پاسخ به ابنزیاد: آشکار شدن منکر و دفن معروف، علت آمدن
… میخواهد بگوید ما برای چه آمدیم. این سخن مسلم، حجت است برای من و شما. این سخن مثل مُشت محکمی به دهان یاوهگوهایی زده میشود که میگویند حسینبنعلی برای قیام نیامده بود و از ترسِ بیعت فرار میکرد. این نمایندۀ حسینبنعلی است، سخنش سخن حسینبنعلی است؛ «فَقالَ مُسلِمٌ» مسلم گفت: «مَا لِهذا اَتَیتُ» من هرگز برای اختلافافکنی و ایجاد ناامنی به شهر نیامدم. چرا آمدم؟ ملاک و علت آمدن من اینهاست ـ اینها نظر شیعه است، بینش شیعه است، نگرش شیعه است؛ شیعه وقتی یکچنین زمینهای باشد، یکچنین کاری میکند ـ «وَ لَکِنَّکُمْ اَظْهَرْتُمُ الْمُنْکَرَ» شما منکرات را ظاهر و نمایان کردید، «وَ دَفَنتُمُ المَعروفَ» نیکیها را دفن کردید، نام و نشانی از نیکی نگذاردید؛ یعنی انصاف، عدالت، مروّت، مساوات و برابری، توحید، پیروی از انبیا، پیروی از قرآن، حکومت قرآن و اسلام، در زمامداری و قدرت شما محو شد و دفن شد؛ اما شرابخوارگی ظاهر شد، اختلاف طبقاتی نمایان شد، تبعیضهای نژادی ـ عرب را بر عجم فضیلت و برتری دادن ـ و غیر نژادی …
بیعت کوفیان با او، رها کردن او و جنگیدن با او
… میخواهند قیام کنند، میخواهند خروج کنند» و چه و چه. تحریک میشود، میرود دُور و بَرِ حضرت مسلم؛ میشوند هجده هزار بیعت کننده با مسلم! پنج، شش ساعت بعد، رؤسای قبایل به کوفه میآیند؛ به مردم میگویند: «چه کار میکنید؟! با چه کسی میجنگید؟! از چه کسی دفاع میکنید؟! پدرتان را در میآورند!» اینها دور و بر مسلم را خالی میکنند و به خانههایشان بر میگردند. بعد که سربازان ابن زیاد دور خانهی «طوعه» را میگیرند تا مسلم را دستگیر کنند، همینها از خانههایشان بیرون میآیند و علیه مسلم میجنگند! هر چه میکنند، از روی فکر و تشخیص و تحلیل درست نیست. هر طور که جوّ ایجاب کرد، حرکت میکنند. اینها عوامند. بنابراین، در هر جامعه، خواصی داریم و عوامی. فعلاً «عوام» را بگذاریم کنار و سراغ خواص برویم.
ورود به کوفه و اظهار ارادت گروهگروه مردم
… درست برای ما روشن میشود یا نه؟ ماجرای کوفه را لابد شنیدهاید. به امام حسین علیهالسّلام نامه نوشتند و آن حضرت در نخستین گام، مسلمبن عقیل را به کوفه اعزام کرد. با خود اندیشید مسلم را به آنجا میفرستم. اگر خبر داد که اوضاع مساعد است، خود نیز راهی کوفه میشوم. مسلم بن عقیل به محض ورود به کوفه، به منزل بزرگان شیعه وارد شد و نامهی حضرت را خواند. گروه گروه، مردم آمدند و همه، اظهار ارادت کردند. فرماندار کوفه، نعمانبنبشیر نام داشت که فردی ضعیف و ملایم بود. گفت: تا کسی با من سرِ جنگ نداشته باشد، جنگ نمیکنم. لذا با مسلم مقابله نکرد. مردم که جو را آرام و میدان را باز میدیدند، بیش از پیش با حضرت بیعت کردند. دو، سه تن از خواصِ جبههی باطل - طرفداران …
گرد آمدن جمعیت زیاد اطراف او به روایت ابن اثیر
در این مقطع هم، نقش خواصِ به اصطلاح طرفدارِ حق که حق را شناختند و تشخیص دادند، اما دنیایشان را بر آن مرجّح دانستند، آشکار میشود. از طرف دیگر، حضرت مسلم با جمعیت زیادی به حرکت درآمد. در تاریخ «ابن اثیر» آمده است که گویی سی هزار نفر اطراف مسلم گرد آمده بودند. از این عدّه فقط چهار هزار نفر دوْرادوْر محلّ اقامت او ایستاده بودند و شمشیر به دست، به نفع مسلم بن عقیل شعار میدادند.
تنها ماندن او هنگام نماز عشا
… زیاد کرد این بود که عدهای از خواص را وارد دستههای مردم کرد تا آنها را بترسانند. خواص هم در بین مردم میگشتند و میگفتند با چه کسی سر جنگ دارید؟! چرا میجنگید؟! اگر میخواهید در امان باشید، به خانههایتان برگردید. اینها بنیامیهاند. پول و شمشیر و تازیانه دارند. چنان مردم را ترساندند و از گرد مسلم پراکندند که آن حضرت به وقت نماز عشا هیچ کس را همراه نداشت؛ هیچکس!
مقاومت تنهای مسلم و امکان پایداری با یاری صد نفر
… را میگویم. چرا هنگام عصر و سرِ شب که شد، مسلم را تنها گذاشتید تا به خانهی طوعه پناه ببرد؟! اگر خواص، مسلم را تنها نمیگذاشتند و مثلاً، عدّه به صد نفر میرسید، آن صد نفر دور مسلم را میگرفتند. خانهی یکیشان را مقرّ فرماندهی میکردند. میایستادند و دفاع میکردند. مسلم، تنها هم که بود، وقتی خواستند دستگیرش کنند، ساعتها طول کشید. سربازان ابن زیاد، چندین بار حمله کردند؛ مسلم به تنهایی همه را پس زد. اگر صد نفر مردم با او بودند، مگر میتوانستند دستگیرش کنند؟! باز مردم دورشان جمع میشدند. پس، خواص در این مرحله، کوتاهی کردند که دوْر مسلم را نگرفتند.
اعزام به کوفه از سوی امام حسین (ع) برای گزارش اوضاع
حضرت مسلمبنعقیل را فرستاد، گفت من این را میفرستم، اگر خبر داد به من که وضع خوب است، خود من هم خواهم آمد. (75/3/20)
گفتوگوی مسلم زخمی با ابنزیاد، سندی بر علت قیام
یک سندِ [آن] در مذاکرۀ مسلمبنعقیل است با ابنزیاد...[مسلمبنعقیل] تمام روز را شمشیر زده، جنگیده، خسته شده، بدنش زخمی است، خون از جراحتها جاری است، ضعف پیدا کرده، تشنه شده، آب نتوانسته بخورد، لبهایش شکافته؛ با یکچنین وضعی این بزرگوار را آوردند. این نمایندۀ حسین است، باید روح حسین را اینجا نشان بدهد؛ «فَقالَ ابنُزِیادٍ»[13] ابنزیاد بنا کرد با مسلمبنعقیل حرفزدن: «اَخبِرنی یا مُسلِمُ» بگو ببینم مسلم! «بِمَا اذا اَتَیتَ هَذَا البَلَدَ؟» اصلاً شما چرا آمدی به این شهر؟ تو که اهل مدینه بودی، همانجا زندگیات را میکردی، انگیزۀ تو برای آمدن به اینجا چه بود؟ …
بیعت هجدههزار کوفی با او و سپس جنگیدن آنان با وی
یکوقت ـ فرض بفرمایید ـ حضرت مسلم وارد کوفه میشود، میگویند پسرعموی امام حسین آمد، خاندان بنیهاشم آمدند، برویم، اینها میخواهند قیام کنند، میخواهند خروج کنند، چه، چه، چه؛ تحریک میشود میرود دوروبَر حضرت مسلم؛ میشوند هجدههزار بیعتکنندۀ با مسلم! پنج، شش ساعت بعدش هم، رؤسای قبایل میآیند داخل کوفه، به مردم میگویند آقا! چه کار دارید میکنید؟ با چه کسی دارید میجنگید؟ از چه کسی دارید دفاع میکنید؟ پدرتان را درمیآورند! چه، چه، چه؛ اینها اول میروند خانههایشان، بعد که سربازهای ابنزیاد، دور خانۀ «طوعه» …
ورود به کوفه و اظهار ارادت گروهگروه مردم به او
نمیدانم عظمت این حقیقت، که برای همیشه گریبان انسانهای هوشمند را میگیرد، درست برای ما روشن میشود یا نه! شما ببینید در ماجرای کوفه، نامه نوشتند به امام حسین...مسلمبنعقیل هم تشریف برد کوفه. در منزل بزرگان شیعه وارد شد، نامۀ حضرت را خواند. گروهگروه مردم آمدند، همه اظهار ارادت کردند. فرماندار کوفه هم کسی بود به نام نعمانبنبشیر، آدم ضعیفی بود، آدم ملایمی بود؛ گفت تا کسی با من نجنگد، من جنگ نمیکنم. مقابله نکرد با مسلمبنعقیل. مردم دیدند میدان باز است، آمدند شروع کردند با حضرت بیعت کردند. دو سه تا از خواصِ باطل ـ طرفداران بنیامیه ـ …
تنهاماندن او تا وقت عشا در پی پراکندهشدن یارانش
… فرستاد بین مردم که مردم را بترسانند؛ مادرها را، پدرها را. که با چه کسی دارید میجنگید؟ چرا میجنگید؟ برگردید! پدرتان را درمیآورند! اینها یزیدند، اینها ابنزیادند، اینها بنیامیهاند، اینها چه دارند، پول دارند، شمشیر دارند، تازیانه دارند؛ آنها چیزی ندارند. مردم را ترساندند، متفرق شدند، شدند، شدند تا آخر شب ـ وقت نماز عشا ـ هیچکس همراه حضرت مسلم نبود؛ هیچکس!
ایستادگی تنهای او در برابر سربازان ابنزیاد
… ندارم، به خواص دارم میگویم ـ چرا شما عصر که شد، سرِ شب که شد، مسلم را تنها گذاشتید که به خانۀ طوعه پناه ببرد؟ اگر خواص، مسلم را تنها نمیگذاشتند، میشدند مثلاً صد نفر، این صد نفر دور مسلم را میگرفتند، به خانۀ یکیشان میآمدند، میایستادند دفاع میکردند. مسلم تنها هم که بود، وقتی میخواستند دستگیرش کنند، چندین ساعت طول کشید، چندین بار حمله کردند؛ مسلم به تنهایی همه را پس زد، همان عدهای را که آمده بودند، سربازان ابنزیاد را. اگر صد نفر مرد با او بودند، مگر میتوانستند او را بگیرند! باز مردم جمع میشدند دورشان. پس خواص، اینجا کوتاهی کردند که نرفتند دور مسلم را بگیرند. ببینید! از هرطرف حرکت میکنید، میرسید به خواص، خواص! تصمیمگیری خواص در وقت لازم، تشخیص خواص در وقت لازم، گذشت …
بیان هدف قیام در پاسخ به ابنزیاد
… عَلَیهِ بِفِعلٍ وَ لا قَول». هدف امام حسین این بود که این کار را انجام بدهد، و این کار را انجام داد. و تمام گفتهها و مصاحبهها و وصیّتها و خطبهها و شعرهایی که از خود آن حضرت یا از اصحابش در کربلا مثلاً به عنوان رجز نقل شده، نشان میدهد که هدف همین بوده. در گفتاری که مسلمبنعقیل با ابنزیاد در دارالامارهی کوفه دارد که ابنزیاد از او سؤال میکند شما چرا آمدید در حالی که وضع مردم مرتّب بود، مرفّه بود، اتّحاد داشتند، آمدید اختلاف ایجاد کردید میان مردم، آمدید امنیّت را به هم زدید و از بین بردید ــ اینها سخنانی است که عبیداللّه زیاد به مسلمبنعقیل میگوید ــ و در پاسخ، او میگوید که ما برای چه آمدیم و بیان میکند، همین مطلب در گفتهی مسلمبنعقیل هم وجود دارد، و در خطب خود امام حسین.
دعوت مردم به حکم کتاب و سنت، هدف آمدن مسلم
… کردهایم، غافل شدهایم از بزرگترین قلم امربهمعروف و نهیازمنکر، یعنی آن کاری که مسلم برای آن آمده بود، آن کاری که شیعیان از حسینبنعلی میخواستند، و بالاخره آن کاری که حسین بهخاطر آن خود را به کشتن داد، شهادت را به جان خرید، اسارت خاندانش را پذیرفت. «وَ نَدعوهُم اِلی حُکمِ الکِتابِ وَ السُّنَّةِ» ما برای این آمدهایم که مردم را به کتاب و سنت دعوت کنیم. (52/11/12)
جدا شدن عدهای از همراهان امام پس از خبر شهادت مسلم بن عقیل
… شما نباید خیال کنید که عبداللهبنجعفر امام حسین را قبول نداشت، یا بسیاری دیگر از بنیهاشم که با حسینبنعلی راه نیفتادند. نهخیر، اینها همه امام حسین را بهعنوان امام، فرزند پیغمبر، بهعنوان یک انسان بزرگ و والا قبول داشتند، اما حاضر نشدند؛ چون سخت بود. همان عدهای هم که با آن حضرت حرکت کردند، تا وقتی خبر شهادت مسلمبنعقیل، در راه به امام حسین نرسیده بود، عدۀ بیشتری با آن حضرت همراه بودند. وقتیکه خبر از کوفه آمد و میگفت در کوفه اوضاع دشوار است و مسلم را به قتل رساندند، یک عده هم آنجا [جدا شدند]. 67/5/291 و از هزار و اَندی آدمی که با امام حسین علیهالسلام از مکه به راه افتاده، یا در بین راه به حضرت پیوسته بودند، در شب عاشورا تعداد اندکی ماندند که با مجموع آنچه که روز عاشورا خودشان را به حضرت رساندند، هفتادودو نفر شدند! (71/4/10)