رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نماز جمعه و خطبه‌های آن و جایگاهش در جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

خدمت به نماز جمعه، خدمت به دین و تقواست؛ چون نماز جمعه برای گسترش تقوا و روح دینی در مردم است؛ همچنان که خدمت به نماز جمعه، خدمت به آگاهىِ سراسری ملت ایران است؛ چون نماز جمعه یک عملِ صرفاً عبادی نیست؛ عملی است که در ذات و ترکیب خود، آگاهی بخش است؛ هم اجتماع عظیم مسلمانان را هر هفته تشکیل میدهد و به رخ دوست و دشمن میکشد و هم به وسیله خطیب جمعه، اوضاع و احوال سیاسی برای آنها تشریح و تبیین میشود. حقیقتاً نماز جمعه در اسلام ترکیب عجیبی است؛ از یک طرف، توصیه مردم به تقوا و پاکدامنی و اعراض از هواهای نفسانی است و از طرف دیگر، آگاه کردن مردم از جریانهای سیاسی و توطئه‌های دشمنان و نیازهای دوستان و اوضاع دنیای اسلام است. قدر این فریضه عظیم را باید خیلی دانست.
در این خطبه اولین مطلبی که عرض میکنیم، یاد نیک مرحوم آیةالله طالقانی (رضوان‌الله‌تعالیعلیه) است که نماز جمعه‌ی باشکوه تهران اول بار به امر امام بزرگوارمان به امامت ایشان برگزار شد. این مرحوم یک عالم مجاهدِ بااستقامتِ پارسا و پاکیزه‌ای بود؛ امتحان خوبی هم داد. هم در دوران مبارزه، هم پس از پیروزی انقلاب و در این معادلات پیچیده و بسیار دشواری که در زمینه‌های سیاسی و امنیتی بعد از انقلاب پیش آمد، مرحوم آیةالله طالقانی امتحان خوبی داد. نماز جمعه هم نهاد بابرکتی شد؛ چه در تهران، چه در سایر شهرهای این کشور. بتدریج نماز جمعه در شهرهای کوچک و کوچکتر هم در سرتاسر کشور اسلامی در هر نقطه‌ای تبدیل شد به کانونِ هم معنویت و هم مقاومت. نماز عبادی - سیاسی که تعبیری بود که آن روز ظاهراً از زبان امام بزرگوارمان صادر شد، به این معناست؛ هم مرکز عبادت است، هم مرکز آگاهی معنوی و سیاسی است؛ که این آگاهی موجب نلغزیدن، راه کج نکردن و به زانو در نیامدن یک ملت است. اغلب این شکستهائی که شما در صحنه‌ی سیاسی در دنیا برای ملتها مشاهده میکنید، منشأش ناآگاهیهائی است که ضربه‌های خود را در جاهای گوناگونی زده است. آگاهی، یک ملت را ضد ضربه میکند؛ او را آماده میکند برای مقاومت. بنابراین اینجا، هم پایگاه معنویت است، هم پایگاه مقاومت. قدر این نماز را، هم آحاد مردم بدانند، هم بخصوص جوانهای عزیزمان بدانند، و هم آقایان ائمه‌ی جمعه‌ی محترم در سراسر کشور بدانند؛ آنها هم قدر این نماز را بدانند؛ این یک منبری است که نظیر آن دیگر وجود ندارد. کاری کنند که جاذبه‌ی نماز جمعه، جوانها و دلهای پاکیزه و مشتاق را به این سمت بکشاند و این کانون روزبه‌روز گرمتر شود.
در مورد مسئله‌ی نماز جمعه باید عرض کنم که نماز جمعه یک قرارگاه است؛ قرارگاه ایمان، قرارگاه تقوا، قرارگاه بصیرت، قرارگاه اخلاق. از تعبیر قرارگاه نباید ما وحشت بکنیم، چون قرارگاه جزو تعبیرات و اصطلاحات مربوط به جنگ و مبارزه و این چیزها است. خب، این جنگ وجود دارد، بر ما تحمیل شده -ما درحال جنگیم، منتها جنگ نظامی نیست؛ جنگ معنوی است، جنگ اعتقادی و ایمانی است، جنگ سیاسی است- همچنان‌که در دفاع مقدّس هشت سال بر ما جنگ را تحمیل کردند. ما که دنبال جنگیدن با همسایه‌مان نبودیم، بر ما تحمیل شد؛ حمله کردند. ما ابتدا حمله نمیکنیم؛ حتّی در جایی که دفاع لازم نباشد، دفاع هم نمیکنیم؛ لَئِن بَسَطتَ اِلَیَّ یَدَکَ لِتَقتُلَنی مآ اَنَا بِباسِطٍ یَدِیَ اِلَیکَ لِاَقتُلَکَ اِنّی اَخافُ اللهَ رَبَّ العلَمین؛[2] ما این‌جوری هستیم. آنجایی که دفاع لازم است، چرا، وارد عرصه‌ی دفاع میشویم. و خدا را شکر که ملّت ایران، نیروهای انقلاب، رهبر بزرگ و عزیزِ فقیدِ ما -که بحمدالله نامش، یادش، راهش زنده است- نشان دادند که در زمینه‌ی دفاع، توانا هستند. ما در حال یک چنین نبردی هستیم؛ ما در حال یک چنین جهادی هستیم. به ایمان مردم ما حمله میکنند، به بصیرت مردم ما حمله میکنند، به تقوای ما حمله میکنند، به اخلاق ما حمله میکنند، ویروس‌های گوناگونِ خطرناکِ معنوی را در میان ما پراکنده میکنند؛ خب، ما چه کار کنیم؟ باید دفاع کنیم. این، قرارگاه لازم دارد، مثل قرارگاه‌های میدان جنگ؛ نماز جمعه یکی از مهم‌ترینِ این قرارگاه‌ها است؛ قرارگاه ایمان است، قرارگاه تقوا است. با این چشم به نماز جمعه نگاه کنیم. شما هم فرمانده قرارگاهید؛ قرارگاه‌های میدان جنگ هرکدام فرماندهی دارند؛ فرمانده قرارگاه امامت جمعه، شخص امام جمعه است.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

نماز اجتماع و آگاه‌سازی مردم و انحراف تاریخی آن از مسیر خود

مطلب امروز بنده فقط یک کلمه در باب نماز جمعه و اهمّیّت این حادثه‌ى عظیمى است که اسلام براى پیروان خود معیّن فرمود و بمرور از مسیر خود منحرف شد تا آنجایى که وسیله‌اى شد براى قدرتمندان بى‌قیدِ نسبت به دین و اخلاق و تقوا؛ در حالى ‌که پایه و ستون فقرات این نماز عظیم‌الشّأن عبارت است از توصیه‌ى به تقوا و تأدّب به آداب شرع. و در بعضى از ادوار تاریخ و بعضى از کشورها هم اگرچه به این فساد و ابتذال کشیده نشد لکن به ‌هر حال بى‌خاصیّت شد و مثل یک نماز جماعت معمولى با آن رفتار شد؛ در حالى‌ که این نماز، نماز جمعه است، نماز اجتماع است، نماز روشنگرى و آگاه‌سازى آحاد مردم است، نماز اِخبار از آفاق عالم به مؤمنین و آحاد مردم است.

احیا به برکت انقلاب و ماهیت عبادی ـ سیاسی آن

بحمدالله‌ به برکت انقلاب اسلامى، ما مردم ایران که بخصوص در مناطق شیعه‌نشین محروم بودیم از این نعمت بزرگ و عبادت عظمىٰ، یک ‌بار دیگر برخوردار شدیم از این نماز، و از آغاز کار هم اسم این نماز در کشور ما و جامعه‌ى ما، نماز عبادى ـ سیاسى شد؛ یعنى هم جنبه‌ى معنوى و تربیت و تهذیب نفوس و آدم‌سازى و گسترش روح تقوا در جامعه از این نماز متوقّع بود، هم جنبه‌ى سیاسى که نظام اسلامى یک نظام مبتنىِ بر آگاهى مردم است و اگر مردم، آگاه نباشند و مؤمن نباشند، نظام اسلامى در حقیقت روح خود را از دست خواهد داد؛ [لذا] این جنبه هم در نماز جمعه‌ى ما ملحوظ شد و مورد اعتناى کامل قرار گرفت، و جمع کردن مردم بر کلمه‌ى تقوا و کلمه‌ى دین و کلمه‌ى جهاد و اتّفاق کلمه در همه‌ى امور، جزو چیزهایى شد که در این نماز ملحوظ شد؛ و لذا گفته شد «عبادى و سیاسى».

نقش موضع‌گیری نماز جمعه در شکل دادن فضای عمومی کشور

… ایران اسلامى بود، مبارزه کردند؛ از جمله‌ى آن چیزها یکى نماز جمعه بود. با نماز جمعه هم مبارزه کردند، البتّه مبارزه‌ى تبلیغاتى؛ مبارزه‌ى غیر تبلیغاتى هم کردند که قابل اهتمام و توجّه نبود. امّا از اوّلى که نماز جمعه به ‌وجود آمد و این نماز جمعه مردم را ...... در مسائل گوناگون، در همه‌ى شهرستان‌هاى کشور و بخصوص در تهران، و دیدند که تا یک مسئله‌اى در کشور به ‌وجود مى‌آید، همه منتظر روز جمعه‌اند که ببینند درباره‌ى این مسئله در منبر نماز جمعه چه موضع‌گیرى‌اى میشود، و بعد آن موضع‌گیرى، فضاى عمومى کشور میشود. تا این را احساس کردند، شروع کردند با این مبارزه کردن.

توجه مستمر دشمنان به نماز جمعه به‌عنوان کانون اجتماع

من تقریباً بدقّت به یاد دارم مبارزات شدید تبلیغاتى را و حرفهایى که در همان سالهاى ۵۸، ۵۹ و ۶۰ درباره‌ى نماز جمعه میگفتند که ما هم آنها را در نماز جمعه گاهى ذکر میکردیم و رشته‌هاى آنها را پنبه میکردیم و تمام میشد. امروز هم همچنان ادامه دارد. اگر کسى گمان کند که نماز جمعه به ‌عنوان یک کانون اجتماع ــ اجتماع در فکر، اجتماع در ممشاى[4] سیاسى، اجتماع در اهواء، در عواطف و محبّتها، و اجتماع در حرکتهاى عمومى ــ از نظر دشمنان این نظام مغفولٌ‌عنه است، اشتباه کرده است؛ باز هم توجّه دارند به نماز جمعه؛ هر چه بتوانند علیه نماز جمعه کار میکنند. حالا کار کردن طرق مختلف دارد؛ تبلیغاتى دارد، غیر تبلیغاتى دارد، وسوسه‌انگیزى و وسوسه‌آفرینى دارد، بدگویى‌هاى گوناگون به‌ وسیله‌ى آدمهاى غافل دارد، کتاب نوشتن هم دارد.

حساسیت دشمنان به هر دو جنبهٔ عبادی و سیاسی نماز جمعه

… اسلام و مسلمین است، به اسم استاد، یک نفر در دانشگاه این کشور یک کتابى نوشته است و چیزهایى را از جمهورى اسلامى مطرح کرده است از جمله نماز جمعه و اتّفاقاً تکیه میکند روى همین مسئله‌ى عبادى ـ سیاسى؛ میگوید ایرانى‌ها از خودشان درآورده‌اند «عبادى ـ سیاسى» را! ببینید از کجا ناراحتند، ببینید روى چه حسّاسند؛ روى هر دو حسّاسند، از هر دو ناراحتند؛ نه‌فقط از سیاسى‌اش، [بلکه] عبادى‌اش هم همین‌جور است.

وسیلهٔ تربیت اسلامی ملت و علت دشمنی با آن

اگر نماز جمعه میتواند ملّتى را با تربیت اسلامی تربیت کند، و تربیت اسلام یعنى آن تربیتى که توانست یک تمدّنى را به ‌وجود بیاورد و قلم نَسخ بکشد بر همه‌ى تمدّنها و فرهنگهایى که پیش از آن در یک منطقه‌ى عظیمى از دنیا وجود داشت ــ اگر تربیت اسلامى این است و نماز جمعه وسیله‌ى تربیت اسلامى است ــ چرا باید با آن دشمن نباشند؟ چرا باید علیه آن کتاب ننویسند؟ چرا باید دلارهاى نفتى صرف تبلیغات علیه چنین نماز جمعه‌اى نشود؟ آقایان محترم! نماز جمعه این است.

محور و کانون نوربخش جامعه، نه پیش‌نمازی معمولی

خیال نکنید نماز جمعه یک پیش‌نمازى[5] است دیگر؛ بالاخره همه‌ی ما پیش‌نمازى را ــ با جمعیّت کم، با جمعیّت زیاد ــ داشته‌ایم و این هم یک پیش‌نمازى است؛ نخیر، اینجا محور است؛ این مثل رشته‌ى تسبیح است؛ این مثل یک کانونى است که به سطح جامعه نور و گرما میبخشد. شما به دوران فتنه‌ى بزرگ بعد از انقلاب یعنى دوران سال ۶۰ نگاه کنید؛ چه فتنه‌ى عظیمى بود![6] کشور از چه ورطه‌اى عبور کرد و چه پیچ خطرناکى بر سر راه این سیّاره‌ى سریع‌السّیر بود، و ببینید آن روز نمازهاى جمعه چه نقشى ایفا کرد که هر کلمه و خطبه‌ى نمازهاى جمعه یک …

لزوم کیفیت‌بخشی تا مشعل هدایت دینی و سیاسی باشد

مسئله‌ى دوّم مسئله‌ى کیفیّت بخشیدن به نماز جمعه است که آن نکته‌ى اصلى و وظیفه‌ى اصلى است. باید کارى کرد که نماز جمعه مثل مشعل هدایتى باشد. خب، مشعل هدایت خصوصیّاتى دارد: اوّلاً بایستى سرشار باشد از مطلب هدایت‌کننده؛ هم هدایت‌کننده‌ى دینى، هم هدایت‌کننده‌ى سیاسى. و همه‌ى ما هم احتیاج داریم به مطالعه. خود بنده هنگامى که نماز جمعه بیشتر میرفتم، براى یک نماز جمعه، حدّاقل سه چهار ساعت مطالعه و فکر میکردم. البتّه شاید بیشتر فکر میکردم؛ [حدّاقل] سه چهار ساعت مطالعه و جمع کردن مطلب؛ و احتمال میدهم هنوز هم این کم باشد. خطبه‌ى …

لزوم خواندن خود نماز با توجه و حضور قلب و سوره‌های جمعه و منافقون

پس نکته‌ى دوّم، رعایت «نماز» جمعه است؛ خود این نماز را. حتّى‌المقدور در نمازها سوره‌ى جمعه و منافقون را بخوانید؛ نماز را با توجّه بخوانید. در یک حدیثى یا در یک سخنى از یکى از بزرگان، در مقام طعن به کسانى از بنى‌عبّاس یا بنى‌امیّه بود که اینها خطبه‌ها را طولانى میکنند و نمازها را کوتاه! ما این‌جورى نشویم. نماز را با حال، با توجّه، با حضور [بخوانیم]؛ مردم این را میخواهند. خیال نکنیم که حالا مردم …

از عوامل حفظ و ضدزوال در درون نظام اسلامی

… اخلاقى مثل حرص و کینه و حسد و مانند این چیزها است؛ یکى از آنها این است که مؤمنینى پیدا بشوند مردم را، فرقه‌هاى گوناگون و گروه‌هاى گوناگون را جمع کنند ــ که این هم از وظایف ائمّه‌ى جمعه است ــ تا اختلافات محلّى را دامن نزنند و سعى در التیام آن اختلافات بکنند. نماز جمعه به‌ خودىِ ‌خود، یکى از آن عوامل حفظ‌کننده و باقى‌دارنده و ضدّ زوال در درون نظام اسلامى است؛ و تا وقتى این نماز هست و تا وقتى ائمّه‌ى محترم جمعه و مردم، قدر نماز جمعه را میدانند و تا وقتى نماز جمعه کما هى حقّها[25] انجام میگیرد، بلاشک در جامعه‌ى اسلامى، خوف تزلزل ......

ابزار تقویت ارتباط با خدا و وحدت کلمهٔ مردم

هر چه میتوانیم کفر به طاغوت و ایمان به خدا را باید تقویت کنیم؛ هر چه میتوانیم باید عوامل بقا را تقویت کنیم، ارتباط با خدا را باید بیشتر کنیم، و یکى‌اش نماز جمعه است؛ هر چه میتوانیم باید اجتماع مردم و وحدت کلمه‌ى مردم را تقویت کنیم و از مهم‌ترین ابزارهایش نماز جمعه است؛ هر چه میتوانیم دلهاى مردم را به خدا بایستى نزدیک‌تر و آشناتر کنیم و وسیله‌اش نماز جمعه است. نماز جمعه نعمت بزرگى است در اختیار ما؛ اگر این نعمت را قدر دانستیم ــ لَئِن شَکَرتُم ــ فرموده است که «لَاَزیدَنَّکُم».[31] «لَاَزیدَنَّ» با دو ادات تأکید، که جاى شبهه‌اى براى آدمهاى دیرباور هم باقى نماند. شکر نماز جمعه را بکنید تا خدا برکات نماز جمعه را زیاد …

لزوم شیرین بودن و آموختن شیرین‌سخنی

بُعد دیگرش هم این است که نماز جمعه باید به‌ طور طبیعى شیرین باشد. من و شما ــ خودمان ــ هم اگر چنانچه دیدیم کسى شیرین حرف نمیزند، پاى صحبتش نمى‌نشینیم. خب، این شیرین حرف زدن را باید آموخت؛ بعضى‌ها طبیعتاً این‌جور هستند و بعضى که نیستند، بایستى سعى کنند براى این قضیّه. یکى از راه‌هاى شیرین واقع شدن نماز جمعه ــ در هر تقدیر ــ کوتاه بودن آن است. ما یک‌ وقتى [این] را توصیه کردیم [ولى] متأسّفانه خبر میرسد از اطراف کشور که به این توصیه، خیلى‌ها عمل نکرده‌اند! ما گفتیم دو خطبه‌ى نماز جمعه بر روى هم بشود چهل دقیقه. اگر چنانچه یک …

تعیین امام جمعه از سوی امام‌المسلمین به سبب طبیعت پیوستهٔ آن

و نکته‌ى چهارم، حفظ جنبه‌ى تشکیلاتى امامت جمعه در سرتاسر کشور است؛ یعنى ارتباط با مرکز؛ این را مهم بدانید. اینکه گفته‌اند در اسلام، امام‌المسلمین امام‌جمعه را معیّن میکند در حالى ‌که براى تدریس، تعلیم و حتّى افتاء چنین چیزهایى را نگفته‌اند، به ‌خاطر این است که طبیعت نماز جمعه با این قضیّه، طبعاً یک طبیعت مرتبطى است. ارتباط با مرکز؛ آشنایى با حوادثى که در کشور میگذرد و کسب مسئولیّت و وظیفه در مسائل مهم ــ آنجایى که یک مسئله‌ى مهمّى در کشور وجود دارد ــ تا هماهنگى باشد. این‌جور نباشد که امام‌جمعه‌ى یک شهرى، یک حرفى بزند در یک مسئله‌اى و امام‌جمعه‌ى آن شهر بغل‌دستى، حرف …