رفتن به محتوای اصلی

نظام علیت

نام‌های دیگر: علیت، قانون علیت

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قانون علت و معلول در آفرینش و نسبت آن با معجزه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در جلسه بیست و هفتم تفسیر سوره بقره— ۱۳۷۱/۰۲/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۷۱ تا ۱۳۹۷
۱۳۷۱۱۳۹۷

فقط سال ۱۳۷۱همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

علیت این است که یک چیزی علت یک چیز دیگر باشد، یا یک حادثه‌ای علت پدیده‌ای دیگر باشد. فرضاً آتش علتی است برای گرما و برای سوزاندن و اینها غیرقابل انفکاکند (به استثنای آن شکل معجزه‌آسا که فعلاً بحث ما در او نیست) لکن آتش همه‌جا علت است برای گرما، یعنی وقتی آتش بود سوزاندن و گرما هست و این غیرقابل انفکاک است، اما نقش این عوامل اینطور که شما خیال کنید اگر کسی مثلاً در محیط غیراسلامی متولد شد و پرورش پیدا کرد او دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود، یا اگر کسی در خانواده و محیط فاسدی که پدر و مادر و خویشاوندانش مبتلا به فسادهای گوناگون هستند دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود و مثل اینکه گرما از آتش منفک نیست و سوزاندن از آتش قابل تفکیک نیست، فساد هم از کسی که در این محیط متولد شده قابل تفکیک نباشد (این چنین نیست). پس گفتیم تأثیر نقش محیط و نقش وراثت به نحو تأثیر علیت نیست. اما اینکه مقتضی چیست؟

معنای علیت و جدایی‌ناپذیری علت از معلول

علیت این است که یک چیزی علت یک چیز دیگر باشد، یا یک حادثه‌ای علت پدیده‌ای دیگر باشد. فرضاً آتش علتی است برای گرما و برای سوزاندن و اینها غیرقابل انفکاکند (به استثنای آن شکل معجزه‌آسا که فعلاً بحث ما در او نیست) لکن آتش همه‌جا علت است برای گرما، یعنی وقتی آتش بود سوزاندن و گرما هست و این غیرقابل انفکاک است، اما نقش این عوامل اینطور که شما خیال کنید اگر کسی مثلاً در محیط غیراسلامی متولد شد و پرورش پیدا کرد او دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود، یا اگر کسی در خانواده و محیط فاسدی که پدر و مادر و خویشاوندانش مبتلا به فسادهای گوناگون هستند دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود و مثل اینکه گرما از آتش منفک نیست و سوزاندن از آتش قابل تفکیک نیست، فساد هم از کسی که در این محیط متولد شده قابل تفکیک نباشد (این چنین نیست). پس گفتیم تأثیر نقش محیط و نقش وراثت به نحو تأثیر علیت نیست. اما اینکه مقتضی چیست؟

حاکم بودن نظام علیت بر معجزه با علتی ناشناخته

… و از علل آن خبر ندارد و لذا قادر بر این نیست که آن علل را بشناسد. اما سحر، ارائه یک خیال و یک توهم است که به صورت واقعیت نشان داده میشود. مثلاً: در قضیه حضرت موسی (ع) کار حضرت موسی این بود که عصا را میانداخت و آن عصا به اذن الهی تبدیل به اژدهای حقیقی میشد. این معجزه البته یک علتی هم دارد و همان‌طور که گفتیم: نظام علیت بر او حاکم است، منتها چگونگی این علت را ما نمیشناسیم و چون در میان سؤالها یک سؤالی هم از علیت شده، بعداً آنرا عرض میکنم و توضیح بیشتری در ذیل آن سؤال خواهم داد، اما به‌‌هرحال آن عصای حضرت موسی عصا بود و تبدیل به اژدهای حقیقی شد و یا عصا را وقتی به سنگ زد، آن سنگ حقیقتاً شکافته شد و از آن دوازده چشمه‌ی جوشان آب بیرون آمد که هرکس از آن آب میخورد احساس رفع عطش میکرد، یعنی مواد آب وارد بدنش میشد و هیچ توهمی برایش وجود نداشت. یا آن وقتی که عصا را به دریا زد: «فاوحینا الی موسی ان اضرب بعصاک البحر فانفلق»[2] آن قسمت از دریا ناگهان تبدیل شد به دوازده راه، یعنی دوازده راه کشیده شد وسط دریا و آن راه‌ها در زمین کف دریا بود و در کنار آن راه‌ها هم دیواره‌ای از آب حرکت میکرد و بنیاسرائیل …

پدید نیامدن هیچ چیز بدون علت در نظام آفرینش

این علوم غریبه‌ای که وجود دارد اعم از سحر و شعبده و روشهای گوناگون پنج علم کیمیا و سیمیا و هیمیا و آن به اصطلاح علوم کُلُّه سِرّ هر کدام اینها یک قوانین علیتی دارند، یعنی در نظام آفرینش هیچ چیزی بدون علت بوجود نمی‌آید، منتها علتش از سنخ خودش هست و یک علت مخصوصی دارد که آن علت برای ما ناشناخته است، لکن راه تعلمش باز است و هر کس میتواند برود یاد بگیرد، ولذا پدیده‌ی حاصل از سحر این تفاوت را با پدیده‌ی حاصل از معجزه دارد، که عرض کردیم: پدیده‌ی ناشی از معجزه یک پدیده‌ی واقعی و یک پدیده‌ی حق و آن چیزی است که وجود او حقیقت دارد. دروغ نیست، اما آن پدیده‌ای که ناشی از جادو و سحر است او یک ناحق و غیر واقع است. که در تعبیر قرآنی به او میگویند باطل.

رد تصور رخ دادن حادثهٔ معجزه‌آسا بدون هیچ علت

ج: ما گفتیم معجزه خروج از قانون علیت نیست، الان هم تأکید میکنیم که معجزه خروج از قانون علیت نیست و هر حادثه و پدیده‌هایی که به شکل معجزه‌آسایی اتفاق میافتد، حتماً یک علتی دارد اینکه میگوییم: با اصل علیت منافات ندارد، یعنی بدون اینکه هیچ علتی داشته باشد. یک اتفاقی افتاد، ممکن است درباب معجزه چنین تصوری را داشته باشد و ما این را تخطئه میکنیم و میگوییم غلط است.

دلالت پیشرفت دانش بشر بر وجود علت‌های ناشناختهٔ فراوان

… کشف کرد و تابع چه علتی است؟ این البته یک حرف دیگری است که جای تأمل و بررسی دارد، لکن به هرحال قانونی وجود داشت که انسانها آن را کشف نکرده بودند و لذا چه دلیلی دارید بر اینکه امروز قوانین بینهایت زیادی وجود نداشته باشد که من و شما آنها را کشف نکرده باشیم؟ حتماً و بلاشک هم وجود دارد، به‌دلیل اینکه دانش بشر روزبه‌روز دارد پیش میرود زیرا اگر ما به پایان راه رسیده بودیم همه‌ی علت‌ها را کشف کرده بودیم، پیشرفت دانش بشر و افزایش کشفیات بشر دیگر معنا نداشت. پس همین که بشر روزبه‌روز دارد پیش میرود و وقتی نگاه میکند، در عین حال میبیند مجهولات او نسبت به معلوماتش بسیار زیاد است.، همین دلالت دارد که هنوز علت‌های ناشناخته و رابطه‌های علیت ناشناخته وجود دارد. یک جمله‌ای را از یکی از دانشمندان معروف من یک وقتی خواندم که میگوید: معلومات بشر در مقابل ناشناخته‌ها و مجهولات او مثل یک سکه‌ای است در یک بیابان شما یک سکه‌ی یک تومانی را در یک بیابانی فرض کنید چقدر از فضای آن بیابان عظیم را گرفته؟ او میگوید همه‌ی آن چیزی که …