رفتن به محتوای اصلی

یاد خدا

نام‌های دیگر: تذکر، ذکر، یاد پروردگار

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

توجه قلبی و عملی به خدا و اثر آن در آرامش و رفتار انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یکی از مسائلی که در قرآن مکرّر آمده و روی آن تکیه شده است، مسأله «ذکر» است. «ذکر»، یعنی به یاد بودن، به هوش بودن و متوجّه بودن. آیه شریفه قرآن میفرماید: «لقد انزلنا الیکم کتاباً فیه ذکر کم[2] .» یعنی قرآن را وسیله ذکر و به هوش بودن و متوجّه بودنِ آحاد مسلمانان معرفی فرموده است؛ زیرا بسیاری از مردم، در طول زمان دچار غفلت از حقایق عالم و در رأس همه، غفلت از ذات مقدس پروردگار بوده‌اند. در سوره‌های قرآن، درباره ذکر و غفلت مطالب زیادی بیان شده است که به گمان من در دو سوره «یاسین» و «انبیاء»، بیش از دیگر سوَر، روی این دو مطلب تکیه شده است. قرآن میخواهد مردم مسلمان غافل نباشند، بلکه متوجّه باشند. نقطه مقابل این خواستِ الهی و قرآنی، خواستِ کسانی است که مست قدرت یا شهوتند، که در آیه شریفه قرآن در سوره «نساء» نسبت به اراده پروردگار، این گونه میفرماید: «یرید اللَّه لیبیّن لکم و یهدیکم سنن الّذین من قبلکم[3] .» یعنی خدا میخواهد که شما هدایت شوید؛ راه را پیدا کنید؛ چشمهای شما ببیند و قلب شما آگاه باشد. اما در آیه بعد، نقطه مقابل این است «و یرید الّذین یتّبعون الشّهوات ان تمیلوا میلاً عظیماً[4] .» اما کسانی که مست قدرت و شهوتند، دچار غفلت هستند و میخواهند شما هم مثل آنها در غفلت به سر ببرید و متوجّه نباشید و راهتان را پیدا نکنید. لذا، صاحبان قدرت و گردن‌کلفتهای عالم که قدرت و شهوت و مقام و همه موجبات غفلت را با همدیگر دارند، هر جا به مردم و کسانی که بیدارند و دلهایشان به هدایت الهی نورانی است برخورد میکنند، میخواهند آنها را هم مانند خود دچار غفلت کنند و از راه راست منحرف نمایند. خدای متعال، بر ما به عنوان یک ملت، منّت گذاشته و بیدارمان کرده است. ما هم قبلاً در خواب غفلت بودیم. ما هم در سایه نا مبارک نظامهای طاغوتی و سلطنتی، راه را نمیشناختیم. ما هم از اخلاق اسلامی برکنار بودیم. خدا بر ما منّت نهاد، بیدارمان کرد و دلهایمان را روشن نمود.
ارزش معنویت با هیچ یک از ارزشهای مادّی قابل مقایسه نیست. کسی که وارد این مقوله شود برایش استدلال لازم ندارد. آن کس که وارد این مقوله نمی‌شود با هیچ استدلالی نمی‌شود او را با حقیقت آشنا کرد. ارزش ذکر؛ یعنی یاد خدا، توجّه به خدا، عشق ورزیدن به خدا، کار برای خدا و فداکاری برای خدا، چنان گیرا و شیرین و جذّاب و دلرباست که با هیچ یک از زیباییهای مادّی و جسمانی قابل مقایسه نیست. اینها را با چه زبانی جز زبان هنر می‌توان بیان کرد؟ البته زبانهای هنر، متفاوت است. زبان شعر، زبان رسایی است و سلسله امتیازاتی دارد که در بقیه‌ی رشته‌های هنری نیست؛ اما نواقص و کمبودهایی هم دارد. زبان قصّه، باز خصوصیاتِ دیگری دارد. از طرفی کمبودها، محدودیتها و نواقص دیگری همراه آن است. زبان موسیقی امتیازات دیگری دارد؛ دارای شمول است، صبغه‌ی جهانی بودن و جنبه‌ی انسانی دارد و همه جایی و همه کسی است؛ اما باز محدودیتها، نواقص و ابهامهایی دارد. یعنی رسا و بلیغ - آن چنان که باید و شاید - نیست و گنگ است. در بین انواع و اقسام روشها، شیوه‌ها، ابزارها و بیانهای هنری، بیان نمایش - به معنی عام آن - در مجموع از همه‌ی بیانها رساتر، بلیغتر و جالبتر است و بیشترِ امتیازات را به خود اختصاص داده است. ما امروز برای بیان رقیقترین حقایق دینی، مجبوریم از عادیترین و نارساترین وسیله که همین بیان معمولی است، استفاده کنیم. مگر می‌شود با این بیان به نتیجه‌ی دلخواه رسید؟ بیان معمولی و حرف زدن معمولی، بین دو نفر که بنشینند و با یکدیگر سخن بگویند، مقداری ظرفیت دارد و نمی‌تواند همه‌ی حقایق را منعکس کند. اما یک بیان هنری - بخصوص که از طریق هنر نمایش باشد - دارای چنان ظرفیتی است که با بیان معمولی و حرف زدن عادّی، قابل مقایسه نیست. امروز روحانیون محترم و گویندگان مذهبی به منبر می‌روند و سخنرانی می‌کنند یا با نوشتن، به بیان حقایق عالی می‌پردازند. اما سؤال این است که آیا این حقایق عالی، با بیان معمولی، قابل انتقال است؟ اصلاً نمی‌شود بعضی از مفاهیم را با زبان و بیان معمولی منتقل کرد؛ امکان ندارد. مگر این‌که بیانی مثل بیان قرآن، معجز نشان باشد که آن هم هنری است. اگر بیان قرآن، هنری نبود، امکان نداشت بتواند این همه حقایق و مفاهیم عالیه را در خود بگنجاند. به همین خاطر است که هیچ ترجمه و تفسیر قرآنی، قادر نیست که حقایق قرآنی را بفهماند. انسان باید با زبان، حتی با ریزه‌کاریهای هنر آشنا باشد و البته در فضای معنوی هم قرار گیرد تا بفهمد قرآن چه می‌گوید. لذا خودِ قرآن می‌گوید: «یضلّ من یشاء و یهدی من یشاء»[3] . عدّه‌ای قرآن را می‌خوانند، هدایت می‌شوند؛ عدّه‌ای هم با خواندن آن - به دلیل عدم درک و فهم صحیح - گمراه می‌گردند. این عدّه چون نمی‌توانند با قرآن ارتباط بگیرند، با آن وصل نمی‌شوند تا توانایی درک مفاهیم را داشته باشند. البته بیان قرآن، بیانی وافی است؛ منتها شرایط خاصی می‌خواهد تا انسان بتواند به معنای حقیقی کلمه، مخاطب قرآن قرار گیرد. غرض این‌که فقط گنجایش بیان هنری قادر به بیان بسیاری از مفاهیم است که مفاهیم والای دینی از این قبیل است. فقط به‌وسیله‌ی هنر می‌شود این مفاهیم را درک کرد.
تقوا در همه‌ی امور زندگی هست؛ مخصوص مؤمن هم نیست؛ غیر مؤمن هم اگر تقوا داشته باشد، تقوایش، او را به ایمان هدایت خواهد کرد. بیشترِ دورماندنهای از هدایت و انگشت اشاره‌ی الهی، ناشی از بیتقوایی است؛ یعنی بیاهتمامی نسبت به سرنوشت؛ جدّی نگرفتن عاقبتی که در انتظار هر انسانی هست؛ جدّی نگرفتن مسأله‌ی عبور از مرز مرگ و زندگی. اینها موجب میشود که انسان حالت مراقبت نداشته باشد؛ لذا به دنبال این‌که راه هدایت چیست، نمیگردد؛ دنبال این‌که سرنوشت او پس از مرگ چه خواهد شد، نمیرود؛ دنبال این‌که خدا - که خالق ما و آفریننده‌ی این جهان است - از ما چه میخواهد، به جستجو برنمیخیزد. این همان حالت بیتقوایی است. اما اگر همین انسان این دغدغه‌ها را داشته باشد - که این دغدغه‌ها از نشانه‌های تقواست - حرکت میکند، تلاش میکند و دنبال راه حقیقت میگردد. کسی که این تلاش را بکند، خدا هم او را هدایت میکند؛ «والّذین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا و انّ اللَّه لمع المحسنین».[6] خدا در قرآن میفرماید: «انّما تنذر من اتّبع الذّکر»؛[7] ای پیغمبر! تو کسانی را میتوانی هدایت کنی که به دنبال ذکرند. ذکر، یعنی به یاد بودن و دچار غفلت نشدن. تقوا این است.

شاهدها (۱۷۷ پاراگراف)

دوری از ذکر خدا و نماز و جداکردن معنویت از زندگی، عامل انحراف جامعه

حرف در این زمینه، زیاد است. من یک آیه از قرآن را در پاسخ به این سؤال مطرح میکنم. قرآن جواب ما را داده است. قرآن، آن درد را به مسلمین معرفی میکند. آن آیه این است که میفرماید: «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصّلاة واتبعوا الشهوات فسوف یلقون غیّا[2] .» دو عامل، عامل اصلی این گمراهی و انحراف عمومی است: یکی دورشدن از ذکر خدا که مظهر آن نماز است. فراموش کردن خدا و معنویّت؛ حساب معنویّت را از زندگی جدا کردن و توجّه و ذکر و دعا و توسّل و طلب از خدای متعال و توکّل به خدا و محاسبات خدایی را از زندگی کنار گذاشتن. دوم «واتّبعوا الشهوات»؛ دنبال شهوترانیها رفتن؛ دنبال هوسها رفتن و در یک جمله: دنیاطلبی. به فکر جمع‌آوری ثروت، جمع‌آوری مال و التذاذ به شهوات دنیا افتادن. اینها را اصل دانستن و آرمانها را فراموش کردن. این، درد اساسی وبزرگ است. ما هم ممکن است به این درد دچار …

سختی زندگی روی‌گردانان از یاد خدا، فراتر از کمبود مادی

… نوش زندگی کردند و بعد مردند، خدا را هم نمیشناختند، بنابراین کجای معیشت اینها ضنک است؟ یا امروز مثلاً شما در میان ملت‌ها و دولت‌ها میبینید انسانهای هستند که از زندگی راحتی برخوردارند، معیشت ضنک اینها کجاست؟ و متقابلاً مسلمانهای را میبینید که زندگی بدی دارند؟ اولاً آن معیشت ضنک و سختی و تنگی زندگی فقط این نیست که انسان غذا برای خوردن پیدا نکند، یا فقط این نیست که انسان اگر خواست پول خرج بکند پول در جیب خودش نداشته باشد تا خرج کند، یا اینکه اگر کسی پول در جیب داشته باشد و زندگی آسوده‌ای، بگوئیم این دیگر معیشت ضنک ندارد. انسان علاوه بر این نیازها یک نیاز فطری دیگری هم دارد که آن نیاز فطری با این چیزها برآورده نمیشود. یعنی ممکن است در حال غفلت به سر ببرد، اما آن نیاز به حال خودش باقی باشد و آن نیاز آرامش قلب و طمأنینه است که جز با توجه به خدا و جز با کار برای خدا تأمین نخواهد …

ارتباط و انس با خدا مایهٔ آسیب‌ناپذیری و شکست‌ناپذیری انسان

خدا را هرگز فراموش نکنید. دل را با منبع غیبى قدرت و سرچشمه‌ى فیّاض وجود ــ یعنى خداى بزرگ ــ مرتبط و متّصل نگه دارید. با خدا هرچه بیشتر اُنس بگیرید. بشر با پشتیبانى و دلگرمى به این منبع لایزال قدرت است که موجودى آسیب‌ناپذیر و شکست‌ناپذیر میشود. این آسیب‌ناپذیرى و شکست‌ناپذیرى را در خودتان به‌ وجود بیاورید با ارتباط با خدا؛ مخصوصاً جوانها با آن دلهاى پاک و روحهاى روشن؛ خداى متعال هم سرچشمه‌ى تفضّل خود را به روى شما خواهد گشود. ان‌شاءالله‌ که موفّق باشید و مشمول توجّهات ولىّ‌عصر (ارواحنا فداه) باشید و همواره از سربازان حق و فضیلت به‌ حساب بیایید.

یاد خدا و تکیه بر او در همهٔ حالات، درس بزرگ پیامبر

… و گناهان تو را آمرزیده است ــ لِیَغفِرَ لَکَ اللهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِکَ وَما تَاَخَّرَ[7] ــ تو چرا گریه میکنى؟ تو [چرا] میگویى که خدایا ما را به خودمان وانگذار؟ فرمود: ما یُؤمِنُنى؛[8] اگر از خدا غافل بشوم، چه چیزى مرا نگه خواهد داشت؟ این درس است. در روز عزّت، در روز ذلّت، در روز سختى، در روز راحتى، در روزى که دشمن انسان را محاصره کرده است، در روزى که دشمن با همه‌ى عظمت، خودش را بر چشم انسان و وجود انسان تحمیل میکند و در همه‌ى حالات، خدا را به یاد داشتن، خدا را فراموش نکردن، به خدا تکیه کردن، از خدا خواستن؛ این آن درس بزرگ پیغمبر است به ما. خداى متعال در همه‌ى صحنه‌ها به یاد پیغمبر بود، و رسول اکرم در همه‌ى صحنه‌ها از خدا استمداد کرد، از خدا خواست و از غیر خدا نترسید و نهراسید؛ راز اصلى عبودیّت پیغمبر در مقابل خدا این است؛ غیر خدا را ــ هیچ قدرتى را ــ در مقابل خدا به حساب نیاوردن، از او واهمه …

لزوم یاد خدا در همهٔ تصمیم‌گیری‌ها و کارها

… به خاطر بى‌تقوایى است؛ به خاطر آن اشکالى است که در درون خود ما [است]؛ بیمارى‌اى که در جان ما رخنه ‌کرده و ما از آن غفلت کردیم. برادران! غفلت نکنیم. بزرگ‌ترین عذاب خدا بر یک ملّت این است که آن ملّت غافل بشوند. بدترین درد براى یک جامعه، غفلت آن جامعه است؛ از خدا غافل نشویم. خدا در دلهاى ما، در جان ما، در یکایک تصمیم‌گیرى‌ها و حرکات ما ــ کار ادارى، کار سیاسى، کار نظامى، کار مدیریّت، وقتِ پول خرج کردن، وقتِ اعتبار تخصیص دادن، وقتِ قانون گذراندن، وقتِ قضاوت کردن ــ و در تمام مراحل باید در یاد ما باشد؛ براى خدا باید کار کنیم. این‌جورى این جامعه پیش خواهد رفت.

یاد خدا و توکل روح کار بسیج و عامل امتیاز آن

… حکم اسلام است. تمام مسئولین کشور در مقابل تجهیز و آماده‌سازى و ایجاد ترتیبات براى بسیج مسئولیّت دارند و من خودم را موظّف میدانم بر دفاع از سازمانى که امروز به عنوان نیروى مقاومت بسیج مشغول خدمت است و من دفاع خواهم کرد. البتّه شما باید خدا را فراموش نکنید؛ یاد خدا، توکّل به خدا، الهام‌گیرى از دستورات خدا؛ روح مطلب این است. آنچه شما را ممتاز میکند از همه‌ى تشکیلات على‌الظّاهر مردمى در کشورهاى دیگر، همین است؛ آنچه شما را به این حدّ از کارایى میرساند، یاد خدا است. جوانها بخصوص، یاد خدا را هرگز از دست ندهید؛ خودتان را با خدا مأنوس کنید. شما جوانید؛ دلهاى شما، روحهاى شما پاک و مطهّر است؛ شما آلوده نشده‌اید به زخارف[7] این زندگى مادّى؛ شما کسانى هستید که روحهایتان و دلهایتان آماده است براى پرتوگیرى از انوار الهى؛ این را …

تکلیف حفظ ارتباط فردی و جمعی با خدا

خب، از شعار و حماسه، از خشنودى از آنچه گذشت یک لحظه خارج بشویم، ببینیم تکلیف ما چیست؟ تکلیف ما این است که این ارتباط و پیوند با خدا را هرگز قطع نکنیم؛ هم یک‌یک ما ارتباطمان را با خدا حفظ کنیم، هم مجموع ما ارتباط را با خدا حفظ کند. ارتباط یک‌یک ما با خدا به این است که عمل خود، قلب خود، اخلاق خود، رفتار خود را طبق پسند و رضاى الهى قرار بدهیم؛ از خودخواهى پرهیز کنیم؛ از دروغ، از تهمت، از فریب، از حاکم کردن نفْس و خواهشهاى نفسانى بر زندگى خود ــ از این چیزها ــ پرهیز کنیم. یاد خدا و ذکر …

بهره‌گیری از ذکر و دعا در رمضان و ایام‌الله، مایهٔ تحول درونی و نزدیکی به مقاصد اسلام

یقیناً اگر آن‌چنان ‌که تکلیف اسلامى است، ما در ماه مبارک رمضان و در همه‌ى این فرصتهاى مغتنم ایّام‌الله‌، نعمت ذکر و توجّه و دعائى را که به ما داده شده در این ایّام، مغتنم بشمریم و خودمان را مرتبط کنیم با منبع قدرت و عزّت و عظمت ــ یعنى ذات مقدّس بارى‌تعالى ــ بدون شک آن تحوّل اساسى و مطلوب، هم در ارواح ما، در دلهاى ما، در هویّت اصلى انسانى ما، و هم به تَبَع آن در محیط زندگى و کار و تلاش و مبارزه‌ى ما پدید خواهد آمد و به مقاصد اسلام نزدیک خواهیم شد. این یک تفاوت اصلى است بین اسلام و بین بقیّه‌ى روشها و برنامه‌هایى که یک تحوّلى را، یک آرمان‌گرایى‌ای را به بشر پیشنهاد میکنند.

لزوم زنده نگه داشتن یاد خدا در کار، برخورد با مردم و منافع مادی

خب، امروز ماه رمضان تمام شد و برادران و خواهران سعی کنید این دستاوردی را که در این ماه گیرتان آمد، حفظ کنید. حفظ آن ‌هم به این است که از گناهان اجتناب کنید و یاد خدا را در دل خودتان زنده بدارید. هر‌ چه میتوانید در حالات گوناگون، در هنگام کار، در برخورد با مردم، در برخورد با منافع مادّی، با شهوات و غیره و غیره سعی کنید یاد خدا را در خودتان زنده بدارید.

نیاز دائمی انسان به تذکر و توجه در بینش اسلامی

در بینش اسلامی بشر به تذکر و توجه دایمی احتیاج دارد؛ چون بنا بر این بینش بشر یک مسافر و تلاشگر است که اگر از این حرکت و تلاشی که برعهده اوست غافل بماند و درنگ بکند، از رسیدن به منزل مقصود باز خواهد ماند و اگر دایماً تلاش بکند و خوب تلاش بکند، در پایان وقت که پایان عمر اوست، به مقصود دست خواهد یافت و آن مقصود عبارت است از کمال و تعالی روحی که اثرش را در زندگی بعد از مرگ خواهد داد؛ همه چیز مقدمه این است و زندگی پس از مرگ در بینش اسلامی زندگی حقیقی است. ما البته امروز نمیتوانیم آن زندگی و آن دوران را در ذهن خودمان تصور کنیم، ولی جهان‌بینی اسلامی به ما این‌طور میآموزد که ما در این دوره که اسمش زندگی دنیاست، در یک زندگی نیم‌بند قرار داریم؛ …

لزوم تذکر برای انجام دائمی تکالیف و یادآورهای دین

برای این‌که انسان این تلاش را به طور دایم انجام بدهد و تکالیفی را که برعهده اوست - که شکل‌دهنده همان تلاش است - انجام بدهد، تذکر لازم است؛ و دین یادآورهایی را برای او در نظر گرفته و خود پیامبران اساساً یادآورند. «فذکّر انّما انت مذکّر»[3]. و قرآن یک وسیله ذکر است که در خود کتاب الهی بارها از این خصوصیت و مأموریت قرآن یاد شده است. یکی از وسائل یاد، همین نماز است که در پنج وقت، نماز ما را به یاد می‌اندازد؛ یکی موعظه است که موعظه موعظه‌گران ما را به یاد می‌اندازد؛ یکی …

دستیابی به آرامش قلبی با یاد خدا به پیروی از پیامبر

و انسانهای معمولی هم میتوانند همین کار را بکنند و از پیغمبر تبعیّت کنند. پیغمبر با یاد خدا و ذکر خدا اطمینان و آرامش قلبی پیدا میکرد، ما هم همین جور هستیم. البتّه ذکری که پیغمبر دارد با ذکر ما فرق دارد؛ خیلی بالاتر، خیلی راقی‌تر،[23] خیلی لطیف‌تر است، خیلی بیشتر با عروج معنوی همراه است. آرامشی هم که او پیدا میکند با آرامش ما فرق دارد. آرامش ما زود به هم میخورد؛ با اندک چیزی سکون و آرامش قلبی‌ ما به هم میخورد، …

دوری از ذکر خدا که مظهر آن نماز است، عامل نخست انحراف

… پاسخ به این سؤال مطرح می‌کنم. قرآن جواب ما را داده است. قرآن آن درد را به مسلمین معرفی می‌کند. می‌فرماید: «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ اَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوفَ یَلقَونَ غَیًّا»[5] دو عامل، عامل اصلی این گمراهی و انحراف عمومی است؛ یکی دورشدن از ذکر خدا که مظهر آن نماز است. فراموش‌کردن خدا و معنویت، حساب معنویت را از زندگی جداکردن، و توجه و ذکر و دعا و توسل و طلب از خدای متعال و توکل به خدا و محاسبات خدایی را از زندگی کنارگذاشتن. دوم، «وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ» دنبال شهوت‌رانی‌ها رفتن، دنبال هوس‌ها رفتن، و در یک جمله، دنیاطلبی. به فکر جمع‌آوری ثروت، جمع‌آوری مال، التذاذ، و به شهوات دنیا افتادن، اینها را اصل دانستن و آرمان‌ها را فراموش‌کردن؛ این درد اساسی و بزرگ است. اگر در جامعۀ …

یاد خدا سلاحی علیه شیطان‌ها و ریسمان نجات

… مِنَ الشَّيطانِ تَذَكَّروا﴾[20] وقتی یک گروه شیطان ـ با آن معنای وسیعی که شیطان دارد ـ وقتی یک گروهی شیطان و شیطان‌صفت او را احاطه می‌کنند تا گمراه کنند، تا از راه به‌در ببرند، تا او را به فراموشی بیندازند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتد انسان. یاد خدا یک‌چنین چیزی است. یاد خدا حربه‌ای است در دست ما علیه شیطان‌ها، یاد خدا ریسمانی است در اختیار ما، برای نجات از ورطه‌ای که دشمنانِ هوشیاریِ ما، در برابر ما به‌وجود آورده‌اند. یاد خدا خیلی چیز ارزشمند و قیمتی است.

رهایی دل از اضطراب‌ها و وسوسه‌ها و جاذبه‌های گوناگون

… وَ المُنكَرِ﴾[16]، نماز از فحشا و منکرات نهی می‌کند و باز می‌دارد، دنبالش می‌گوید: ﴿وَ لَذِكرُ اللهِ اَكبَرُ﴾ یاد خدا بالاتر است. این جنبه و این بُعد از نماز مهم‌تر است که یاد خداست، این بالاتر است، بزرگ‌ترین خاصیت نماز این است. و ذکرالله خاصیتش این است؛ یاد خدا، توجه به خدا، همواره خدا را دیدن، شناختن، با خود دانستن، یکی از خواص مهمش این است که این دل را از اضطراب‌ها، از وسوسه‌ها، از دغدغه‌ها، از جاذبه‌های گوناگون، در همه کاری، در همه راهی باز می‌دارد. این دل آرامش پیدا می‌کند. مثل وزنه‌ای که بر روی یک قایق آن‌چنانی قرار داده بشود و این آن را یک‌قدری سنگین می‌کند، یک‌قدری از تحرک و اضطراب آن کم می‌کند. ذکرالله این است.

جهت‌گیری خدایی کاری که با نام و یاد خدا آغاز شود

… را در حین شروع این کار بر زبان یا در مغز خطور دادید. کاری که با یاد پول انجام می‌گیرد و برای پول، جهتش جهت پول درآوردن است. تا آخر آن‌چنان سِیر می‌کند که از آن پول در بیاید. اصلاً کار در جهت‌گیری، آن‌چنان حرکت می‌کند که جز پول هیچ‌چیز دیگری برایش مطرح نیست. اما کاری که با نام خدا، با یاد خدا شروع می‌شود، جهت‌گیری‌اش هم جهت‌گیری خدایی‌ست، جهت‌گیری‌اش هم جهت‌گیری طبق فرمان خدا و مناسب با امر پروردگار است. به ما می‌گویند که حتی ذبیحه را وقتی که می‌کُشید، با نام خدا بکشید. یعنی ضروری‌ترین، اوّلی‌ترین نیاز شما که خوراک شماست، بایستی با نام خدا باشد، برای خدا باشد. شکمت را هم که پُر می‌کنی، برای خدا باید پُر کنی. نتیجه این می‌شود که شکم پر کردن اصل نیست، خدا اصل …

جامعهٔ سرشار از یاد خدا عاری از جنایت و خیانت

اقامۀ صلاة در یک جامعه، معنایش این است که روح نماز در جامعه زنده بشود، جامعه جامعۀ نمازخوان بشود؛ و می‌دانید که جامعۀ نمازخوان، یعنی آن جامعه‌ای که در تمام گوشه و کنارهایش، ذکر خدا و یاد خدا، به‌طور کامل موج می‌زند و می‌دانید که جامعه‌ای که ذکر خدا و یاد خدا در آن موج بزند، در این جامعه هیچ فاجعه‌ای انجام نمی‌گیرد، هیچ جنایتی، هیچ خیانتی، هیچ لگدی به ارزش‌های انسانی در این جامعه انجام نمی‌گیرد. آن جامعه‌ای که در آن ذکر خدا موج می‌زند، مردم متذکر خدا هستند، جهت‌گیری، جهت‌گیری خدایی‌ست، در این جامعه، همه کارِ مردم، برای خدا انجام می‌گیرد.

دوری از یاد خدا علت دزدی، ظلم و ستم‌پذیری

علت دزدی‌ها، علت زبونی‌ها، علت ظلم‌ها، علت تن به ظلم دادن‌ها ـ از دو طرف ـ علت تعدّی‌هایی[10] که انجام می‌گیرد، همچنین علت تن به تعدی دادن‌هایی که انجام می‌گیرد، تماماً دوری از یاد خدا و ذکر خداست. آن جامعه‌ای که ذکر خدا را دارد، حاکمش مثل علی‌بن‌ابی‌طالب صلوات‌الله‌علیه است، که ظلم نمی‌کند و ظلم را می‌کوبد. محکومش مثل ابی‌ذر غفاری‌ست، که با اینکه کتک می‌خورد، با اینکه تبعید می‌شود، با اینکه تهدید می‌شود، با اینکه غریب و بی‌کس می‌ماند، اما زیر بار ظلم …

ذکر در آیات قرآن به معنای یاد

… یکی از این دو کارکرد غالباً مورد غفلت است؛ من هر دو را عرض میکنم. کارکرد اوّل هفته‌ی دولت، مسئله‌ی «یاد» است؛ همین یاد شهید رجائی، یاد شهید باهنر، یاد حوادث انقلاب. یاد، در مقابل غفلت است؛ در مقابل فراموشی است که آفت بزرگی است؛ غفلت و فراموشی، آفت بزرگی است. اِنَّما تُنذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّکر؛[2] «ذکر» یعنی یاد؛ یا [در آیه‌ی دیگر]: اَنزَلنا اِلَیکُم کِتابًا فِیهِ ذِکرُکُم؛[3] یاد. یکی از مهم‌ترین مسائلی که ادیان دنبالش هستند، این است که مردم را متوجّه کنند؛ از غفلت خارج کنند، فراموشی را، فراموشی فطرت را از اینها بگیرند.

یاد خدا هنگام خشم و یاد کردن خدا از بنده هنگام غضب الهی

این هم یک نصیحت: وقتی که خشمگین میشوی به یاد خدا بیفت، که از حد تجاوز نکنی؛ آن وقت نتیجه این خواهد بود که من هم آن وقتی که خشم بر تو بگیرم، به یاد تو می‌افتم و تو را ملاحظه میکنم. تو را مَحق نمیکنم. «مَحق» در واقع یعنی نابود کردنِ باطنی و معنوی؛ این مَحق است. «یَمحَقُ اللهُ الرِّبوا»[4] یعنی خدا ربا را پوچ و پوک میکند؛ معنای مَحق این است. میگوید اگر چنانچه در هنگام غضب به یاد من باشی، دیگر این کار را با تو نمیکنم.

ذکر یعنی یاد خدا و عشق و کار برای خدا و جذابیت بی‌همتای آن

ارزش معنویت با هیچ یک از ارزشهای مادّی قابل مقایسه نیست. کسی که وارد این مقوله شود برایش استدلال لازم ندارد. آن کس که وارد این مقوله نمی‌شود با هیچ استدلالی نمی‌شود او را با حقیقت آشنا کرد. ارزش ذکر؛ یعنی یاد خدا، توجّه به خدا، عشق ورزیدن به خدا، کار برای خدا و فداکاری برای خدا، چنان گیرا و شیرین و جذّاب و دلرباست که با هیچ یک از زیباییهای مادّی و جسمانی قابل مقایسه نیست. اینها را با چه زبانی جز زبان هنر می‌توان بیان کرد؟ البته زبانهای هنر، متفاوت است. زبان شعر، زبان رسایی است و سلسله امتیازاتی دارد که در بقیه‌ی رشته‌های هنری نیست؛ اما نواقص و کمبودهایی هم دارد. زبان قصّه، باز خصوصیاتِ دیگری دارد. از طرفی کمبودها، محدودیتها و …

نیاز ویژهٔ شاعر به ذکر کثیر به استناد آیهٔ سورهٔ شعرا

… گفته‌اند و شعرشان حاکی از آن روحیّات است. توصیه‌‌ی من این است که بخصوص شعرای جوان، که طبعاً به ‌خاطر ذوق و به ‌خاطر احساسات لطیف و مانند اینها در معرض یک مسائلی قرار میگیرند، هر چه میتوانند بر تقوا و حفظ آن تشرّع و پایبندی به مبانی معرفتی، بیشتر تأمّل کنند. لذا شما در قرآن مشاهده میکنید که در آخر سوره‌ی شعرا، در مورد شعرا [میفرماید]: اِلَّا الَّذینَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اللهَ کَثیرا»؛[3] چرا «ذَکَرُوا اللهَ کَثیرا»؟ خب، همه باید ذکر کثیر بگویند؛ [امّا] اینکه شاعر را بالخصوص میگوید باید «ذَکَرُوا اللَهَ کَثیرا»، پیدا است که شاعر به این ذکرِ کثیر احتیاج دارد؛ یعنی بایستی ذکر کثیر گفته بشود.

اثر یاد مسئولیت در برابر خدا بر رفتار انسان

… استدلال درست نیست. آنجا حجّت من، استدلال من، بهانه‌های من قطع میشود؛ اِذَا انقَطَعَت حُجَّتی وَ کَلَّ عَن جَوابِکَ لِسانی؛ انسان زبانش بند می‌آید در مقابل سؤال الهی. وَ طاشَ عِندَ سُؤالِکَ اِیّایَ لُبّی؛ مغز انسان در مقابل این سؤالات پراکنده و پاشیده میشود. خب، ذکر وقتی حاصل شد، این حالت وقتی برای انسان به وجود آمد که ما این مسئولیّت را داریم، این در رفتار ما اثر میگذارد. خودفراموشی این است. خب، این حالا در مورد خودفراموشی در مقیاس فردی.

ذکر الهی خاصیت عمدهٔ نماز و مایهٔ سعادت و دوری از گناه

… ــ در سحر ماه رمضان، در شب ماه رمضان، در روزهای ماه رمضان، در ایّامِ بخصوص مثل روز اوّل ماه رمضان و امثال اینها ــ دل انسان را مستغرق میکند در یاد خدا؛ [اگر] با توجّه انسان با این دعاها مواجه بشود، ذکر را، توجّه به خدا را در انسان به صورت مطلوبی ایجاد میکند. «وَ لَذِکرُ اللَهِ اَکبَر»؛[4] عمده‌ی خاصیّت نماز، بنا بر این تعبیر آیه‌ی شریفه، ذکر الهی است، یاد خدا است که مایه‌ی سعادت، مایه‌ی پیشرفت، مایه‌ی ارتقاء و مایه‌ی دوری از گناه است.

فراموشی خدا مایهٔ غفلت انسان از خود

… داشتند و خیلی‌هایش را اقدام کرده‌اید. من همین اندازه عرض بکنم که یکی از وظایف ما این است که متوجّه به «خود»، به «خودی خود»، باشیم. ملّت ایران هویّت خود را بایستی فراموش نکند؛ اگر هویّت خود را فراموش کرد، ضربه خواهد خورد، سیلی خواهد خورد، عقب خواهد ماند. خدای متعال برای کسانی که یاد او را فراموش کردند میفرماید: نَسُوا اللَهَ فَاَنساهُم اَنفُسَهُم؛[2] آنها خدا را فراموش کردند، خدا هم آنها را از خودشان غافل کرد و مبتلا به فراموشی از خودشان کرد. این نشان‌دهنده‌ی آن است که توجّه به خود، هویّت خود، خصوصیّات خود، برای شخص، برای هر ملّت، برای هر مجموعه یک امر لازمی است.

غفلت از خدا و غرور به دستاوردها از عوامل تشدید خطر

ارزشهای سپاه، برجستگی‌های سپاه خیلی ارزشمندند؛ از اینها باید حراست کرد؛ از اینها باید حفاظت کرد؛ مسئولانِ رتبه‌های مختلفِ سپاه موظّفند در این زمینه‌ها فعّال باشند، حسّاس باشند، مراقب باشند، نگران باشند؛ اگر از یاد خدا غفلت پیدا شد، این خطر تشدید میشود؛ اگر انگیزه‌های جهادی به هر دلیلی کاهش پیدا کرد، این خطر تشدید پیدا میکند؛ اگر دستاوردها ما را مغرور کرد، این خطر افزایش پیدا میکند. عوامل خطرزا اینها است: غفلت از خدا، مغرور شدن به دستاوردها، خسته شدن از کار جهادی، بی‌توجّهی به نعمتهای الهی؛ [اینکه] از نعمتهای عظیم الهی که خدا به ما داده غفلت کنیم و تا یک نابسامانی در مقابل ما قرار گرفت ما را مأیوس کند. یک مشکلی که پیش می‌آید یادمان میرود که خدای متعال صد مشکل ما را حل کرده، حالا این هم یک مشکل؛ [این] چه اهمّیّتی دارد. در دعاها به ما یاد …

تأثیر ذکر خدا در خدمت مسئولان به مردم

… از اجرا و تقنین و قضا و هدایت و دفاع و امثال اینها، به عهده‌ی این مجموعه‌ای است که اینجا تشریف دارید و همه اینجا جمع شده‌ایم. کارِ ما چیست؟ «خدمت به مردم». کار ما چیست؟ «اداره‌ی خوب کشور»؛ پس «حَسُنَت‌ اَفعالُهُ‌ فِی‌ السِّرِّ وَ الجَهر» در مورد ما این است. اگر ذکرالله داشته باشیم، تأثیر میگذارد در کار خدمت به مردم که مسئولیّت بزرگ ما پیش خدای متعال است.

خدمت به‌عنوان بُعد دیگر ذکر و ماه رمضان به‌عنوان ماه خدمت

… جای آنها. حضرت موسیٰ به بنی‌اسرائیل فرمود: عَسىٰ رَبُّکُم اَن یُهلِکَ عَدُوَّکُم وَ یَستَخلِفَکُم فِی الاَرضِ فَیَنظُرَ کَیفَ تَعمَلون؛[11] خدای متعال من و شما را گذاشته، باید امتحان پس بدهیم. چه‌جوری عمل میکنیم؟ آنها بد عمل کردند؛ ما چه‌جوری عمل خواهیم کرد؟ پس بنابراین، یک روی دیگر ذکر، یک بُعد دیگر ذکر عبارت است از خدمت. ماه رمضان ماه ذکر است، یعنی ماه خدمت است.

نماز مظهر کامل یاد خدا و آزادی دل و آبادی جامعه با آن

یاد خدا که نماز مظهر کامل آن است، دل و جان را آزاد و جامعه را آباد میسازد. پیوندهای حیاتی در یک جامعه‌ی خوشبخت و خوش‌فرجام، همچون دوستی و گذشت و مهربانی و همدلی و همدردی و یاری‌رسانی و خیرخواهی و امثال آن به برکت رواج و اقامه‌ی نماز، استحکام می‌یابد. صفهای نماز جماعت، صفوف به هم پیوسته‌ی فعالیت‌های اجتماعی را پدید میآورد. کانون گرم …