رفتن به محتوای اصلی

ویراستاری

نام‌های دیگر: ویرایش

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پیراستن و آماده‌سازی متن یا شعر برای عرضه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اعضاى شوراى عالى ویرایش زبان فارسى سازمان صدا و سیماى جمهورى اسلامى ایران— ۱۳۷۰/۰۹/۱۸

تعریف در کلام رهبر

البتّه در باب ویراستاری، بنده معتقد به همان معنای وسیع علمی ویراستاری هستم. چون ویراستاری در معنای متداول رایج آن به معنای درست کردن این متن است از اغلاط؛ نوعی به معنای پیراستن است؛ ویراستن یعنی پیراستن. در حالی که در معنای اصلی و علمی ویراستاری؛ ویراستن، پیراستن نیست؛ آماده کردن و قابل عرضه کردن است؛ و این چیز بسیار وسیعی است. خب در باب کتابها هم همین‌جور است. در باب مطالبی که در رادیو و تلویزیون [هم] داده میشود همین‌طور است؛ ای بسا، یک مطلبی از لحاظ لفظ هم ایرادی ندارد لکن از لحاظ نسق[3] و ترتیب طولی، این مطلب ایراد دارد.
ما در مشهد یک انجمن ادبی‌ای داشتیم، منزل مرحوم نگارنده تشکیل میشد؛ عبدالعلی نگارنده. سرگرد بازنشسته‌ای بود؛ پیرمرد خیلی نازنینی بود. چیزی که به او نمی‌آمد اینکه یک وقتی سرگرد بوده! همیشه من تعجّب میکردم که شما سرگرد که بودی، چه کار میکردی! مرد بسیار لطیفی بود. خانه‌ی او، مرکز انجمن ادبی فردوسی بود که ما هم هر وقت مشهد بودیم ــ از قم که من می‌آمدم ــ حتماً شرکت میکردم. یکی از کارهایی که آنجا انجام میگرفت، این بود که یک غزلی را یا یک قصیده‌ای را وقتی کسی میخواند، ویراستاری طولی میکردند؛ یعنی میگفتند جای این بیت اینجا نیست؛ جای این بیت، قبل از این بیت قبلی است. این یک نکته‌ی مهمّی است.
مثلاً فرض کنید در باب ویراستاری کتابها این کار هست. ویراستار وقتی نگاه میکند ــ آن ویراستار به معنای اعم ــ و با مؤلّف ارتباط دارد، میگوید این فصولی که شما تنظیم کرده‌اید، جابه‌جا است؛ یعنی فصل دوّم شما باید بشود فصل سوّم، فصل پنجم شما باید بشود فصل دوّم؛ این ویراستاری است. حالا البتّه ویراستاری از این وسیع‌تر هم معنا میدهد؛ خود اینکه آیا این مطلب را اصلاً ما ارائه بکنیم یا نه، ویراستاری است؛ یعنی مرحله‌ای از ویراستاری علمی است.

معنای علمی ویراستاری: آماده و قابل عرضه کردن، نه فقط پیراستن

البتّه در باب ویراستاری، بنده معتقد به همان معنای وسیع علمی ویراستاری هستم. چون ویراستاری در معنای متداول رایج آن به معنای درست کردن این متن است از اغلاط؛ نوعی به معنای پیراستن است؛ ویراستن یعنی پیراستن. در حالی که در معنای اصلی و علمی ویراستاری؛ ویراستن، پیراستن نیست؛ آماده کردن و قابل عرضه کردن است؛ و این چیز بسیار وسیعی است. خب در باب کتابها هم همین‌جور است. در باب مطالبی که در رادیو و تلویزیون [هم] داده میشود همین‌طور است؛ ای بسا، یک مطلبی از لحاظ لفظ هم ایرادی ندارد لکن از لحاظ نسق[3] و ترتیب طولی، این مطلب ایراد دارد.

مراتب ویراستاری کتاب از ترتیب فصول تا تصمیم به ارائهٔ مطلب

مثلاً فرض کنید در باب ویراستاری کتابها این کار هست. ویراستار وقتی نگاه میکند ــ آن ویراستار به معنای اعم ــ و با مؤلّف ارتباط دارد، میگوید این فصولی که شما تنظیم کرده‌اید، جابه‌جا است؛ یعنی فصل دوّم شما باید بشود فصل سوّم، فصل پنجم شما باید بشود فصل دوّم؛ این ویراستاری است. حالا البتّه ویراستاری از این وسیع‌تر هم معنا میدهد؛ خود اینکه آیا این مطلب را اصلاً ما ارائه بکنیم یا نه، ویراستاری است؛ یعنی مرحله‌ای از ویراستاری علمی است.

ویراستاری طولی یعنی جابه‌جایی ابیات در جای درست

… خیلی نازنینی بود. چیزی که به او نمی‌آمد اینکه یک وقتی سرگرد بوده! همیشه من تعجّب میکردم که شما سرگرد که بودی، چه کار میکردی! مرد بسیار لطیفی بود. خانه‌ی او، مرکز انجمن ادبی فردوسی بود که ما هم هر وقت مشهد بودیم ــ از قم که من می‌آمدم ــ حتماً شرکت میکردم. یکی از کارهایی که آنجا انجام میگرفت، این بود که یک غزلی را یا یک قصیده‌ای را وقتی کسی میخواند، ویراستاری طولی میکردند؛ یعنی میگفتند جای این بیت اینجا نیست؛ جای این بیت، قبل از این بیت قبلی است. این یک نکته‌ی مهمّی است.

اهمیت ویراستاری در کنار زایندگی زبان برای مقابله با آفات زبان

حالا این فرهنگستانی را که اخیراً تشکیل شده ــ که البتّه از پنج شش سال پیش بنده در شورای عالی انقلاب فرهنگی خیلی مُصر بودم که این کار انجام بگیرد ــ باید تقویت کرد. یعنی این فرهنگستان باید تقویت بشود. و اگر ما آن فرهنگستان را یا هر چیز زاینده‌ی زبان را داشته باشیم امّا متوجّه آفات زبان نباشیم، همه‌ی کارها ضایع خواهد شد. اهمّیّت ویراستاری اینجا معلوم میشود.

بروز غلط جمله‌بندی در خبر در غیاب ویراستاران

… خیلی خوشحال شدم از اینکه این مژده[2] را آقای فیروزان دادند. واقعاً همّت ایشان باید مورد سپاس من ــ شخصاً ــ قرار بگیرد، که بالاخره این قدم را برداشتند. البتّه این، قدم اوّل است. بله، خبر را البتّه تا حدود زیادی ــ نه به طور کامل ــ میبینم که پیشرفت کرده. ظاهراً همین امروز صبح بود یا دیشب بود یک خبری من شنفتم که یک جمله‌بندی غلطی در آن بود. بعد به ذهنم رسید که شاید کسانی هستند که مراقبت میکنند و ویراستاری میکنند و وقتی آنها غیبت دارند، این‌جور غلط‌ها پیش می‌آید ــ [البتّه] از وجود این جمع، به این صورت اطّلاعی نداشتم ــ به هر حال قدم اوّل است و قدم مهمّی هم هست.

حساسیت مسئلهٔ ویراستاری

علی‌ای‌حال، میخواهم عرض بکنم مسئله‌ی ویراستاری این‌قدر حسّاس است. و امروز متأسّفانه زبان واقعاً در حال انحطاط است. در حالی که منابع زبان فارسی ما همچنان محفوظ است؛ آدم میبیند زبانِ در اختیار نویسنده و گوینده و خبرده و حتّی شاعر و ادیب و کتاب‌نویس و مانند اینها به شکل بسیار بدی مطرح میشود، و این زبان آن وقت قابل صادر کردن …