… فرزندان او عرفای مجاهد بودند؛ لذا گفتهاند اردبیل «دارالارشاد» است. یعنی اینجا کسانی هستند که ارشاد به دین میکنند. بحث، بحث دارالارشاد است؛ بحث صوفیگری و کارها و سخنها و دعویهایی از این قبیل نیست. بحث بر سر معنویّت دین و معنویّت شیعه و خاندان اهل بیت است. لذا بعد از گذشت یکی دو قرن، در اوایل صفویّه - در قرن دهم - خورشید درخشان فقاهت شیعه - اوّل کس از بزرگانی که بعد از چند قرن در دنیای فقاهت اسلامی و شیعی از ایران درخشید - یعنی مرحوم ملااحمد محقّق اردبیلی - از این شهر سر بلند کرد. قرنها، فقهای شیعه از بلاد لبنان، شام، حِلّه و عراق بودند و علمایی از ایران در ردیف بزرگان فقهای شیعه، از بعد از قرون اول، تا قرنهای متوسط نداشتیم. اوّل کسی که در این میدان قدم گذاشته است، یک فحل اردبیلی است؛ یک عالم بزرگ، یک زاهد، یک عارف و یک محقّق.
فقیه برجستهای که آرا و شیوهٔ استنباطش در حوزهها چنانکه شایسته است مطرح نشده
بیشک فقیه محقق متبحر عظیمالشأن، مرحوم ملا احمد مقدس اردبیلی قدسالله نفسه یکی از نقاط برجسته در آن تاریخ مشعشع است و در عین حال از جملهی کسانی است که در حوزههای فقاهت چنانکه شأن او است مطرح نگشته و آراء فقهی و شیوهی استنباط او در معرض نقد صاحبنظران و استفادهی فقیهان در نیامده است.
برجستگی علمی در کنار محقق کرکی و شهید ثانی؛ دقت، قوت تحقیق و نوآوری
این بزرگوار که عمر مبارک و نورانیش بخش اعظم قرن دهم هجری را فراگرفته، اگر در میان سه شخصیت بزرگ فقهی این قرن، نفر اول شمرده نشود، میتوان گفت که در برخی از جهات علمی از آن دو بزرگمرد دیگر یعنی محقق کرکی و شهید ثانی (رحمهمالله) -که بی شک وی از هر دو نفر آنان بالواسطه استفاده برده است - برجستهتر است. دقتنظر او در تطبیق مدارک با مدعای فقهی در هر مسأله، و قوت تحقیق او که بحق، عنوان محقق را در کلمات بزرگان برای او تثبیت کرده است، همراه با نوآوری و شجاعت علمی، از جملهی خصوصیاتی است که وی را شایستهی عنوان شیخالطائفه و حبر محقق در کلمات مرحومین مجلسی و وحید بهبهانی، و کتاب مجمع الفائدهی او را -بنا بر معرفی بهبهانی رحمةالله - نوشتهایی بینظیر در میان کتب متقدمین و متاخرین و موجب شگفتی و حیرت خردمندان و اندیشهوران قرار داده است.
رتبهٔ بیمانند در تقوا و ورع به اعتراف بزرگان
رتبهی مثال زدنی و منحصر به فرد او در تقوا و ورع چنان است که مُحَشِّیِ جلیلالقدر مجمعالفائده، او را از جملهی کسانی میشمرد که فرشتگان کمر به خدمت آنان بستهاند و بزرگانی چون صاحب جواهر که آراء فقهی او را مورد خدشه قرار دادهاند، بدان اعتراف کردهاند.
تجدید حیات علمی حوزهٔ نجف و آغاز سلسلهٔ فقهای ایرانیتبار با او
حوزهی مبارکه نجف تجدید حیات علمی خود را مدیون اوست و سلسلهی بیانتهای فقهای شیعهی ایرانیتبار پس از دورههای نخستین فقاهت شیعه، آغاز گشته با شخصیت ممتاز و والای اوست.
محوریت علمی و فقهی در نجف و تعبیر «شیخالطائفه» از آقا باقر بهبهانی دربارهٔ او
بنابراین، با نگاه تاریخی که نگاه میکنیم، اینجوری است که دو نقطهی برجسته و مهم در تعامل مردم منطقهی شما با کشور ایران وجود داشته است: یکی ملّی است، یکی اسلامی است. در ادامه هم همینجور بوده است؛ یعنی چه از همان زمان صفویّه که ملّای بزرگی مثل محقّق اردبیلی (رضوان الله علیه) در نجف محور علم و فقه شد که علمای بزرگ از راههای دور، از شامات و غیره میآمدند نجف و پیش ایشان تحصیل میکردند و مرحوم آقا باقر بهبهانی (رضوان الله علیه) که یکی از اَعلام بزرگ تاریخ فقه شیعه است، ایشان را «شیخالطّائفه» اسم میگذارد ــ «شیخالطّائفه» تعبیری است که راجع به شیخ طوسی گفته میشود؛ مرحوم آقا باقر بهبهانی میگوید محقّق اردبیلی «شیخالطّائفه» است؛ در مورد ایشان تعبیر «شیخالطّائفه» دارد ــ تا دوران اندکی قبل از ما، علمای بزرگ و برجسته در خود اردبیل [مثل] مرحوم آمیرزا علیاکبر آقای اردبیلی، ملّای متنفّذ و فعّال، که مسجد ایشان امروز معروف است و وجود دارد، تا زمان ما، در مشهدِ ما مرحوم آقای آسیّد یونس …
انتظار گشودن افقهای تازه در روش فقاهت با تحلیل آرای او
انتظار میرود که معرفی این بزرگمرد و تحلیل شیوهی علمی و آراء فقهی او، برای حوزههای علمی و حلقههای درس روزگار ما، افقهایی تازه در روش فقاهت بگشاید و فقه این روزگار را که به استحکام و شمول و سهولت نیازمند است، هر چه غنیتر سازد.
بیان مسئلهٔ جهاد با وجود نیاز نداشتن زمان خود به آن
بسیاری از مباحثِ حکومتی، مبحث دیات، مبحث حدود و دیگر مسائل قضا برای دستگاه با عظمتِ قضاوت ما، حل فقهی نشده و تکلیفش معلوم نگردیده است. البته کسی در گذشته تقصیر نداشته است؛ چون قضا و دیات و حدودی نبود؛ ولی ما امروز تقصیر داریم. مرحوم «محقّق اردبیلی» وقتی وارد بحث جهاد میشوند، میگویند این بحث مورد احتیاج ما نیست. آن بزرگوار بیشتر از ما واقفند و خودشان میدانند که چگونه باید جهاد کنند؛ اما درعینحال مورد نیاز و ابتلایشان نبود.با این همه لطف میکنند و مسألهی جهاد را در چند ورق بیان میکنند. امروز، جهاد مورد ابتلای ماست. خودِ همین مسألهی جهاد، در فقه ما روشن نیست. بسیاری از مسائل امر به معروف و نهی از منکر، مسائل حکومتی و بسیاری از مباحث مربوط به زندگی مردم همین مسألهی پیوندها و تشریحها مباحثی هستند که فقه باید وارد این میدانها شود. نمیشود با …