رفتن به محتوای اصلی

محمدرضا پهلویشخص

نام‌های دیگر: شاه، محمدرضا شاه

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

آخرین پادشاه پهلوی و حکومت او تا پیروزی انقلاب اسلامی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:تلگراف به محمد رضا پهلوی درباره انجمن‌های ایالتی و ولایتی‌— ۱۳۴۱/۰۷/۱۷

سیر زمانی

از ۱۳۴۱ تا ۱۳۶۶
۱۳۴۱۱۳۶۶

فقط سال ۱۳۶۰همهٔ سال‌ها

شاهدها (۲۱ پاراگراف)

ایستادن مانند عبد ضعیف در برابر رئیس‌جمهور آمریکا

من یک وقتی که در یک عکسی که در سالهای سابق دیدم که محمد رضا پهلوی مقابل یکی از روسای جمهور امریکا ایستاده بود که الآن اسم او را یادم نیست.[1] من دیدم مثل یک عبد ضعیف ایستاده است در مقابل یک قدرتمند؛ عینک برداشته است این طور، و اصلش به او نگاه نمی‌کند، نگاهش را به آن طرف انداخته است و این هم مثل یک بچه مکتبی مقابل معلم ایستاده است و من این قدر ناراحت شدم که وضع ما به اینجا رسیده است که یک کسی که دارد به ما حکومت می‌کند، سلطنت می‌کند، در مقابل یک نفر اجنبی که احتیاج دارد به اینجا- یک وقت یک اجنبی بود که احتیاج نداشت- یک اجنبی که احتیاج دارد به این کشور، احتیاج دارد به سرمایه‌های این کشور، این طور بایستد. آن اشخاصی که بنایشان بر این است که تا آخر نوکر امریکا باشند، آنها البته باید بروند؛ اما اشخاص نوعاً این طور نیستند، بر فرض اینکه یک انحرافات فکری داشته باشند. در این مساله که ما نباید اسیر دیگران باشیم، ما نباید تحت سلطه امریکا باشیم، ما نباید امریکا بیاید …

شکست سرنیزهٔ او به دست ملت با وجود پشتیبانی همهٔ قدرت‌ها

دولتها کاری بکنند که جلب نظر ملت را بکنند. دولتها بناشان بر این نباشد که در سایه سرنیزه حکومت کنند. شما دولتهای اسلامی به اندازه محمد رضا، نه قدرت داشتید و نه پشتیبان. پشتیبان او همه قدرتهای عالَم بود. من آن وقتی که در پاریس بودم، فهمیدم که همه پشتیبان این آدم هستند. مع ذلک، این ملت که قیام کرده بود آن سرنیزه را شکست و آن مسلسلها را درهم کوبید و آن قدرتهای بزرگ را از ایران بیرون کرد و هر چه خواستند او را نگه دارند و دنبال او کارهای خودشان را انجام بدهند، نتوانستند؛ برای اینکه ایران متکل به خدا و متکل به قدرت خود بود. دولتهای وابسته به امریکا، وابسته به شوروی، که‌ مخالف با نص قرآن است وابستگی آنها، بیایند بیدار بشوند؛ توجه کنند که عزت مال اسلام است. و اگر آنها دست بردارند از شیطنتهایی که به آنها تعلیم می‌دهند و برگردند …

اگر روی خوش نشان می‌داد انقلاب حاصل نمی‌شد

من گاهی فکر می‌کنم که از اولی که این نهضت شروع شد، که باید گفت مبداش 15 خرداد بود؛ تا حالا هر قصه‌ای که واقع شده است و هر چیزی که ما از دست دادیم، آیا ما در ازایش دریافتی کرده‌ایم یا نه؟ مثلًا، آن وقتی که قبل از 15 خرداد که خوب، یک اجتماع کوچکی برای مخالفت با آن چیزهایی که آن وقت واقع شده بود [تشکیل‌] شد، آن وقت، چنانچه شاه مخلوع به ما یک روی خوشی نشان می‌داد، این انقلاب حاصل نمی‌شد. اگر قبول می‌کرد، ما مسائل خیلی بزرگی آن وقت نداشتیم.

اقرار به تعیین وکلا از سفارتخانه و فریب مردم

ما را کنار گذاشتند و مقدرات ما در امریکا تدوین می‌شد. این شاه مخلوع و ملعون اقرار کرد این معنا را و از بس احمق بود، پدر خودش را هم به لجن کشید؛ و از بس خودخواه بود حاضر شد که پدر خودش را هم به لجن بکشد! می‌گفت که اسمایی را می‌نویسند از سفارتخانه که اینها وکیل باید بشوند، می‌آورند پیش ما، ما هم همین کار را می‌کردیم. این را می‌خواست بگوید که نه، دیگر حالا ما به «دروازه تمدن بزرگ» رسیده‌ایم! می‌خواست مردم را بازی بدهد که نه، پیشتر این جوری بوده، ما چند سال پیش از این این طور بودیم و حالا این جور نیستیم! و حال اینکه حالاش بدتر از چند سال پیش از اینش بود. بنا بر این بود که این قشری که می‌تواند بسیج کند ملت را و قدرت دارد که تمام ملت را تحت یک مطلب وارد کند، اگر مهلت به او بدهند این را کنار بگذارد با حیله‌های مختلف: یکی همان باورآوردن به خود آقایان و به ملت …

نقد پیشنهاد سلطنت بدون حکومت با تردید در پذیرش شاه

و لهذا، در خلال این گیرودارهایی که در این دو سال اخیر بود و من در پاریس بودم، اخیراً این مسائل را پیش می‌آوردند که اول راجع به اینکه شاه حالا باشد و او سلطنت بکند و دیگر حکومتی برای او نباشد؛ مطابق قانون عمل بکند. خوب، من می‌دانستم که اینها اغفال شده‌اند. یکی از همین محترمین اینها که آمد و این را طرح کرد، من گفتم: شما این مطلب را می‌گویید که شاه باید سلطنت کند و حکومت [نکند]، و ما هم بیاییم این را قبول کنیم، خوب، شما این اطمینان را دارید که شاه زیر بار این مساله می‌رود؟ یا اینکه اگر شما یک کلمه این مطلب را بگویید، من هم مثل شما باورم بیاید و بیایم مصالحه کنیم با ایشان، [بعداً] تمام شماها را از بین خواهد برد؟ این دفعه در ماند! نتوانست جواب بدهد. واقعاً هم نمی‌شد جواب بدهد. اینها این طوری پرورش پیدا کردند و می‌خواهند مردم هم به این روش بروند. منتها روشهای مختلفی دارند اینها. روشهای سیاسی مختلفی که دارند، به آن روشها این طور می‌کنند که ما را- خدای نخواسته- دوباره‌ …

بی‌ارزشی در میان ملت و مخالفت تقریباً همگان حتی نیروهای خودش

شما مقایسه کنید بین حالای ایران و زمان سابق؛ محمد رضا چی داشت در ایران، جز قلدری و یک چیزی که تمام ملت تقریباً- الّا آنهایی که از او استفاده‌های غیر مشروع می‌کردند- حتی نیروهای خودش، با او مخالف بودند و او در بین ملت خودش که باید ارزشی می‌داشت هیچ ارزشی نداشت. و لهذا، اگر او با قوای خودش، آنهایی که به او- مثلًا- سرسپرده بودند، یک کاری می‌خواست انجام بدهد، آنهایی که باید با حکومت موافق باشند، موافقت نداشتند، کارشکنی هم می‌کردند. شما حتماً بدانید که اگر یک همچو جنگی که الآن برای کشور ما پیش آمده است و به مشاهده دارید می‌بینید که همه ملت، زن و مرد و بچه و بزرگ و همه، روحانی غیر روحانی، همه دست به هم دادند، پشتیبانی از ارتش می‌کنند، این سابقه ندارد، یک همچو چیزی در زمان محمد رضا ممکن …

تضعیف روحیهٔ پزشکان و متخصصان با القای عقب‌ماندگی

… در میدانهای جنگ است؛ باید از اسلحه تبلیغات آنها بیشتر ترسید و متاسفانه ما در این زمینه ضعیف هستیم. ما باید روحیه خود را تقویت کرده و با تمام وجود این را بپذیریم که می‌توانیم روی پای خودمان بایستیم. این خیلی مهم است که متخصصین ما اتکا به تخصص خود کرده‌اند. شما ببینید که محمد رضا چه ضربه‌ای به روحیه پزشکان ما زده، او با طبیبان به گونه‌ای برخورد کرده بود که- مثلًا- برای یک عمل جزئی باید روانه خارج شد. این خود نقشه‌ای بود برای تضعیف روحیه متخصصین ما تا خیال کنند در تمام زمینه‌ها عقب افتاده هستند. ما امروز باید مصمم باشیم تا در تمام رشته‌ها جلو بیفتیم.

گمارده‌شدن از سوی خارجی‌ها با اطرافیان مرفه

… را هم بکنید که انتخاب کردند خارجیها و بعد هم این مطلب را خودشان گفتند که رضا خان را انتخاب کردند و به او قدرت دادند و قدرت آن طور دادند که تمام این ملت را به استضعاف کشانید و حکومت جبار خودش را بر اینها قرار داد، و مردم را از همه چیز ساقط کرد و یک نفر بود. آنها آن یک نفر را دَمش را می‌دیدند و کارهایشان را انجام می‌دادند و بعد از او هم محمد رضا را گذاشتند با آن همه افرادی که اطراف او بودند، و همه‌شان از آنها بودند که طبقه بسیار مرفه و خوشگذران و بالا و بالاها به اصطلاح آنها. باید ما متوجه باشیم، ملت ما متوجه باشند که وقتی که مجلسشان یک مجلسی است که از طبقه متوسط است و توی این مجلس آن «دوله» ها و «سلطنه» ها و «سلطنتی» ها را نداریم و در دولت هم آن طور دولتهایی که افراد مرفه سرمایه‌دار کذا باشند نداریم، در ارتش هم آن افراد سپهبد و …

تقدیم منافع ایران به بیگانگان و منت کشیدن از آنان

خوب، علت‌ این است که ما به قرآن گوش نکردیم، حکومتهای ما به قرآن گوش نکردند که یهود و نصارا- مقصود از یهود و نصارا آنهایی که سرکشند- آنها را ولیّ اتخاذ نکنید! دوست اتخاذ نکنید![4] خوب، اینها نه اینکه دوستند، نوکر شده‌اند بسیارشان. منافع خود این بلاد را آن وقت، زمان محمد رضا، منافع ایران را می‌دادند و منت هم می‌کشیدند، تقدیم می‌کردند و منت هم می‌کشیدند. حالا هم در جاهای دیگر هم همین طور است. چرا باید این طور باشد؟ برای اینکه ما با هم مختلفیم.

رد ادعای او دربارهٔ تجزیهٔ ایران پس از رفتنش

… دانشگاه استفاده بکنند، نمی‌خواهند زراعت نباشد، نمی‌خواهند صنعت نباشد، می‌خواهند ما بازار باشیم. هم مخازن ما را ببرند، هم ما بازار باشیم و آنها از ما استفاده بازاری بکنند. بنا بر این، اگر آنها یک وقت احساس کردند که یک ملتی در مقابلشان ایستاده است مثل حالا ... محمد رضا این خیال را می‌کرد و گفته بود که اگر من بروم ایران تجزیه می‌شود؛ نه، ایشان رفتند و تجزیه نشد. اینها [دو ابرقدرت‌] هیچ وقت تفاهم حقیقی با هم نمی‌کنند. اینها همیشه مثل دو تا گرگ می‌مانند که می‌خواهند همدیگر را بخورند. بنا بر این، باید ما با قدرتمندی، با فکر اینکه نمی‌توانند به ما تصرف بکنند و با فکر اینکه می‌توانیم ما خودمان کارهای خودمان را انجام بدهیم …

شکست سلاح‌های مدرن او با دست خالی مردم

… حمله تبلیغاتی و چه حمله تسلیحاتی، در مقابل همه ایستادید و ایستادگی شما هر روز افزون می‌شود، و امیدوارم که هر روز افزونتر بشود. شما در این قرن معجزه کردید. ملت ایران ملت معجزه‌آسای قرن است. هیچ ملتی در دنیا نمی‌تواند بگوید که ما در مقابل همه قدرتها ایستادیم. در صورتی که قدرتهای بزرگ اسلحه‌های محیر العقول دارند و حتی محمد رضا هم مجهز به تمام سلاحهای مدرن بود، مع ذلک، شما، بچه‌های شما، جوانهای شما، مرد شما، زن شما، آمدند بیرون و با دست خالی در مقابل مسلسلها و تانکها و توپها ایستادند و آنها را شکست دادند. و شما از این به بعد هم همین ملت هستید و از این به بعد هم انگیزه شما همه اسلام است و چنانچه شهید بشوید در آن عالَم در صف شهدای صدر اسلام و شهدای کربلا هستید و اگر پیروز بشوید، آن هم به نفع شماست. شهادت به نفع شما، پیروزی به نفع شما همه پیروزی است. بوقها هر چه …

خطاب به مراجع برای فریب دوباره پس از بدگویی به آنان

… دخالت در امور سیاسی؟ مگر امکان دارد بدون دخالت در سیاست و دخالت در امور اجتماعی و در احتیاجات ملتها، کسی بدون اینکه دخالت کند، قیام به قسط باشد؟ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ باشد؟ مگر می‌شد ما و شما با محمد رضا بسازیم که بیا، دیگر ما کاری به شما نداریم؟ آمد گفت دیگر که ای مراجع اسلام، ای چه، ای چه، من دیگر از آن کارها دست برداشتم. همانی که مراجع اسلام را می‌گفت که «این سیاه روزها» و این کذا و کذا؛ بدگویی می‌کرد به آنها، همان آمد گفت.[7] چرا آمد گفت؟ برای اینکه دوباره بازی بدهد. خیال می‌کرد حالا دوباره می‌شود بازی داد.

حبس و شکنجه در زمان او و پایداری مبارزان

… می‌آمد، می‌رفتند سراغ باز مقابله؛ برای اینکه این یک مکتبی بود و یک خطی بود؛ خطی که ترسیمش را انبیا از صدر عالم کرده‌اند؛ آن انبیایی که در آتش سوزاندند آنها را و ارّه کردند آنها را و آنها اگر می‌خواستند که آن خط خودشان را منحرف کنند، خیلی هم محترم بودند. این آقایانی که در این مسائل وارد بودند، متوجه این معنا بودند که در زمان محمد رضا معلوم بود که هر کس هر عملی بکند، هر حرفی بزند، این در حبس است و در شکنجه است و در کذا، لکن اینها حبس را می‌رفتند، شکنجه را می‌دیدند، بیرون می‌آمدند و باز همان پست را اداره می‌کردند.

بر باد رفتن ثروت‌های ملت به‌ویژه در سلطنت او

… در صددند که این دو قشر از هم جدا باشد. همان طور که دیدید که در طول پنجاه سال سلطنت منحوس پهلوی، که سر سپردگی خودش را به دولتهای خارج اثبات کرد، بین این دو قشر جدایی افکندند و اینها را با هم دشمن کردند و دیگران و مخالفین این ملت از این آب گل‌آلود ماهی گرفتند. ثروتهای شما را در طول این پنجاه سال و خصوصاً این چندین سال سلطنت محمد رضا، به باد فنا دادند. و این نتیجه دشمنی دانشگاه و فیضیه [بود.] دشمنی دانشگاه و فیضیه بیمه کرد و می‌کند- اگر [خدای ناخواسته‌] اعاده بشود، بیمه می‌کند- مصلحتهای ابرقدرتها را.

هشدار برخورد با مفسدان و تشنج‌آفرینان مانند برخورد با او

… من هم سخنرانی کردم که مخالف با دستور اسلام بود و برای ایجاد تشنج و برای گرفتار کردن ملت مسلمان ما، که خونها داده است در راه اسلام، اگر من هم این کار را بکنم، موظف شرعی هستند این ارگانهای انتظامی و نظامی که من را بگیرند و به دادگاه بسپرند، این استثنا ندارد. گوشهای خودتان را باز کنید، من همان طوری که با شاه عمل کردم و هم ملت ما همان طوری که با محمد رضا عمل کرد، با اشخاصی که بخواهند فساد ایجاد کنند، با اشخاصی که زاید بر صحبت، بخواهند تشنج ایجاد کنند، با اشخاصی که می‌خواهند صف آرایی بکنند در مقابل دادستانی، در مقابل مجلس، در مقابل ارگانهای دیگر، من همان خواهم کرد که با محمد رضا [کردم‌]، امروز وسایل در دست است، و شماها منزوی خواهید شد.

آوردن پزشک خارجی برای آپاندیس خویشاوند با وجود سال‌ها دانشگاه

… مغزهایشان وابسته نباشد و فکری جز اسلام و ایران در سرشان نباشد. ما با تخصص مخالف نیستیم، انجمنهای اسلامی هم همین طور. کدام انجمن اسلامی می‌تواند با تخصص مخالف باشد؟ کدام انجمن اسلامی نمی‌خواهد که تمام جوانهای ما در رشته‌های مختلف متخصص باشند و خودکفا باشند؟ همه می‌خواهند، لکن دانشگاههای زمان سابق را دیدید که ما بعد از چندین سال، سالهای طولانی، که دانشگاه داشتیم، آن وقت یک کسی که به عنوان رئیس مملکت خودش را جا زده بود، آن شاه مخلوع، برای آپاندیس یکی از بستگان خودش از خارج آدم آورد و طبیب آورد که عمل کند! برای اینکه او در مغز پوکش می‌دانست این معنا را که جوری این ایران را وابسته کرده که خودشان از عهده این معنا برنمی‌آیند و اگر برآیند هم، باید کاری کرد که به همه ملتها فهماند که ما هیچ نیستیم. ما حتی عمل آپاندیس هم بعد از مدتها دانشگاه [داشتن‌] نمی‌توانیم انجام بدهیم! ما می‌خواهیم این فکر را از توی کله‌ها بیرون کنیم. انجمن اسلامی باید در صدد این معنا باشند که این فکر را از اذهان بیرون کنند و خودشان را بیابند، بعد از اینکه قرنها تقریباً، خودشان را …

همانندی اظهار اسلام او با صدام؛ احتمال مسلمانی بدتر از کافر

… ما همیشه مسلمان بودیم و شهادت به وحدانیت خدا و رسالت پیغمبر می‌دهیم، پس ما مسلمانیم و شما چرا ما را کافر حساب می‌کنید. من به آنها می‌گویم که شما قبل از اینکه ما صحبت از این بکنیم، از قِبَل آیت الله حکیم- رضوان الله علیه- تکفیر شده‌اید. ملت عراق مسلم‌اند؛ لکن این حزب «بعث» عقایدشان عقاید اسلامی نیست و مورد تکفیر رئیس ملتشان شدند و این اظهار اسلامیت که صدام و امثالش می‌کنند مثل آن اظهار اسلامی است که محمد رضا می‌کرد. من احتمال می‌دهم که محمد رضا در باطن ذاتش مسلمان باشد، لکن مسلمان بدتر از کافر؛ لکن نسبت به صدام این احتمال را نمی‌دهم که بر حسب ذاتش به اسلام گرایش داشته باشد. قیام بر ضد کشور اسلامی و حکومت اسلامی که الآن در ایران مستقر است، همین قیام بر ضد اسلام، در حکم الحاد و کفر است و این آدم در عین حالی که به قول خودش مسلم است، قیام بر ضد اسلام …

اختلاف‌افکنی میان سران ارتش از ترس همدستی آنان علیه خود

من متقابلًا به آقایان تبریک عرض می‌کنم. امیدوارم که این سال، سال وحدت و پیروزی و رحمت باشد. در راس همه امور قضیه وحدتی است که باید بین همه نیروها و همه ملت باشد. شما می‌دانید که در رژیم سابق یک کار خود محمد رضا داشته است که به من گفته‌اند و آن این بود که بین سران ارتش اختلاف می‌انداخته است، نظرش به این بوده که از او به او بد می‌گفته، از او به او بد می‌گفت. این کار برای این بوده است که خوف از خود ارتش داشته، می‌ترسیده که مبادا اینها یک وقت با هم بشوند و کلکش را بکنند.

ناتوانی ابرقدرت‌ها در حفظ او

… برای همه مسائل. اگر قوایی که در راس هستند دستشان را دراز کنند به سوی مردم، همه مردم حاضرند برایشان. پشت نکنند به مردم، رویشان به مردم باشد، پشتشان به ابرقدرتها. قدرت شما باید از خود مردم باشد. آنها نمی‌توانند به شما قدرت بدهند. شما باید خودتان قدرتمند بشوید. اگر آنها می‌توانستند، محمدرضا را حفظش می‌کردند، همه می‌خواستند حفظ بکنند، نتوانستند حفظ بکنند.

اگر به قانون اساسی تن می‌داد سخن از رفتنش نبود

اگر 17 شهریور آن مسائل واقع نمی‌شد و آنها گذاشته بودند مردم صحبتشان را می‌کردند، چه می‌کردند، منتهی به این نمی‌شد که باید برود. یا آنها یک چیزهایی را که آنها می‌خواستند آن وقت، شاید آن وقت خیلی چیزهای مهمی هم نبود. یا شاه معدوم می‌گفت که من حاضرم که عمل کنم به قانون اساسی و چه بکنم، خوب این صحبتها پیش نمی‌آمد. لکن آن شرارتی که آنها کردند، در مقابلش بهره‌اش این بود که منتهی شد به سقوط؛ سقوط شاهنشاهی 2500 ساله. در هر قصه‌ای که پیش آمد و به ما صدمه‌ای وارد شد، در ازای او، یک بهره خوبی ما برداشتیم.

روابط دوستانه با اسرائیل، از موارد اختلاف با او

… و عمال از خدا بیخبر آنان از آن جمله وعاظ السلاطین[3] که از سلاطین جور، سیاهروی‌ترند، ریخته شده و هر روز بر آن دامن‌می‌زنند و گریبان چاک می‌کنند و در هر مقطع به امید آنکه اساس وحدت بین مسلمین را از پایه ویران نمایند، طرحی برای ایجاد اختلاف عرضه می‌دارند. و اخیراً در بوقهای تبلیغاتی تهمت مفتضحانه رابطه ایران با اسرائیل و خریداری اسلحه را پیش کشیده‌اند به امید آنکه اعراب را از ایران جدا کنند و بین مسلمانان دشمنی ایجاد نموده راه را برای ابرقدرتها باز و سلطه آنان را هر چه بیشتر افزایش دهند، لیکن چه شخص مطلعی است که نداند ایران دشمن سرسخت اسرائیل بوده و هست، و نداند که یکی از موارد اختلاف ما با شاه مخلوع، روابط دوستانه او با اسرائیل بود. و چه کسی است که نداند ما بیشتر از بیست سال است که در خطابه‌ها و اعلامیه‌ها اسرائیل را همردیف امریکا در ستمگری و دنباله او در تجاوز و غارتگری محکوم کردیم. و کیست که نداند در طول انقلاب اسلامی و در شور تظاهرات میلیونی، ملت مسلمان ایران، اسرائیل را در ردیف …