توجیهگری شاعر مداح عبدالملک در برابر اشارهٔ امام باقر (ع)
… صلواتاللهعلیه یک روز نشسته بودند، کُثَیِّر شاعر ـ یا کِثَیِّر ـ آمد خدمت امام و اظهار ارادت کرد به امام باقر. امام وقتی دیدند که این دارد خیلی دیگر خودش را لوس میکند و نزدیک میکند؛ که بله، ما ارادت داریم به شما و اینها، اشاره کردند به یکی از اشتباهاتش؛ گفتند: «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِکِ»[19] مثلاینکه شما یک شعری هم در مدح عبدالملک گفته بودی! کثیّر ناراحت شد؛ دید امام خبر دارد که شعری در مدح عبدالملک [گفته]، بنا کرد به توجیهگری، گفت که یابنرسولالله من دربارۀ عبدالملک چیز خیلی مهمی نگفتم، نگفتم «یا اِمامَ الهُدَی» ای امام هدایت، به او گفتم که «یا اَسَدُ» ای شیر، ای شیرمرد؛ شیر که چیزی نیست، «بَل اَسَدُ کَلبٌ» شیر یک سگی است، یک چیزی است مثل سگ! به او گفتم ای دریای بیپایان؛ دریا که چیزی نیست، یک آب راکدی است، اهمیتی ندارد. به او گفتم ای اژدهای زمان؛ اژدها که چیزی نیست، «دُوَیبَةٌ مُنتِنَةٌ» یک حشرۀ متعفن و بوناکی است. به او گفتم ای کوه استوار؛ کوه که چیزی نیست، یک سنگی است، یک سنگ سیاه بیخودیای …
توجیه مدح عبدالملک در برابر امام باقر به نگفتن امامالهدی
… بر اینکه امامت را به خودشان نسبت بدهند -البتّه خلفای بنیامیّه هم این اصرار را داشتند- و حسّاسیّت شیعه، که نگذارند. کثیّرِ شاعر که از شعرای بزرگ طراز اوّل آن دورهی اوّل است، یعنی در ردیف فرزدق و جریر و نصیب و مانند اینها، شیعه است، از شعرای بزرگ هم هست؛ ایشان وقتی خدمت امام باقر آمد، حضرت گفتند که «امتَدَحتَ عَبدَ المَلِک؟»، شنیدم مدح عبدالملک را کردی؟ کثیّر دستپاچه شد، گفت «یا بن رسول الله انّی مَا قُلتُ لَهُ یَا اِمَامَ الهُدَی»؛ من «امام الهدی» یا «خلیفة رسولالله» را به او نگفتم؛ بل قُلْتُ یَا أَسَدُ وَ الْأَسَدُ کَلْبٌ وَ یَا شَمْسُ وَ الشَّمْسُ جَمَادٌ وَ...»، و بنا کرد توجیه کردن؛ حضرت خندیدند؛ اشاره کردند به کُمیت،[59] آنوقت کمیت بلند شد آن قصیدهی هاشمیّه را خواند:
اعتراض امام باقر (ع) به ستایش عبدالملک و توجیه ناموجه شاعر
… قدرتهای فکری و فرهنگی؛ یعنی شعرا و علمای خودفروخته ـ که آفرینندگان جَو ناسالم فکر اجتماعند ـ برملا میسازد و با فروکوفتن تازیانۀ شماتت خود بر سرِ آنان، اگرنَه در وجدان خفتۀ خود آنان، در ذهن و دل دنبالهروانِ بیخبرشان، موجی از تنبّه و هوشیاری برمیانگیزد. با لحنی اعتراضآمیز به «کُثَیِّر» شاعر میفرماید: عبدالملک را ستودی؟! و او رندانه یا سادهلوحانه در صدد رفوکردن گناه خود برمیآید و چنین پاسخ میدهد: او را پیشوای هدایت خطاب نکردم، بلکه او را «شیر» و «خورشید» و «دریا» و «اژدها» و «کوه» خواندم؛ و شیر، سگی است و خورشید، جسم جامدی و دریا، پیکر بیجانی و اژدها، حشرۀ متعفنی و کوه، سنگ سختی. و امام در برابر این عذر و توجیه ناموجّه، تبسم معناداری میکند و آنگاه «کُمیت» ـ شاعر انقلابی و هدفدار ـ برمیخیزد و یکی از قصاید هاشمی خود را انشا میکند[11] و خاطرهای از مقایسۀ میان این دو گونه کار هنری، در ذهن حاضران و همۀ کسانی که این ماجرا به گوششان …
توجیه مدح عبدالملک با نگفتن لقب امامالهدی به او
… توجه کنید؛ «کُثَیِّر» که از شعرای بزرگ طراز اول دورۀ نخستین اموی است ـ یعنی ردیف فرزدق و جَریر و اَخطَل و نُصَیب و غیرهم ـ شیعه و از علاقهمندان امام باقر علیهالسلام بوده است. روزی آمد خدمت امام باقر، حضرت با حالت اعتراض گفتند: «اِمتَدَحتَ عَبدَالمَلِکِ؟ فَقالَ ما قُلتُ لَهُ یا اِمامَ الهُدَی وَ اِنَّمَا قُلتُ یا اَسَدُ وَ الاَسَدُ کَلبٌ وَ یا شَمسُ وَ الشَّمسُ جَمادٌ وَ یا بَحرُ وَ البَحرُ مَواتٌ» شنیدم مدح عبدالملک را کردی؟ دستپاچه شد و گفت: من امامالهدی به او نگفتم، من به او شیر و خورشید و دریا و کوه و اژدها لقب دادهام و اینها هیچکدام ارزشی ندارد. بدین ترتیب عمل خود را توجیه کرد؛ حضرت تبسمی کردند. آنگاه کُمِیت اسدی برخاست و آن قصیدۀ هاشمیۀ خود را خواند که با این بیت شروع میشود: