پیریزی جامعهای که قرنها قلهٔ علم و تمدن بشری بود
… بودند و در مقابل او بودند، نقطهی مقابل او حرکت میکردند و ضدیت با او میکردند. این همه فشار، این سیزده سالِ مکه، چه سالهای سختی بود؛ پیغمبر ایستاد و ایستادن او مسلمانهای مقاوم و مستحکمی به وجود آورد که هیچ فشاری روی آنها اثر نمیکرد. اینها درس است برای ما. بعد هم جامعهی مدنی را تشکیل داد، ده سال بیشتر هم حکومت نکرد. اما پیریزی یک بنائی را کرد که در طول قرنهای متمادی، قلهی بشریت در علم، در تمدن، در پیشرفت معنوی، در پیشرفت اخلاقی، در ثروت، همین جامعه بود؛ جامعهای که پیغمبر طراحی کرده بود و او پیریزی کرده بود.
حکومت دهسالهٔ پیامبر در مدینه، از درخشانترین دورههای حکومت در تاریخ
خطبه اول را به شرح مختصری از سیره نبىّاکرم در دوران دهساله حاکمیت اسلام در مدینه اختصاص دادهام که یکی از درخشانترین - و گزافه نیست اگر بگوییم درخشانترین - دورههای حکومت در طول تاریخ بشری است. باید این دوره کوتاه و پُرکار و فوقالعاده تأثیرگذار در تاریخ بشر را شناخت. البته به همه برادران و خواهران - بخصوص به جوانان - توصیه میکنم که به تاریخ زندگی پیغمبر مراجعه کنند و آن را بخوانند و فرا گیرند.
شالودهریزی نظام اسلامی در مدینه بهعنوان الگوی کامل برای همهٔ دورانها
دوره مدینه، فصل دوم دوران بیستوسه ساله رسالت پیغمبر است. سیزده سال در مکه، فصل اوّل بود - که مقدمه فصل دوم محسوب میشود - و تقریباً ده سال هم دوران مدینه پیغمبر است که دوران شالودهریزی نظام اسلامی و ساختن یک الگو و نمونه از حاکمیّت اسلام برای همه زمانها و دورانهای تاریخ انسان و همه مکانهاست. البته این الگو، یک الگوی کامل است و مثل آن را دیگر در هیچ دورانی سراغ نداریم؛ لیکن با نگاه به این الگوی کامل، میشود شاخصها را شناخت. این شاخصها برای افراد بشر و مسلمانها علامتهایی است که باید به وسیله آنها نسبت به نظامها و انسانها قضاوت کنند. هدف پیغمبر از هجرت به مدینه این بود که با محیط ظالمانه و طاغوتی و فاسد سیاسی و اقتصادی و اجتماعیای که آن روز در سرتاسر دنیا حاکم بود، مبارزه کند و هدف، فقط مبارزه با کفّار مکه نبود؛ مسأله، مسأله جهانی بود. پیامبر اکرم این هدف را دنبال میکرد که هرجا زمینه …
شاخص اول: ایمان و معنویت بهعنوان موتور حرکت جامعه
شاخص اوّل، ایمان و معنویّت است. انگیزه و موتور پیشبرنده حقیقی در نظام نبوی، ایمانی است که از سرچشمه دل و فکر مردم میجوشد و دست و بازو و پا و وجود آنها را در جهت صحیح به حرکت در میآورد. پس شاخص اوّل، دمیدن و تقویت روح ایمان و معنویت و دادن اعتقاد و اندیشه درست به افراد است، که پیغمبر این را از مکه شروع کرد و در مدینه پرچمش را با قدرت بالا برد.
شاخص دوم: قسط و عدل
شاخص دوم، قسط و عدل است. اساس کار بر عدالت و قسط و رساندن هر حقّی به حقدار - بدون هیچ ملاحظه - است.
شاخص سوم: علم و معرفت
شاخص سوم، علم و معرفت است. در نظام نبوی، پایه همه چیز، دانستن و شناختن و آگاهی و بیداری است. کسی را کورکورانه به سمتی حرکت نمیدهند؛ مردم را با آگاهی و معرفت و قدرتِ تشخیص، به نیروی فعّال - نه نیروی منفعل - بدل میکنند.
شاخص چهارم: صفا و اخوت
شاخص چهارم، صفا و اخوّت است. در نظام نبوی، درگیریهای برخاسته از انگیزههای خرافی، شخصی، سودطلبی و منفعتطلبی مبغوض است و با آن مبارزه میشود. فضا، فضای صمیمیّت و اخوّت و برادری و همدلی است.
شاخص پنجم: صلاح اخلاقی و رفتاری
شاخص پنجم، صلاح اخلاقی و رفتاری است. انسانها را تزکیه و از مفاسد و رذائل اخلاقی، پیراسته و پاک میکند؛ انسانِ با اخلاق و مزکّی میسازد؛ «و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمة».[1] تزکیه، یکی از آن پایههای اصلی است؛ یعنی پیغمبر روی یکایک افراد، کار تربیتی و انسانسازی میکرد.
شاخص ششم: اقتدار و عزت
شاخص ششم، اقتدار و عزّت است. جامعه و نظام نبوی، توسریخور، وابسته، دنبالهرو و دست حاجت به سوی این و آن درازکن نیست؛ عزیز و مقتدر و تصمیمگیر است؛ صلاح خود را که شناخت، برای تأمین آن تلاش میکند و کار خود را پیش میبرد.
شاخص هفتم: کار و حرکت و پیشرفت دائمی
شاخص هفتم، کار و حرکت و پیشرفتِ دائمی است. توقّف در نظام نبوی وجود ندارد؛ به طور مرتّب، حرکت، کار و پیشرفت است. اتفاق نمیافتد که یک زمان بگویند: دیگر تمام شد؛ حال بنشینیم استراحت کنیم! این وجود ندارد. البته این کار، کارِ لذّتآور و شادیبخشی است؛ کار خستگیآور و کسلکننده و ملولکننده و به تعبآورندهای …
نیاز بنای نظام به پایههای اعتقادی و ستونهای انسانی
پیغمبر وارد مدینه شد تا این نظام را سرِ پا و کامل کند و آن را برای ابد در تاریخ، به عنوان نمونه بگذارد تا هر کسی در هر جای تاریخ - از بعد از زمان خودش تا قیامت - توانست، مثل آن را به وجود آورد و در دلها شوق ایجاد کند تا انسانها به سوی چنان جامعهای بروند. البته ایجاد چنین نظامی، به پایههای اعتقادی و انسانی احتیاج دارد. اوّل باید عقاید و اندیشههای صحیحی وجود داشته باشد تا این نظام بر پایه آن افکار بنا شود. پیغمبر این اندیشهها و افکار را در قالب کلمه توحید و عزّت انسان و بقیه معارف اسلامی در دوران سیزده سال مکه تبیین کرده بود؛ بعد هم در مدینه و در تمام آنات و لحظات تا دم مرگ، دائماً این افکار و این معارف بلند را - که پایههای این نظامند - به این و آن تفهیم کرد …
تدبیر و سیاست حسابشدهٔ پیامبر در ادارهٔ نظام
بعد، تدبیر و سیاست اداره آن نظام را طرّاحی کرد. وقتی انسان نگاه میکند و میبیند قدم به قدم، مدبّرانه و هوشیارانه پیش رفته است، میفهمد که پشت سر آن عزم و تصمیم قوی و قاطع، چه اندیشه و فکر و محاسبه دقیقی قرار گرفته است که علیالظّاهر جز با وحی الهی ممکن نیست. امروز هم کسانی که بخواهند اوضاع آن ده سال را قدم به قدم دنبال کنند، چیزی نمیفهمند. اگر انسان هر واقعهای را جداگانه حساب کند، چیزی ملتفت نمیشود؛ باید نگاه کند و ببیند ترتیب کار چگونه است؛ چطور همه این کارها مدبّرانه، هوشیارانه و با محاسبه صحیح انجام گرفته …
سه مرحلهٔ شالودهریزی، حراست و تکمیل بنا که همزمان پیش میرود
… دارد. اگر پیغمبر نتواند در مقابل دشمن، هوشیارانه از این مولود طبیعىِ مبارک حراست کند، این نظام از بین خواهد رفت و همه زحماتش بیحاصل خواهد بود؛ لذا باید حراست کند. مرحله سوم، عبارت از تکمیل و سازندگی بناست. شالودهریزی کافی نیست؛ شالودهریزی، قدم اوّل است. این سه کار در عرض هم انجام میگیرد. شالودهریزی در درجه اوّل است؛ اما در همین شالودهریزی هم ملاحظه دشمنان شده است و بعد از این هم حراست ادامه پیدا خواهد کرد. در همین شالودهریزی، به بنای اشخاص و بنیانهای اجتماعی نیز توجّه شده است و بعد از این هم ادامه پیدا خواهد کرد.
حکومت مستقر و الگوی همهٔ بشریت که ادامهاش تاریخ را عوض میکرد
… بود- از آنها بدتر بودند و مجموعاً جاهلیتی دنیا را فرا گرفته بود. در این میان، نور اسلام به وسیله پیامبر خدا و با مدد الهی و مبارزات عظیم و توانفرسای مردمی توانست اوّل یک منطقه از جزیرةالعرب را روشن کند و بعد بتدریج گسترش یابد و شعاع آن همه جا را فرا گیرد. وقتی پیامبر از دنیا میرفت، این حکومت، حکومت مستقری بود که میتوانست الگوی همه بشریت در طول تاریخ باشد؛ و اگر آن حکومت با همان جهت ادامه پیدا میکرد، بدون تردید تاریخ عوض میشد؛ یعنی آنچه که بنا بود در قرنها بعد از آن -در زمان ظهور امام زمان در وضعیت فعلی- پدید آید، در همان زمان پدید آمده بود. دنیای سرشار از عدالت و پاکی و راستی و معرفت و محبّت، دنیای دوران امام زمان است که زندگی بشر هم از آنجا به بعد است. زندگی حقیقی انسان در این عالم، مربوط به دوران بعد از ظهور امام زمان است که خدا میداند بشر در آنجا به چه عظمتهایی نایل خواهد شد. بنابراین، اگر …
ابتنا بر عدل و توحید و علم و محبت و پرورش انسان باتقوا و بابصیرت
خصوصیت حکومت پیامبر این بود که به جای ابتناء بر ظلم، ابتناء بر عدل داشت. به جای شرک و تفرقه فکری انسان، متّکی بر توحید و تمرکز بر عبودیت ذات مقدس پروردگار بود. به جای جهل، متّکی بر علم و معرفت بود. به جای کینهورزی انسانها با هم، متّکی بر محبّت و ارتباط و اتّصال و رفق و مدارا بود؛ یعنی یک حکومتِ از ظاهر و باطن آراسته. انسانی که در چنین حکومتی پرورش پیدا میکند، انسانی باتقوا، پاکدامن، عالم، بابصیرت، فعّال، پُرنشاط، متحرّک و رو به کمال است. با گذشت پنجاه سال، قضایا عوض شد. اسم، اسم اسلام ماند؛ نام، نام اسلامی بود؛ اما باطن دیگر اسلامی …
تشکیل حکومت در مدینه با امر و نهی، قضاوت، جنگ و صلح و مالیات
یکی مثل «عبداللَّهبن ابیبن شلول»، کسی بود که اول کار ملتفت چیزی نبود، بعد که دید این آقا[1] این جا آمده و از مردم پیمان گرفته است که باید از او دفاع بکنند و گفتند: «ما جانمان فدای جان توست، خانوادهی ما فدای تو، زندگی ما فدای تو»، او رییس آن جمعیت شد. خوب، پیغمبر آمد و حکومت تشکیل داد؛ امر و نهی میکند، قضاوت میکند، دستور میدهد، نظام جنگ و صلح را معین میکند، مرتب آیات قرآن و احکام به مردم میدهد، سهم مالی - مالیات - درست میکند و یک حکومت شده.
عدالت مطلق در قضاوت، اموال عمومی، حدود و مناصب بهعنوان خط اصلی دوم
خطّ اصلی دوم، عدالت مطلق و بیاغماض بود. عدالت در قضاوت، عدالت در برخورداریهای عمومی و نه خصوصی - امکاناتی که متعلّق به همه مردم است و باید بین آنها باعدالت تقسیم شود - عدالت در اجرای حدود الهی، عدالت در مناصب و مسوؤلیتدهی و مسؤولیت پذیری. البته عدالت، غیر از مساوات است؛ اشتباه نشود. گاهی مساوات، ظلم است. عدالت، یعنی هر چیزی را به جای خود گذاشتن و به هر کسی حقّ او را دادن. آن عدل مطلق و بیاغماض بود. در زمان پیامبر، هیچ کس در جامعه اسلامی از چارچوب عدالت خارج نبود.
تلاش دهساله برای استوار کردن پایهها و کوتاهی این مدت برای تحول مردم
پیامبر این خطوط را ترسیم کرد و جامعه را بر اساس این خطوط بنا نمود. پیامبر حکومت را ده سال همینطور کشاند. البته پیداست که تربیت انسانها کار تدریجی است؛ کار دفعی نیست. پیامبر در تمام این ده سال تلاش میکرد که این پایهها استوار و محکم شود و ریشه بدواند؛ اما این ده سال، برای این که بتواند مردمی را که درست برضدّ این خصوصیّات بار آمدند، متحوّل کند، زمان خیلی کمی است. جامعه جاهلی، در همه چیزش عکس این چهار مورد بود؛ مردم معرفتی نداشتند، در حیرت و جهالت زندگی میکردند، عبودیّت هم نداشتند؛ طاغوت بود، طغیان بود، عدالتی هم وجود نداشت؛ همهاش ظلم بود، همهاش تبعیض بود - که امیرالمؤمنین در نهجالبلاغه در تصویر ظلم و تبعیض دوران …
دوران مدینه، شالودهریزی نظام اسلامی و الگوی کامل حاکمیت اسلام برای همهٔ زمانها
… دهسالۀ حاکمیت اسلام در مدینه یکی از درخشانترین، و گزافه نیست اگر بگوییم درخشانترین دورههای حکومت در طول تاریخ بشری است. باید این دورۀ کوتاه و پُرکار و فوقالعاده تأثیرگذار در تاریخ بشر را شناخت. دورۀ مدینه، فصل دوم دوران بیستوسهسالۀ رسالت پیغمبر است. سیزده سال در مکه، فصل اول بود که مقدمۀ این فصل دوم محسوب میشود و ده سال هم ـ تقریباً ده سالِ تمام، یکی، دو روز کمتر از ده سال ـ دوران مدینۀ پیغمبر است که دوران شالودهریزی نظام اسلامی و ساختن یک الگو و نمونه از حاکمیت اسلام برای همۀ زمانها و دورانهای تاریخ انسان و همۀ مکانهاست. این الگو، البته یک الگوی کامل است، مثل آن را ما دیگر در هیچ دورانی سراغ نداریم؛ لکن با نگاه به این الگوی کامل، میشود شاخصها را شناخت. این شاخصها برای افراد بشر و مسلمانها علامتهایی است که باید بهوسیلۀ آنها قضاوت کنند نسبت به نظامها و نسبت به انسانها.
ساختن نظام نمونه برای رساندن پیام آزادی و بیداری انسان به همهٔ بشریت
… طاغوتی و فاسد سیاسی و اقتصادی و اجتماعیای که آن روز در سرتاسر دنیا حاکم بود. هدف، فقط مبارزۀ با کفار مکه نبود؛ مسئله، مسئلۀ جهانی بود. هدف این بود که بذر اندیشه و عقیده را پیامبر اکرم بپاشد؛ هر کجایی که زمینه مساعد بود، در زمان مساعد، این بذر سبز خواهد شد. هدف این بود که پیام آزادی انسان و پیام بیداری انسان و پیام خوشبختی انسان به همۀ دلها برسد. این جز با ایجاد یک نظام نمونه و الگو امکانپذیر نیست؛ لذا پیغمبر به مدینه آمدند برای اینکه این نظام نمونه را بهوجود بیاورند. حالا چقدر بتوانند بعدیها آن را ادامه بدهند، چقدر بتوانند خودشان را به آن نزدیک کنند، این دیگر بسته به همت آنهاست. پیغمبر نمونه را میسازد و ارائه میکند به همۀ بشریت و همۀ تاریخ. این نظامی که پیغمبر ساخت، شاخصهای گوناگونی دارد. هفت شاخص در بین این شاخصها …
نمونهای ماندگار تا قیامت و نیازمند پایههای اعتقادی و انسانی
پیغمبر وارد مدینه شد تا این نظام را سرِ پا کند، آن را کامل کند و برای ابد در تاریخ، آن را بهعنوان نمونه نگه دارد تا هرکسی در هرجای تاریخ ـ از بعد از زمان خودش تا قیامت ـ که توانست، مثل آن را بهوجود بیاورد و شوق ایجاد کند در دلها که بروند بهسوی آنچنان جامعهای. البته وقتی چنین نظامی را بخواهند بهوجود بیاورند، احتیاج دارد به پایههای اعتقادی و پایههای انسانی. باید عقاید و اندیشههای صحیحی وجود داشته باشد که این نظام بر پایۀ آن افکار بنا بشود. این اندیشهها را، این افکار را پیغمبر در قالب کلمۀ توحید و عزت انسان و بقیۀ معارف اسلامی در دوران سیزده سال مکه تبیین کرده بود؛ بعد هم در مدینه، در تمام آنات و لحظات تا دم …
سه مرحلهٔ شالودهریزی، حراست و تکمیل نظام در عرض یکدیگر
… که همۀ صاحبان قدرت اگر او را بشناسند، از او احساس خطر میکنند، این قهراً دشمن دارد. اگر [پیغمبر] هوشیارانه درمقابل دشمن، نتواند از این مولود طبیعی مبارک حراست بکند، از بین خواهد رفت، همۀ زحماتش به هدر خواهد رفت؛ باید حراست کند. پس مرحلۀ دوم، مرحلۀ حراست است. مرحلۀ سوم عبارت است از تکمیل و سازندگی؛ بِنا. شالودهریزی که کافی نیست؛ شالودهریزی، قدم اول است. این سهتا کار در عرض هم انجام میگیرد. شالودهریزی در درجۀ اول است؛ اما در همین شالودهریزی هم ملاحظۀ دشمنان شده است، بعد از اینهم ادامه پیدا خواهد کرد حراست. در همین شالودهریزی، توجه به بنای اشخاص و بنای بنیانهای اجتماعی شده است، بعد از اینهم ادامه پیدا خواهد کرد. اینها در عرض همند.
تحقق توحید و ارزش انسان و برابری حقوق و فرصتها
… دارد، اصل توحید مثلاً، اصل برابری انسانها مثلاً، اصل تکریم انسان مثلاً؛ یک اصولی است که در انقلاب اسلامی وجود دارد. و پیغمبر اکرم تمام اصول انقلاب اسلامی را بیان کرد، و علاوهبر بیان، به این اصول در جامعۀ اسلامی جامۀ عمل پوشاند، و اینها را در خارج محقق کرد. یعنی جامعۀ اسلامی واقعاً یک جامعۀ توحیدی شد، واقعاً یک جامعهای شد که در آن، ارزش از آنِ انسان و انسانیت است. واقعاً یک جامعهای شد که در آن، انسانها با یکدیگر برابرند در حقوق و مزایا و فرصتها و امکانات و سایر چیزهایی که باید تساوی در آنها برقرار باشد. اینها را عمل کرد پیغمبر. (51/11/24)
هفت شاخص برجستهٔ نظامی که پیامبر بنا کرد
نظامی که پیغمبر ساخت، شاخصهای گوناگونی دارد که در بین آنها هفت شاخص از همه مهمتر و برجسته تر است:
پنج دشمن اصلی تهدیدکنندهٔ جامعهٔ نوپای مدینه
پیغمبر نگاه میکند و میبیند پنج دشمن اصلی، این جامعه تازه متولّد شده را تهدید میکنند:
چهار خط اصلی نظام بنیاننهادهٔ پیامبر اکرم (ص)
اوّل به عنوان مقدّمه عرض کنم: پیامبر اکرم نظامی را به وجود آورد که خطوط اصلی آن چند چیز بود. من درمیان این خطوط اصلی، چهار چیز را عمده یافتم: اوّل، معرفت شفّاف و بیابهام؛ معرفت نسبت به دین، معرفت نسبت به احکام، معرفت نسبت به جامعه، معرفت نسبت به تکلیف، معرفت نسبت به خدا، معرفت نسبت به پیامبر، معرفت نسبت به طبیعت. همین معرفت بود که به علم و علم اندوزی منتهی شد و جامعه اسلامی را در قرن چهارم هجری به اوج تمدّن علمی رساند. پیامبر …
عبودیت خدا بهعنوان خط اصلی سوم
سوم، عبودیّت کامل و بیشریک در مقابل پروردگار؛ یعنی عبودیّت خدا در کار و عمل فردی، عبودیّت در نماز که باید قصد قربت داشته باشد، تا عبودیّت در ساخت جامعه، در نظام حکومت، نظام زندگی مردم و مناسبات اجتماعی میان مردم بر مبنای عبودیّت خدا که این هم تفصیل و شرح فراوانی دارد.
عشق و عاطفه بهعنوان خط اصلی چهارم
چهارم، عشق و عاطفه جوشان. این هم از خصوصیّات اصلی جامعه اسلامی است؛ عشق به خدا، عشق خدا به مردم؛ «یحبّهم و یحبّونه»[9]، «ان اللَّه یحبّ التّوابین و یحبّ المتطهّرین»[10]، «قل ان کنتم تحبّون اللَّه فاتّبعونی یحببکم اللَّه»[11]. محبت، عشق، محبت به همسر، محبّت به فرزند، که مستحبّ است …
رویارویی حکومت پیامبر با قبایل مسلح عرب و ابرقدرتهای ایران و روم
… با اخلاقهای خشن، با دستهای قدرتمند قرار گرفته بودند، و یا عامۀ مردمی که از معرفت نصیبی نبرده بودند، وحشت نکرد؛ سخن حق خود را گفت، تکرار کرد، تبیین کرد، روشن کرد، اهانتها را تحمل کرد، سختیها و رنجها را بهجان خرید، تا توانست جمع کثیری را مسلمان کند؛ و چه آنوقتیکه حکومتی تشکیل داد، حکومت اسلامی و خود در موضع رئیس این حکومت، قدرت را بهدست گرفت. آن روز هم، دشمنان و معارضان گوناگونی درمقابل پیغمبر بودند؛ چه گروههای مسلح عرب ـ وحشیهایی که در بیابانهای حجاز و یَمامه[2]، همهجا پراکنده بودند و دعوت اسلام باید آنها را اصلاح میکرد و آنها مقاومت میکردند ـ و چه پادشاهان بزرگ دنیای آن روز، دو ابرقدرت آن روز عالم، یعنی ایران و امپراتوری روم.
ایمان و معنویت، نخستین شاخص نظام نبوی
اول، شاخصِ ایمان و معنویت. انگیزۀ حقیقی، موتور پیشبَرندۀ حقیقی در نظام نبوی، آن ایمانی است که از سرچشمۀ دل مردم و فکر مردم میجوشد و دست و بازو و پا و وجود آنها را در جهت صحیح به حرکت درمیآورد. پس شاخص اول، شاخص تقویت ایمان، دمیدن روح ایمان و معنویت و دادن اعتقاد درست و اندیشۀ درست …