماز آن سرچشمه‌ى جوشانى است که این امید و اعتماد و قدرت معنوى را به ما میبخشد.

یاد خدا در همهٔ رفتار و گفتار و اندیشه‌ها

همه‌ى برادران و خواهران نمازگزار عزیز را توصیه میکنم به رعایت تقوا و پرهیزکارى و تبعیّت از راه روشنى که نبىّ اکرم اسلام و همه‌ى انبیاى الهى و اولیاى دین (علیهم ‌السّلام) در پیش پاى بشریّت قرار داده‌اند. به یاد خدا باشید و خدا را در همه‌ى افعال و گفتار و رفتار و حتّى خاطرات و ذهنیّات و اندیشه‌هاى خود به یاد داشته باشید و رعایت کنید.

ذکر خدا، راه دستیابی به تقوا

برادرها! نظام را بر پایه‌ى تقوا باید حفظ کرد و راه تقوا هم ذکر خدا است. آقایان وزرا، آقایان نمایندگان، آقایان مدیران گوناگون کشور، مسئولین قضائى کشور، خودشان را بى‌نیاز از دعا و نافله و ذکر و توجّه و توسّل و گریه و انابه‌ى به پروردگار ندانند؛ نگویند حالا ما که مشغول خدمتیم به مردم، دعا را کسى بخواند که خیلى کار ندارد؛ نه آقا، اصل …

یاد دائمی خدا در کار، خوردن و همهٔ احوال

… را آن‌چنان نورانى کند، بدى‌ها را آن‌چنان از سینه‌ى من و شما بکنَد و دور بیندازد که ما آن حالت لذّت معنوى را در همه‌ى آنات زندگى‌مان احساس کنیم؛ نه فقط در محراب عبادت بلکه حتّى در محیط کار، در حال درس، در میدان جنگ، در هنگام تعلیم و تعلّم، در هنگام سازندگى. «خوشا آنان که دائم در نمازند»[5] یعنى این؛ در حال کسب وکار هم با خدا، در حال خوردن و آشامیدن هم باز به یاد خدا. این‌جور انسانى است که از او در محیط زندگى و در محیط عالم نور پراکنده میشود. دنیا اگر این‌جور انسانهایى را بتواند تربیت کند، ریشه‌ى این جنگها، این ظلمها، این نابرابرى‌ها، این پلیدى‌ها و رجسها کنده خواهد شد. این حیات طیّبه است.

تذکر به حجاج برای ذکر و خشوع و تقویت رابطه با خدا

… و بالخصوص مسلمین را به وحدت کلمه و دفاع از اسلام و مبارزه با ائمّه‌ى کفر و سردمداران ظلم و فساد جهانى و متجاوزین به حقوق کشورها و ملّتهاى ضعیف و دست‌نشاندگان آنان توصیه کنید و از وقایع ظالمانه و خونینى که در فلسطین و عراق و لبنان میگذرد، آنان را آگاه سازید. همچنین ضرورى است که در هر فرصتى همه‌ى حجّاج و بالخصوص حجّاج عزیز ایران را به ذکر و خشوع و تضرّع و تقویت عُلقه‌هاى[5] معنوى و رابطه با حضرت بارى تعالی ‌و تَقَدَّس متذکّر فرمایید.

ذکر دائمی برای پیشگیری از تباهی انسان

… هم که تشریف دارند یک جمله عرض بکنم: مسئولیّت حفظ معنویّت و روح و حال این برادران به عهده‌ى شما است. انسان، سایش‌پذیر است؛ جز معصومین هر انسان دیگرى در برخوردها، در سایشها، اصطکاکها ساییده میشود، کم میشود، برجستگى‌هاى روحى‌اش تغییر میکند؛ باید مراقبش بود. اینکه ذکر دائمى گفتند، براى خاطر این است؛ دائماً انسان باید متذکّر باشد، وَالّا خراب خواهد شد. بزرگان ما این‌جور بودند، ائمّه‌ى ما این‌جور بودند، معصومین این‌جور بودند؛ مواظب خودشان بودند، مواظب خودسازى‌شان، مواظب نمازشان، مواظب ذکرشان، مواظب دعایشان، مواظب توجّهاتشان، مواظب توسّلاتشان بودند؛ براى اینکه ضایع نشوند، خراب نشوند. ماها خراب میشویم؛ اگر …

حفظ ارتباط با خدا شرط بهترین امت بودن

… کسى نمیترسیم، ما از چه کسى بترسیم؟ فَلا تَخشَوهُم وَاخشَون؛[9] خداى متعال میفرماید از هیچ قدرتى نهراسید. ملّت ما از هیچ قدرتى نهراسیده است، باز هم نمیهراسد و هیچ قدرتى، هیچ غلطى نسبت به این انقلاب و نسبت به این کشور نمیتواند انجام بدهد. برمیگردم به حرف اوّل؛ اگر میخواهید همان امّتى باشید که «کُنتُم خَیرَ اُمَّةٍ اُخرِجَت لِلنّاس»،[10] ارتباطتان را با خدا حفظ کنید؛ این دلها را پُر کنید از یاد خدا، جلا بدهید به محبّت خدا، منوّر کنید به ذکر الهى. این آن کیمیا و آن کبریت احمرى[11] است که همه چیز در مقابل آن کوچک است.

تأمین یاد خدا در نماز مایهٔ معراج شدن نماز

… البتّه بهتر؛ اگر این مقدار هم ممکن نشد، حدّاقل وقتى در حال سجده‌اید، بدانید که دارید با خدا حرف میزنید؛ وقتى در حال رکوعید، بدانید که دارید پروردگار عالم را تعظیم میکنید؛ وقتى در حال قرائت و ذکر هستید، بدانید که دارید با چه کسی حرف میزنید؛ نفْس همین [توجّه]. اگر این توجّه حاصل بشود و یاد خدا در نماز تأمین بشود ــ که «وَ لَذِکرُ اللهِ اَکبَر»[3] ــ این نماز براى شما «معراج المؤمن»[4] خواهد بود؛ شما را عروج خواهد داد و عروج همین است که شما در باطن خودتان، صفاى بیشترى را، لطافت بیشترى را، نورانیّت بیشترى را بعد از نماز احساس میکنید؛ عبادات مالى هم همین‌جور است؛ انواع عبادات براى ما فرصتهایى هستند، لکن ماه رمضان یک فرصت استثنائى است در دوران سال.

ذکر گفتن امام تا آخرین لحظه درسی برای پیروان او

… بعد شروع کردند به ذکر گفتن. ایشان گفتند که تا آن لحظه‌اى که امام این عارضه برایشان پیدا شد و در حالت کما رفتند، مرتّب پشت سر هم میگفتند سبحان‌ا‌لله‌ و ‌الحمدلله‌ و لااله‌الّاا‌لله‌ و ا‌لله‌اکبر، سبحان‌ا‌لله‌ و ‌الحمدلله‌ و لااله‌الّاا‌لله‌ و ا‌لله‌اکبر. تا آخرین لحظه، ایشان ذکر خدا میگفت؛ این براى ما درس است. ما که رهبرمان را دوست داریم یعنى این، یعنى این کارهاى او را، این روحیّات او را باید ادامه بدهیم.‌ان‌شاءالله‌ استقامت و استحکامتان را حفظ کنید؛ این روزها دشمنها خیال میکنند که خواهند توانست در خلأ وجود حضرت امام شیطنت کنند، شرارت کنند؛ ‌الحمدلله‌ این حضور مردم مأیوسشان کرد؛ بایستى به این حضور در شهرها و به‌مناسبت عزادارى هم اکتفا نشود. عامّه‌ی مردم حضورشان همین است؛ شما حضورتان در مراکز خدمتتان است؛ …

در نظر داشتن خدا در همهٔ حرکات و سکنات و گفتن‌ها

همه‌ی برادران و خواهران نمازگزار را توصیه میکنم و دعوت میکنم به تقوای الهی و رعایت امر و نهی خدا و سعی در تزکیه‌ی نفس و تزکیه‌ی باطن و اینکه خدای متعال را در همه‌ی حرکات و سکنات و گفتنها و سکوتها در نظر داشته باشیم و آنی خودمان را به دست غفلت نسپاریم. البته کمک الهی هم باید ما را دریابد و ما را خدای متعال به خودمان وانگذارد.