حکیم بودن او و لزوم خواندن «بینوایان» بهعنوان کتاب حکمت
… اتّفاقاً حالا اسم رمان و فرانسه و مانند اینها را زیاد آوردیم، اینجا هم من حالا یادم افتاد که ویکتور هوگو در بینوایان ــ اگر دیده باشید ــ یک بخشى از جنگهاى ناپلئون را شرح میدهد. به اعتقاد من بهترین صحنهها را در بیان حرفهاى خودش ویکتور هوگو [اینجاها زده]. ویکتور هوگو یک حکیم است؛ ویکتور هوگو یک نویسندهى معمولى نیست، واقعاً یک حکیم است، به همان معنایى که ما مسلمانها «حکیم» را استعمال میکنیم و به کار میبریم؛ بهترین حرفهایش را در بینوایان زده که بینوایان هم یک کتاب حکمت است و به اعتقاد من همه باید بینوایان را بخوانند. خب، این میدانى است در مقابل ما.
خواندن مکرر بینوایان و وصف آن در حد اعجاز
… براى یک آدمى که اهل ادبیّات است، به قدر نوشتهى سعدى احترام و لذّت ایجاد میکند؛ بنده خودم شاید بتوانم بگویم اکثر نوشتههاى شکسپیر را خواندهام و احساس التذاذ و احساس تعظیم و تکریم کردهام؛ من چند سال قبل از این ــ شاید در حدود بیست سال یا کمتر، همین حدودها؛ حالا درست و دقیقاً یادم نیست ــ بینوایان ویکتورهوگو را براى اوّلین بار خواندم؛ البتّه بعد از آن چند بار دیگر خواندم آن کتاب را. من یک تعبیرى کردم که همه تعجّب کردند، حالا آن تعبیر را نمیخواهم تکرار بکنم، [ولی] در حدّ یک اعجاز است. انسان این شخصیّت را وقتى میبیند که اینقدر با عظمت سخن گفته، براى او عظمت قائل است. ما نمیخواهیم بگوییم که علم و دانش و فرهنگ و مانند اینها مرز دارد؛ نخیر، کسى اگر چنانچه جایى معرفت را دید و در مقابل آن تعظیم کرد، تعظیم به عظمت کرده، تعظیم به معرفت کرده است؛ …