نفاق، فقط در قبال باور دینى نیست بلکه در قبال همهى باورهاى برجسته و پذیرفتهى انسانى و اجتماعى هم هست. امروز در قبال ادّعاى طرفدارى از انسان، یک نفاق عظیمى در دنیا وجود دارد و همیشه وجود داشته.نفاق
نامهای دیگر: دورویی
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
دورویی در ایمان و جریان منافقان در تاریخ اسلام و جامعهٔ اسلامی.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در دانشگاه فردوسی مشهد— ۱۳۵۷/۰۸/۰۸
سیر زمانی
از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۳۱۳۵۷۱۴۰۳
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
مسألهی اصلی در این آیات، ترسیم چهرهی منافقین است. و عرض کردیم که مقصود عمده از منافقین، عبارتست از آن جریان نفاق در جامعهی اسلامی، یعنی سخن بر سر این نیست که کسی ظاهر و باطنش با هم یکی نیست. این البته یک بیماری است، اما این آن چیزی نیست که این آیات با این همه توجه و شدت به مقابله با آن برخاسته باشد، بلکه مقصود اینست که در جامعه یک جریان خصومت و دستگاه توطئهای زیر پوشش دین و زیر ظاهر ادعای ایمان وجود دارد، که این آیات، با آن جریان مقابله میکند و او را میخواهد افشاء کند، در حقیقت یک گروه دشمنی را میخواهد ترسیم و چهرهنگاری کند. ولذا آیات سیزده گانهای که اینجا هست، هر کدام از یک بعد بر شخصیت این مجموعهی زیانبخش خطرناک یک پرتوی از افشاگری میاندازد و میافشاند تا مؤمنین اشتباه نکنند و دشمن را بشناسد.اینجا من یکبار دیگر مطلبی را که یکی دو بار گفتم یادآوری میکنم لااقل، در این مجموعهی آیات اول سورهی بقره، منظور از نفاق فقط آن احساس شخصی ناشی از اختلال روانی او باشد نیست، بلکه منظور جریان نفاق است و جریان نفاق را گفتیم، یعنی در درون نظام اسلامی یک مجموعهای به قصد ضربهزدن و مخالفتکردن و توطئهکردن، زیر پوشش حق بجانب بوجود بیاید، بدون اینکه این شجاعت را داشته باشند که صریحاً اعلام کنند ما دشمنیم.شاهدها (۱۲۱ پاراگراف)
بیاعتباری سخن و ظاهر منافقان به سبب ناهمسانی ظاهر و باطن
پس در آیه اول مقصود اینست که نشان بدهد این گروه به سخنشان و ظاهرشان اعتمادی نیست. نگاه نکنید که اینها میگویند ما ایمان آوردیم در دل آنها چیز دیگری هست و این خصوصیت محوری آنها که دوروئی و دروغزنی و نابرابر بودن ظاهر و باطن است و مورد اشاره قرار میگیرد.تن دادن منافق به بیماری درونی و نپذیرفتن درمان
… مثل بیماریهای جسمی، گاهی یک بنیه، بنیه سالمی است، و گاهی هم این بنیه اختلال و بیماری و ناتندرستی دارد، انسان به طبیب مراجعه میکند و طبیب به او داروئی را ارائه میدهد و او آن دارو را مصرف میکند، در مقابل کار طبیب و درمان او مقاومت نمیکند، این هم خوب خواهد شد. اما آن کسی که این بیماری را دارد اگر به طبیب مراجعه بکند، و طبیب برای او چیزی تجویز بکند، وقتی او داروی شفابخش را مصرف نمیکند و پرهیز لازم را انجام نمیدهد، نتیجهاش عمیقتر شدن مرض و لاعلاج شدن یا صعب العلاج شدن مرض است و مشکل کار منافق اینجاست که به بیماری تن میدهد و تسلیم بیماری میشود.رد انحصار مسئلهٔ نفاق به صدر اسلام یا اوج انقلاب
کسی خیال نکند که مسألهی نفاق مربوط به صدر اسلام یا مربوط به اوج انقلاب بود، نه، همهی ما، من و شما در معرض این امتحان در تمام حالات هستیم، یک حقیقتی مطرح میشود که این حقیقت ممکن است با گوشهای از احساسات و دریافتهای ما ناسازگار باشد: یا با خود پرستی ما، یا با ادعاهای درونی ما، یا با علمی که برای خودمان قائلیم، یا برای سابقهای که برای خودمان میشناسیم، مثلاً با سابقهی مبارزه، یا با توقعی که نسبت به شخصیت خودمان داریم، این ناسازگار است، در مقابل این حقیقت چکار خواهیم کرد؟ هم میتوان پا گذاشت روی این احساس غلط و درک باطل و تسلیم شد و حرکت کرد و در راه این حقیقت رفت، و هم میتوان تسلیم نشد، بلکه تسلیم آن احساسات غلط درونی شد، که اگر این کار انجام گرفت آنوقت: «فزاد هم الله مرضا» دائم این حالت دومی یعنی نفرت وجدائی، ایجاد میشود و …افزایش گرفتاری منافق با گذشت زمان در آیهٔ سوم
… را در تابستان و برودت را در زمستان و بقیه عوامل طبیعی را در همهی آنات تاریخ خدای متعال به آنها میدهد، این هم پدیدهای است که بخدا نسبت داده میشود، اما آنچه که میبینیم، اینست که او رفتار خودش و تسلیم شدنش در مقابل هوا و هوس، را به دام افزایش مرض انداخت. این هم آیه سوم بود که بر روی افزایش گرفتاری منافق هرچه میگذرد تکیه میکرد، و الان هم همینطور است.قضاوت قرآن دربارهٔ فسادانگیزی منافقان
در این آیه، سخن از این گفته میشود: که کسانی به منافقین میگویند فساد نکنید در زمین، اینجا قرآن با نفس بیان این مطلب اعلام میکند که منافقین دارند فساد میکنند، خود این که میگوید: «واذا قیل لهم لا تفسدوا فی الارض» وقتی که به ایشان گفته شود فساد نکنید، قبل از آنکه ما به جواب آنها بپردازیم، یک قضاوتی را از قرآن احساس میکنیم، قضاوت قرآنی این است که اینها دارند در زمین فساد میکنند، حقیقت قضیه هم این است، که کدام فساد بالاتر از خدعهی مؤمنین و کدام فساد بالاتر از خنجر در پشت پنهان کردن برای فرود آوردن ـ در کتف یک حرکت جوان پرشتاب نورانی به سمت ارزشها و هدفهای والاست؟ از این فسادی بالاتر نیست، در آن روز هم اینطور بود، امروز هم اینطور است، همیشه هم همینطور خواهد بود، وقتی یک ملتی با اتکاء به ایمان به سمت هدفهای والایی دارد حرکت میکند، طبیعی است که با زحمت دارد حرکت میکند، چون هرگز حرکت به سمت ارزشهای والای الهی آسان و …ادعای خیرخواهی فاتحان تاریخ برای مردم سرزمینهای تصرفشده
در قبال طرفدارى از محرومین و تودههاى مردم، بیشتر فاتحین در طول تاریخ ادّعا میکردند که براى مردمى که سرزمین آنها را غصب کردهاند و تصرّف کردهاند ارمغانهایى آوردهاند؛ یعنى به آنها علاقهمندند. البتّه همهى فاتحین این جور نبودند؛ بعضى هم صریح میگفتند که آمدهایم شما را به بردگى بگیریم، [که این البتّه] ناشى از جهالت بود؛ آن فاتحى که داراى معرفت بود، داراى پیچیدگى بود [این جور برخورد نمیکرد].نبود صمیمیت و وحدت میان منافقان
نقطهى مثبتى که باز در اینجا باید از نظر دور نمانَد، این است که «اَلمُنفِقونَ وَ المُنافِقتُ بَعضُهُم مِن بَعض»؛[8] یعنى از جنس یکدیگرند و در مورد «اَلمُؤمِنونَ وَالمُؤمِنت» میفرماید که «بَعضُهُم اَولِیآءُ بَعض»؛[9] پیوستهى به یکدیگرند. بین خود منافقون و منافقات آن صمیمیّت و صفا و وحدت هرگز به وجود نخواهد آمد. بالاخره در این جبههى واحد کفر و استکبار، اختلاف و تشتّت رأى و تعارض قوا و نیروها با یکدیگر به قدرى وجود خواهد داشت که اگر مؤمنینِ وقتشناس وجود داشته باشند و از فرصتها استفاده کنند، بتوانند استفاده کنند؛ لکن ظاهر قضیّه [این است که] تا آنجایى که یک خطر واحدى …لطمهٔ بیشتر نفاق از کفر صریح به اسلام و حرکتهای اسلامی
رابعاً اسلام و حرکتهاى اسلامى همواره از نفاق، بیش از کفرِ صریح لطمه دیده است. امروز خطر اسلام آمریکایى ــ یعنى آنجا که نام و عنوان اسلام در خدمت طواغیت و در جهت هدفهاى آمریکا و دیگر مستکبرین است ــ از خطر ابزارهاى نظامى و سیاسى آمریکا کمتر نیست و بیشتر است. از عَلمداران اسلام آمریکایى، چه در لباس عالِم دین و چه در موضع سیاستمدار، …مبارزهٔ امروز با نفاق و تزویر و شعارهای دروغ استکبار، نه کفر آشکار
حقیقت دوّم این است که آنچه امام بزرگوار ما و ملّت شجاع ما را در راه این مبارزهى بزرگ موفّق کرد، بصیرت و صبر بود؛ مقاومتى همراه با بصیرت؛ همانطور که امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) فرمود: اَلا ... وَ لا یَحمِلُ هٰـذَا العَلَمَ اِلّا اَهلُ البَصَرِ وَ الصَّبر.[3] علّت این است که امروز مبارزه با کفرِ خالص و شرکِ خالص نیست که مطلب روشن باشد، صفبندىها مجزّا و جداى از هم باشد؛ امروز مبارزه با نفاق و دورویى و تزویر و شعارهاى توخالى و دروغزنىها و لافزنىهایى است که بلندگوهاى استکبار را در همهى انحاء عالم پُر کرده. بسیارى دم از طرفدارى از حقوق بشر میزنند و دروغ میگویند؛ بسیارى دم از اسلام میزنند و دروغ میگویند؛ اسلام آنها، اسلام باب طبع و میل سردمداران استکبار است؛ بسیارى دم از مساوات و برابرى انسانها میزدند و میزنند و دروغ میگفتند و میگویند. مبارزه در دوران کنونى، …شناختهشده بودن منافقان و صفبندی روشن در زمان پیامبر اکرم (ص)
حقیقتاً هم وضع امیرالمؤمنین مشکل بوده؛ خیلى مشکل بوده. در زمان پیغمبر، جنگها، صفکشىها، جناحبندىها، جناحبندىهاى واضحى بود: کفر بود و ایمان، شرک بود و توحید؛ شرک واضح بود، منافقینى هم که بودند، منافقین شناختهشدهاى بودند؛ پیغمبر، منافقین [زمان] خودش را هم مىشناخت: منافقینى که در مدینه بودند، منافقینى که از مدینه فرار کردند و به طرف مکّه رفتند. فَما لَکُم فِى المُنٰفِقینَ فِئَتَینِ وَ اللهُ اَرکَسَهُم بِما کَسَبوا.[7] انواع و اقسام منافقین در زمان پیغمبر بودند؛ منافقینى که تا یک اشتباهى میکردند، آیهاى نازل میشد دربارهشان و حقایق روشن میشد، پیغمبر [هم] بیان میکرد، همه میفهمیدند؛ اشتباهى در کار نمیماند. در زمان امیرالمؤمنین، بزرگترین مشکل، وجود یک جناح علىالظّاهر مسلمان [بود] ــ یعنى همان کسانى که مقابل امیرالمؤمنین قرار گرفتند ــ با همهى شعارهاى اسلامى، امّا در اساسىترین مسئلهى دین، منحرف.ظاهر مسلمان و باطن کافر، نتیجهٔ رها کردن بار هدایت
… حُمِّلُوا التَّورىٰةَ ثُمَّ لَم یَحمِلوها؛ تورات را به آنها بار کردیم، دادیم؛ بر ذهن آنها، بر دل آنها، بر ایمان آنها تورات را سوار کردیم امّا بعد از اندکى، بعد از گذشت زمانى این بار معنوى را، این هدایت الهى را پرتاب کردند و خودشان را از آن محروم کردند. آن وقت نتیجه این میشود که ظاهر، ظاهرِ هدایت است، باطن، باطنِ بىخبر از هدایت؛ نام، نامِ موحّد، باطن، باطنِ مشرک؛ نام، نامِ مسلمان، باطن، باطنِ کافر: کَمَثَلِ الحِمارِ یَحمِلُ اَسفارًا؛[12] [مانند] کتاب روى چهارپایى که از مضمون آن هم هیچ اطّلاعى ندارد.بزرگ کردن سختیها از سوی منافقان و اعتنا نکردن به آن
… آن فداکاریها، آن اخلاصها، آن تربیتها موجب شد که این حرکت آنچنان سریع ادامه پیدا بکند که پنجاه سال بعد و همانطور که گفتم نیم قرن بعد از رحلت پیغمبر، بیشتر از نیمى از دنیا در اختیار مسلمانها باشد. امروز هم همانجور است.در زمان ما مجاهدتْ ارزش مضاعف دارد. بله، منافقین و کسانى که در دلهایشان مرضى هست، در زمان پیغمبر هم نق میزدند، امروز هم نق میزنند، در زمان امام عزیز ما هم نق میزدند. آنها در آن روزگار هم سختیها و کمبودها و شدّتها را بزرگ میکردند؛ امروز هم بزرگ میکنند. به حرف آنها اعتنا نباید کرد، که بحمدالله مردم نمیکنند.مبارزهٔ پیامبر با منافقان مدینه بدون شمشیر
… پیغمبر امر قطعی میکند که جهاد کن: یًّاَیُّهَا النَّـبِیُّ جٰهِدِ الکُفّارَ وَ المُنٰفِقینَ وَاغلُظ عَلَیهِم،[3] معنای جهاد پیغمبر را هم ضمناً برای ما روشن میکند. معنای آیه این است که ای رسول خدا! با کفّار و با منافقین جهاد کن و با آنها شدّت عمل به خرج بده. میدانید که پیغمبر با منافقین جهاد با شمشیر نکرده. خب منافقین در زمان رسول خدا در مدینه بودند و با آن حضرت مبارزات پنهانی هم داشتند؛ هم از لحاظ فکری، هم از لحاظ سیاسی، هم از لحاظ امنیّتی، منافقین آن روز مزاحمهایی در جامعهی اسلامی بودند؛ پیغمبر هم با اینها مبارزه کرده، امّا این مبارزه که در آیهی شریفه «جهاد» از آن تعبیر شده، مبارزهی با شمشیر نیست. معلوم میشود که مبارزه و جهاد پیغمبر به معنای مبارزه و نبرد با شمشیر فقط نیست، نبرد در میدان جنگ نیست، بلکه معنای مبارزه درگیری و نبرد به معنای عام است؛ اعم از نبرد فکری، نبرد سیاسی، نبرد تبلیغاتی و نبرد نظامی؛ همهی انواع مبارزه در زندگی پیغمبر بود. …ناتوانی جریان نفاق در اثرگذاری بر جامعه بهسبب افشاگری پیامبر
… داشت این بود که در آنجا صفبندیها آشکار بود؛ شعارهای اسلامی شعارهای مشخص و واضح و تعیین کننده و مشخص کننده بود؛ جناحبندیهایی که در جانب پیغمبر و در جانب مخالفان پیغمبر قرار داشت جناحبندی واضح و آشکاری بود؛ معلوم بود که دوست و دشمن کیها هستند. حتی حرکت نفاق - که در جامعهی اسلامی از اول تشکیل حکومت اسلامی حداقل از دوران زندگی مدینه به وجود آمد در جامعهی اسلامی و تحقق پیدا کرد - نمیتوانست آنطوری که لازمهی حرکت نفاق هست جامعه را تحت تأثیر قرار بدهد. خود پیغمبر بود، آیات منافقین نازل میشد، منافقین تهدید به افشاگری میشدند، خیلی از منافقین بوسیلهی پیغمبر شناخته میشدند و به دیگران شناسانده میشدند. حرکات موزیانهی نفاق انجام میگرفت اما بر مجموع جامعهی اسلامی یک صراحت و یک حالت افشاگری مسلط بود. کسانی که در جنگ در مقابل پیغمبر شرکت میکردند دشمنانی بودند که دشمنی آنها و ابعاد این دشمنی و میزان دوری و نزدیکی آنها از اسلام حتی معلوم بود. یهود چقدر مخالف اسلاماند، قریش چقدر مخالفند، قبائل دیگر چقدر مخالفند، کیفیت مبارزهی آنها با اسلام و مسلمین …تفرقهافکنی و تضعیف صفوف مسلمانان از سوی منافقان
لَوْ خَرَجُواْ فِیکُم مَّا زَادُوکُمْ إِلاَّ خَبَالاً ولأَوْضَعُواْ خِلاَلَکُمْ. اگر منافقان در کنار شما بمانند و به جهاد با دشمن بیایند، جز بر سستی و ناتوانی شما نخواهند افزود و در میان صفوف شما تفرقه و تشتت خواهند افکند.دستهای با چهرهٔ نفاق و دل مردد در زندگی و جهاد
… اگر بتوانند، [باید] سعی کنند سه قدم جلو بروند؛ بتوانند کوشش کنند آن یک قدمِ عقب را کوچکتر بردارند؛ بتوانند کوشش کنند این لغزشها را پیدا نکنند؛ بتوانند کاری کنند که این گامها را استوارتر به سوی جلو بردارند و پیش بروند، هر جا هستند یک قدم خود را جلو بکشند. یک دسته هم آن مردمی که با چهرهی نفاقآمیز، با دلی مردّد، با دلی که براستی تصمیم و ایمانی ندارد، در مسائل زندگی، در جهاد مقدّس، با مسائلِ آن روبهرو میشوند.برخورد همراه با ملایمت با منافقان به سبب سازماننیافتگی و خطر فردی آنان
… مبارزه کرد و فرمود که اگر چنانچه بیایند نزدیک، به سراغشان میرویم، با اینها میجنگیم؛ بااینکه منافقین در داخل مدینه هم بودند، پیغمبر با آنها کاری نداشت. بنابراین برخورد پیغمبر با این دسته از دشمنان هم اینطوری [بود]؛ با دستۀ سوم برخوردِ سازمانیافتۀ قاطع؛ با دستۀ چهارم، برخورد همراه با ملایمت؛ چون سازمانیافتگی نداشتند؛ خطرشان، خطر فردی بود. غالباً هم اینها را پیغمبر شرمنده میکرد با رفتار خود.پیدایش نفاق در دل در پی خلف وعده با خدا
در قرآن میفرماید: «ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذینَ اَسآؤُا السُّوٓایٰٓ اَن کَذَّبوا بِآیاتِ اللهِ وَ کانوا بِها یَستَهزِءُوَ»[46]؛ آنکسانیکه کار بد کردند، بدترین نصیبشان خواهد شد. آن بدترین چیست؟ تکذیبِ آیات الهی. یک جا میفرماید که آنکسانیکه به این وظیفۀ بزرگ ـ انفاق در راه خدا ـ عمل نکردند، «فَاَعقَبَهُم نِفاقاً فی قُلوبِهِم اِلَیٰ یَومِ یَلقَونَهُ بِما اَخلَفُوا اللهَ ما وَعَدوهُ وَ بِما کانوا یَکذِبوَ»[47]؛ چون خلف وعدۀ با خدا کردند، نفاق در دلشان بهوجود آمد. خطر بزرگ برای جامعۀ اسلامی این است؛ هرجا هم که شما در تاریخ نگاه کنید جامعۀ اسلامی منحرف شده، از اینجا منحرف شده. دشمن خارجی ممکن است بیاید، سرکوب بکند، شکست بدهد، تارومار بکند؛ اما نمیتواند نابود بکند، بالاخره ایمان میماند؛ یک جایی سر بلند میکند و سبز …برحذر داشتن مؤمنان از منافقان داخل جامعه در آیات قرآن
خب، تفاوت عمدۀ امیرالمؤمنین در دوران حکومت خود با پیغمبر اکرم در دوران حکومت و حیات مبارکش این بود که در زمان پیغمبر، صفوف مشخص بود؛ صف ایمان و کفر. میماندند منافقین که دائماً آیات قرآن، از منافقین که در داخل جامعه بودند برحذر میداشت، انگشتِ اشاره را بهسوی آنها دراز میکرد، مؤمنین را درمقابل آنها تقویت میکرد، روحیۀ آنها را تضعیف میکرد، یعنی همهچیز در نظام اسلامی در زمان پیغمبر، آشکار بود. صفوفِ مشخص درمقابل هم بودند؛ یک نفر طرفدار کفر بود، طرفدار طاغوت بود، طرفدار جاهلیت بود، یک نفر هم طرفدار ایمان و اسلام و توحید و معنویت بود. البته آنجا هم همهجور مردمی بودند، آن زمان هم همهجور آدمی بودند، لکن صفوف، مشخص بود.جایگرفتن منافق در درون نظام و لزوم جهاد با او
این دو نوع دشمن ـ آفت برونی و آفت درونی ـ برای هر نظامی، برای هر تشکیلاتی و برای هر پدیدهای وجود دارد. اسلام برای مقابله با هر دو آفت، علاج معیّن کرده و جهاد را گذاشته است. جهاد، مخصوص دشمنان خارجی نیست. «جاهِدِ الکُفّارَ وَ المُنافِقینَ»[2] منافق، خودش را در درون نظام قرار میدهد. لذا با همۀ اینها باید جهاد کرد. جهاد، برای دشمنی است که میخواهد از روی بیاعتقادی و دشمنی با نظام، به آن هجوم بیاورد. همچنین، برای مقابله با آن تفکُّک[3]داخلی و ازهمپاشیدگی درونی، تعالیم اخلاقی بسیار باارزشی وجود دارد که دنیا را بهطور حقیقی به انسان میشناساند و میفهماند که «اِعلَموا …نکوهش مخالفت دل با زبان در اظهار ارادت
… لکن در مواقعِ حساس خودش را نشان میدهد. آنجایی که پول، شهوت جنسی یا قدرتطلبی در میان است، آن باطن ظهور میکند؛ یعنی اینطور نیست که آن باطن همیشه در بطون بماند؛ خودش را نشان میدهد. این، آن چیزی است که امیرالمؤمنین سلماااللهعلیه از آن نگران بودند. لذا بعد میفرمایند: «وَ لا تُخالِفْ اَلسِنَتُکُم قُلوبَکُم» دلهایتان مخالف با زبانهایتان نباشد؛ بر زبان، مخلصیم، ارادتمندیم، معتقدیم؛ اما در دل، انکار و استنکار و بدخواهی و بددلی. این خیلی چیز بدی است.پاسخ امیرالمؤمنین (ع) به ستایش منافقانه
… آن حضرت به نحوی از انحا او را منصرف میکرد. بعضیها آن حضرت را آنقدر بالا میبردند که از صفات بشری فراتر میرفت، حضرت بهشدت با آنها برخورد میکرد، همچنانیکه با غُلات[13] برخورد کرد؛ گفت اگر شما از این حرف برنگردید، شما را زندهزنده در آتش خواهم سوزاند. بعضیها از روی نفاق، آن حضرت را تعریف میکردند. یک نفری بلند شد در پای صحبت حضرت، از او تمجید کرد. حضرت فرمود: من از آنچه تو بر زبان آوردی پایینترم، اما از آنچه که در دل تو هست، بالاترم. یعنی تو از روی نفاق داری از من تعریف میکنی؛ واقعاً معتقد نیستی به این حرفها. تو مرا آدم منحرف و گمراه میدانی و من نیستم، من از آن بالاترم؛ اما از آنچه تو داری میگویی، پایینترم.شیوهٔ حسنی در برخی موارد و شیوهٔ حسینی در موارد دیگر
..این [است] نقش امام حسن. امام حسن زمینهساز عاشورا بود. امام حسن زمینهساز تداوم امامت در شیعه و در خاندان پیغمبر بود. نام امام مجتبی صلواتاللهعلیه نام بسیار عزیز و پُرعظمتی است و لازم است ما بدانیم که افشای خط نفاق در مواردی به شیوۀ امام حسن است. و مبارزه در گلوگاهش، در مواردی، زنده به شیوۀ حسنی؛ اگرچه در مواردی هم زنده به شیوۀ حسینی است. ما باید بدانیم که انقلابیبودن یعنی همۀ راهها و شیوهها را در زمان خود و در هنگامۀ خود بهکاربستن، و نهفقط مشتها را گرهکردن و حسنبنعلی را مذلّالمؤمنین دانستن. همچنانیکه پیغمبر اسلام هم در صلح حدیبیه، وقتی با کفار قریش صلح کرد، چپروها و چپنماهای …تظاهر نافرمانان خدا به بندگی و لزوم تمایزشان از حقپرستان
… قالَتِ اليَهودُ وَ النَّصارىٰ نَحنُ اَبناءُ اللهِ﴾[6]، یکذره هم بالاتر از پیغمبر؛ او میگفت من بندۀ خدا هستم، اینها میگفتند ما فرزندان و پسران خدا هستیم. آنها فکر میکردند که اطاعت خدا دربست در اختیار آنهاست. یا به تعبیر دیگر بگویم، خودشان فکر نمیکنند؛ بعضی از نافرمانان خدا اینجور وانمود میکنند که مطیع خدایند، درست است یا نه؟ عدهای هستند که خودشان وقتی با خود خلوت میکنند، مییابند که چه نامۀ سیاهی دارند؛ میفهمند که آنچه میگویند سرا پا دروغ است، اما به مردم اینجور وانمود میکنند که بندگان خوب خدا و مطیعان و عابدان پروردگارند. اینها درمقابل مردم حقپرستِ واقعی باید ممتاز[7] بشوند، باید مشخص بشوند. این است که اینجا خدای متعال، در مقام بیان اطاعت و لزوم آن برای مؤمنان، اینجور میگوید: ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ الرَّسولَ﴾ اطاعت کنید خدا را و پیامبر را. اگر نمیگفت پیامبر را، دشمنان پیامبر هم میگفتند ما مطیع خداییم؛ لذا بایستی مشخص بشود که اطاعت خدا یعنی چه. …شهادت زبانی منافقان به رسالت بدون باور قلبی
… که من معتقدم به پیغمبری او، مثل منافقین؛ ﴿اِذا جآءَكَ المُنافِقونَ قالوا نَشهَدُ اِنَّكَ لَرَسولُ اللهِ وَ اللهُ يَعلَمُ اِنَّكَ لَرَسولُهُ وَ اللهُ يَشهَدُ اِنَّ المُنافِقيَ لَكاذِبوَ﴾[2]؛ میآمدند میگفتند یا رسولالله ما شهادت میدهیم که تو پیغمبر خدایی؛ خدا میگوید بله، ما خودمان میدانیم که تو پیغمبرِ مایی، این مطلب برای ما روشن، ازنظر ما مسلّم، حرفِ بهجای خودش راست؛ اما شهادت میدهیم که آنها در این شهادتشان دروغگو بودند؛ در دل قبول ندارند این مطلب را، به زبان دارند میگویند.کناره نگرفتن از راه با لبخند منافق
به نوشخند منافق ز ره کناره مگیرتوبهٔ منافقان با خالص کردن دین برای خدا
… «توبه» با «اصلاح» همراه آمده است؛ «الّا الّذین تابوا و اصلحوا»، «من تاب و امن و عمل صالحا». در جایی مصداق این اصلاح هم ذکر شده است: «انّ الّذین یکتمون ما انزلنا من البیّنات»؛ در مقابل کسانی که کتمان کنندگان حقایق بودند، «الّا الّذین تابوا و اصلحوا و بیّنوا». یا «الّا الّذین تابوا و اصلحوا و اعتصموا باللَّه و اخلصوا دینهم للَّه»؛ دربارهی کسانی است که نفاق ورزیدند و دودله شدند. میفرماید توبه و اصلاح اینها به این است که خودشان را یک دله و خالص کنند. بنابراین اصلاح لازمهی توبه است.نقش منافقان در ترساندن مؤمنان با خبر اجتماع دشمن
… و نیاز به استراحت دارند؛ بنابراین الان وقت حمله است. خودشان را در نقطهای در چند کیلومتری مدینه جمع کردند و منتظر فرصت بودند تا حمله کنند. به مدینه خبر رسید که دشمنان منتظرند تا به شما حمله کنند. «الّذین قال لهم النّاس انّ النّاس قد جمعوا لکم فاخشوهم[3] »؛ عدّهای برای اینکه خوف ایجاد کنند، آمدند خبر دادند که دشمن اجتماع کرده تا به شما حمله کند. منافقین هم بودند. اینجاها منافقین خیلی نقش ایفا میکنند. منافق را هم از همین حرفها باید شناخت. در اینجا پیغمبر چهکار کردند؟ فرمودند: کسانی که امروز در جنگ اُحد شرکت داشتهاند و زخمی شدهاند، حق ندارند سلاح را از خود دور کنند؛ همینها جمع شوند، میخواهیم حمله کنیم. کسانی که در جنگ اُحد نبودند، نباید بیایند. با اینکه یک عدّه تازه نفس هم در شهر بودند، …دچار شدن به نفاق به سبب خلف وعده با خدا
… به انسان مذبذب و بیوفایی که مسؤولیت سرش نمیشود، تبدیل میگردد و خُلقیّات او عوض میشود. در مرحلهی بعد هم اعتقادات انسان عوض میشود. همین فساد عملی که یک روز به چشم خیلی کوچک به آن نگاه کردیم، بتدریج هویّت ما را تغییر میدهد و اخلاق و اعتقاد ما را خراب میکند. آیهی شریفهی قرآن میفرماید: «فاعقبهم نفاقا فی قلوبهم الی یوم یلقونه بما اخلفوا اللَّه ما وعدوه»؛[15] یعنی خدای متعال جمعی را به خاطر خلف وعدهای که به خدا کردند، به نفاق دچار کرد. فرمول عملکرد خدا روی انسان، این است؛ یعنی در واقع به عملکرد خودِ ما برمیگردد. خودِ ما هستیم که با کار خود موجب میشویم که رحمت و توجّه الهی شامل حالمان نشود. وقتی رحمت الهی شامل حال ما نشد، به سمت فساد و تباهىِ بیشتر پیش میرویم. در دعا میخوانیم: «الّلهم انّی …فریب دادن خود بهجای فریب خدا از سوی منافقان
«یخادعون الله والذین آمنوا و مایخدعون الا انفسهم و مایشعرون»[13] : خیال میکنند میخواهند خدا را فریب دهند اما در حقیقت خودشان را فریب میدهند آنجا هم انشاءالله به یک مناسبتی شبیه این عرض خواهم کرد. پس بنابراین: هیچ مانعی ندارد و لسان قرآن این است که پدیدههای طبیعی را که معلول قوانین طبیعی است، معلول ارادهی خدا میداند و میتوان با یک دید وسیعتر همان را بخدا نسبت داد و این را مجازات خدایی دانست در حق آن کسی که خودش مقدمات آنها را فراهم کرد.