حکیم بودن او و لزوم خواندن «بینوایان» بهعنوان کتاب حکمت
… اتّفاقاً حالا اسم رمان و فرانسه و مانند اینها را زیاد آوردیم، اینجا هم من حالا یادم افتاد که ویکتور هوگو در بینوایان ــ اگر دیده باشید ــ یک بخشى از جنگهاى ناپلئون را شرح میدهد. به اعتقاد من بهترین صحنهها را در بیان حرفهاى خودش ویکتور هوگو [اینجاها زده]. ویکتور هوگو یک حکیم است؛ ویکتور هوگو یک نویسندهى معمولى نیست، واقعاً یک حکیم است، به همان معنایى که ما مسلمانها «حکیم» را استعمال میکنیم و به کار میبریم؛ بهترین حرفهایش را در بینوایان زده که بینوایان هم یک کتاب حکمت است و به اعتقاد من همه باید بینوایان را بخوانند. خب، این میدانى است در مقابل ما.
روایت تبعیدی انقلاب فرانسه در بینوایان
شما اگر بینوایان ویکتور هوگو را خوانده باشید، در اول داستان، صحبت پیرمردی است که جزو منتخبین همان گروه دوم بوده است. تا آن تاریخی که داستان ویکتور هوگو شروع میشود - تقریباً اواخر قرن نوزدهم، یعنی حدود سال ۱۸۲۵، شاید هم بیشتر - هنوز آن تبعیدی وجود داشته است؛ که شما ماجرای آن تبعیدی را و این که چه میکرد و چه میگفت و چطور هنوز میترسید، در آن داستان مشاهده میکنید!
خواندن بینوایان از کتابخانهٔ آستان قدس در نوجوانی
من نمیخواهم خیلى کتاب رمان به بچّهها معرّفی کنم. حالا اسم مؤلّفینش را ممکن است بگویم. مثلاً یک نویسندهى معروف فرانسوى هست به نام «میشل زواگو» که کتابهاى زیادى دارد؛ من اغلب رمانهاى او را در آن دوره خواندهام یا این نویسندهى معروف فرانسوى[6] کتاب بینوایان که اوّلبار [آن را] در همان دورهى نوجوانى در کتابخانهى آستان قدس گرفتم و البتّه همهاش را نخواندم، مقداریاش را خواندم؛ بعدها البتّه آن را یکى دو بار خواندم.
نمایش یک اسقف خوب بدون قصد تعمیم و چهرهٔ زشت کشیش در آثارش
… فیلم، این دروغ است. ارائهی کاراکترهایی چنین میتواند در گوشهای از یک فیلم یا رمان، عاری از اغراق به نظر برسد و فاقد جهتگیری خاصی باشد. به عنوان مثال در اوائل رمان «بینوایان» ویکتورهوگو، اسقفی با چهرهی ملکوتیِ خدایی حضور دارد که انسان بسیار خوبی است. اوّلاً این یک نفر است. ثانیاً نویسندهای چون ویکتورهوگو به هیچ وجه در صدد نیست که اسقف را به کلّ رمان تعمیم دهد. او داستانی بیان میکند که در گوشهای از آن یک اسقف حضور دارد. همین ویکتورهوگو در رمان دیگرش - گوژپشت نتردام - چهرهی زشت یک کشیش را نشان میدهد. یک عنصر کلیسایی، شخصیت زشت و خبیث و منفی داستان اوست. در داستانهای فراوانِ نویسندگان غربی - نه آنهایی که ضدّ دینیند؛ حتی کسانی که انگیزهی ضد دینی هم ندارند - مواردی چنین به وفور یافت میشود.
خواندن مکرر بینوایان و وصف آن در حد اعجاز
… براى یک آدمى که اهل ادبیّات است، به قدر نوشتهى سعدى احترام و لذّت ایجاد میکند؛ بنده خودم شاید بتوانم بگویم اکثر نوشتههاى شکسپیر را خواندهام و احساس التذاذ و احساس تعظیم و تکریم کردهام؛ من چند سال قبل از این ــ شاید در حدود بیست سال یا کمتر، همین حدودها؛ حالا درست و دقیقاً یادم نیست ــ بینوایان ویکتورهوگو را براى اوّلین بار خواندم؛ البتّه بعد از آن چند بار دیگر خواندم آن کتاب را. من یک تعبیرى کردم که همه تعجّب کردند، حالا آن تعبیر را نمیخواهم تکرار بکنم، [ولی] در حدّ یک اعجاز است. انسان این شخصیّت را وقتى میبیند که اینقدر با عظمت سخن گفته، براى او عظمت قائل است. ما نمیخواهیم بگوییم که علم و دانش و فرهنگ و مانند اینها مرز دارد؛ نخیر، کسى اگر چنانچه جایى معرفت را دید و در مقابل آن تعظیم کرد، تعظیم به عظمت کرده، تعظیم به معرفت کرده است؛ …