هوشیاری و زمانشناسی در پاسخ به سؤالهای دربار فتحعلیشاه و سر باز زدن از وکالت دادن
… سؤالهایی از او میشود، که اگر کسی نگاه کند میفهمد که این سؤالها را از دربار فتحعلیشاه از او پرسیدهاند. مثلاً: «آقا! اجازه میفرمایید کسی از طرف شما نایب جنگ باشد - چون شما نایب امام زمان هستید - و این جنگ را اداره کند؟» و از این قبیل سؤالها، مکرر در مکرر. این مرد هوشیارزمانشناس و آگاه به تمام اوضاع و احوال، مگر یک ذره و یک لحظه فریب میخورد؟ جوابهای رندانهی او، بهنظر من، از نشانههای هوشیاری یک عالم دین و یک فقیه بزرگوار است. تهیهکنندهی این سؤال، پیداست که اهل علم است. یعنی دولتیهای بیسواد اطراف فتحعلیشاه، عقلشان نمیرسد که از این حیله استفاده کنند و بخواهند برای فتحعلیشاه از میرزای قمی وکالت بگیرند! میگوید: «خوب؛ حالا یکی طلب شما باشد.» این شوخی هم قرض شما باشد. بعد بنا …
نپذیرفتن خواستهٔ پادشاه برای فتوا و اذن جهاد
… عالم بزرگ به ایران آمد و کتاب «کشف الغطاء» را نوشت. ایشان در این کتاب - هم در مقدمه، هم در بحث جهاد به مناسبت جنگهای روس و ایران - تجلیل زیادی از فتحعلیشاه میکند؛ اما کاشفالغطاء آدمی نبود که توی مشت فتحعلیشاه و امثال فتحعلیشاه قرار بگیرد؛ آنها مستقل بودند. میرزای قمی در منزل خود در قم مورد احترام و تجلیل پادشاه زمان خودش قرار میگیرد؛ اما زیر بار خواستهی او نمیرود. آنها اصرار داشتند آنچه را که میخواهند، میرزا فتوا بدهد؛ اما میرزا قبول نکرد، زیر بار نرفت. میرزای قمی رسالهای دارد به نام «رسالهی عباسیه» که نظر فقهی خودش را در باب جهاد بیان کرده است. این رساله چند سال قبل از این برای اولبار چاپ و منتشر شد. از ایشان جوری سؤال میکنند که مثلاً وکالتی بدهد، نیابتی بدهد که بتوانند از طرف او جهاد کنند - به گمانم این …
سرسختی در برابر فتحعلیشاه و تجلیل از عباسمیرزا در جنگ با روس
… سر دنائت و خباثت است. چون میبینند که حکومت اسلامی نجیبانه برخورد میکند، نانجیبانه در مقابلش میایستند. پس، این دسته را... (صدا قطع میشود) گروههای تشیّع جفا و ستم و اجحاف میکردند. اینها میخواستند جانب این رقیب را در مقابل او، مثلاً قوی کنند. یک چنین چیزهایی. یا مثلاً میتوان مرحوم میرزای قمی رضوان اللَّه علیه را مثال زد که نسبت به فتحعلیشاه با سرسختی برخورد میکرد و هیچ باجی به او نمیداد. با اینکه فتحعلیشاه خیلی به میرزا هم اظهار ارادت میکرد؛ اما میرزا به او چندان اعتنایی نداشت. در عین حال، نام رساله جهاد خودش را «عبّاسمیرزا» گذاشت؛زیرا او یکی از سرداران آن زمان بود و به هر حال، دولت ایران مدّت زمانی رابا دولت متجاوز روس تزاری جنگیده بود و ایشان احساس تکلیف میکرد که باید از ایرانیان حمایت کند. از خود شاه که آدم فاسدی بود، نمیخواست به صراحت حمایت کند؛ بلکه از عبّاس میرزا که در میدان جنگ، جنگیده بود، اینطور تجلیل میکرد.
نگارش رسالهٔ جهاد عباسیه برای جنگهای ایران و روس و برخورد زیرکانه با دستگاه
… و مسائلى را ذکر میکند که این جور باید همکارى کنند، و از این کارها باید بکنند و مانند اینها. خب، ناظر بوده به حکومت زمان. مرحوم میرزاى قمى (رضوان الله علیه) براى جنگهاى ایران و روس در زمان فتحعلىشاه، بخصوص رساله نوشت؛ رسالهى جهاد؛ رسالهى عبّاسیّه. مرحوم میرزاى قمى رسالهاى دارد در باب جهاد به نام عبّاسیّه؛ به اسم عبّاسمیرزا است؛ مسائل جهاد، چون مسائلى بوده که دولت با آنها سروکار داشته. البتّه میرزاى قمى در این قضیّه خیلى زیرکانهتر از مرحوم کاشفالغطاء با آن دستگاه برخورد کرده؛ چون اینجا بوده و از نزدیک میدیده، میدانسته چه جورى باید با آنها رفتار کند. مرحوم کاشفالغطاء (رضوان الله علیه) یک قدرى بهتر از آنچه دستگاه بوده، دیده دستگاه را؛ که حالا خود این یک بحث دیگرى است. بنابراین آن روزى هم که علما از دستگاه جدا بودند، این جور نبود …
زیرکی در پاسخ ندادن به خواستههای حکومت قاجار
… کنید کتاب کشفالغطاى مرحوم شیخ جعفر کبیر (رضوان الله تعالى علیه) را ــ شیخ جعفر کاشفالغطاء را ــ خواهید دید در همین بحث جهادش که مورد ابتلاى ما است، پیدا است که حکومت وقت، مکرّردرمکرّر از آن بزرگوار چیزهایى میخواسته است که ایشان به مناسبت آن فتوا داده. البتّه عین همانها را حکومت وقت از میرزاى قمى هم میخواسته منتها میرزاى قمى (رضوان الله علیه) رندتر و زرنگتر بوده و خیلى جواب درستى نداده. خب مرحوم شیخ جعفر، ساکن ایران نبوده است و از دور مسائل را میدیده و خیلى وضع دربار قاجار را نمیدانسته، ایشان راحتتر آنچه را آنها میخواستند ــ فتوا و اجازه و حکم و مانند این چیزها ــ تا حدود زیادى در اختیارشان گذاشته؛ یعنى شیخ جعفر کاشفالغطاء یا میرزاى قمى …
نقش در دفاع ایران در برابر تهاجم روسها و نگارش رسالهٔ عباسیه در جهاد
… همان مرحوم آسیّدعبدالله و بعد در شهرهاى دیگر و سرتاسر کشور و مراجع عظام تقلید در اغلب قضایاى مهمّ این کشور، شما یک نقش تعیینکنندهاى را از علماى بزرگ مشاهده میکنید. البتّه از دیگر علما ممکن است نقشى ثبت نشده باشد، به خاطر اینکه عظمت آنها آنقدر نبوده است. وَالّا مثلاً فرض بفرمایید نقش مرحوم میرزاى قمى (رضوان الله تعالى علیه) در جنگهایى که ایرانىها میکردند در مقابل تهاجم روسها و دفاعى که ایران انجام میداد که آن رسالهى عبّاسیّه را ایشان در جهاد نوشته است، یا مرحوم کاشفالغطاء (رضوان الله علیه) که در همان زمان همین نقش را ایفا کرد و احکام بسیار مهمّى را بیان کرد؛ و هلمّ جرّا.[6] این نقش زیاد است؛ مگر آن وقتى که علماى ما در انزوا قرار داشتند یعنى مغلوبٌ علىٰ امرهم[7] بودند و از طرف کسانى که سررشتهى کارها در دست آنها بوده، به آنها اعتنائى نمیشده است که آنوقت هم بین مردم، در خلال مردم و زندگى مردم [نقشآفرین بودند].