غنای بیهمانند ذخیرهٔ تحقیق و تفریع در فقه امامیه نسبت به مذاهب دیگر
… مقرّرات حاکم بر زندگى بشر از جهات گوناگون را شامل میشود. افزون بر این، فقه، روابط میان انسان با خدا را نیز در قالب احکامى متین و مشروح مشخّص میسازد، که علم حقوق از این بخش بیگانه است؛ و بدین ترتیب، فقه مصطلح اسلامى از علم حقوق مصطلح جهانى بسى گستردهتر است. و در میان فقه مذاهب مختلف اسلامى، فقه امامیّه که متّخَذ از مذهب اهلبیت (علیهم السّلام) است، داراى ذخیرهاى گرانبها و دریاى عمیقى از تحقیق و تفریع است که نظیر آن را در فقه مذاهب دیگر اسلامى نمیتوان یافت و این، به فقه شیعه غناى فوقالعاده و بىهمانندى بخشیده است.
رشد فقه استدلالی شیعه از قرن چهارم و برخورداری از روش متقن فقاهت
از آغاز پیدایش فقه تفصیلى و استدلالى در شیعه در قرن چهارم هجرى تا امروز، این دانش دینى روزبهروز گستردهتر و باکیفیّتتر گشته و بتدریج از اسلوب و روش استنباطى متقن و استوار که همان روش فقاهت است و علم اصول فقه عهدهدار تدوین و تحکیم اجزا و اصول آن است، برخوردار شده است.
گنجینهٔ هزارسالهٔ فقه امامیه و سه وظیفهٔ معرفی، بهرهبرداری و تکمیل آن
در این عرصه، تلاش موفّق و مجاهدتآمیز هزاران فقیه برجستهى شیعه که در میان آنان صدها مؤلّف نامدار و دهها فقیه صاحب سبْک و مبتکر دیده میشوند، حجم عظیمى از یک حرکت هزارساله و روبهرشد و داراى محصولى اعجابانگیز را در برابر دیدگان ما قرار میدهد. این گنجینهى پُربار و کمنظیر، امروزه در اختیار فقهاى برجستهى شیعه و مورد استفادهى آنان و تا حدودى آحاد مردم متدیّن است لیکن تکریم این ثروت معنوى، سه وظیفهى عمده در قبال آن را بر عهدهى همهى علاقهمندان و متخصّصان فقه امامیّه قرار میدهد؛ این سه وظیفه عبارت است از: معرّفى، بهرهبردارى و تکمیل. دو وظیفهى اوّل ناظر به گذشته و اکنون است، و وظیفهى سوّم ناظر به آینده است.
ستم بودن ناشناختگی فقه شیعه و لزوم معرفی منطقی آن به مراکز علمی جهان
۱) معرّفى. فقه شیعه ناشناخته است؛ در معلومات غیر مسلمین از فقه اسلام غالباً جایى ندارد؛ در کتب استدلالى فقه که از سوى غیر شیعه تدوین میشود، آراء آن غالباً مورد سکوت و غفلت است؛ در دایرةالمعارفهاى جهانى و حتّى اسلامى، آراء آن غالباً در ردیف آراء فقهىِ مذاهب مهجور قرار مىگیرد و این ستمى بزرگ است، هم به دانشى بدین وسعت و عمق و پیشرفت که شاید بتوان گفت هیچیک از مذاهب اسلامى بهتنهایى داراى فقهى با این خصوصیّات سهگانه نیستند، و هم به کسانى که میخواهند از آن بهره ببرند. معرّفى این فقه و کشاندن آن به مجموعههاى جهانى و کتب فقهى دیگر مذاهب اسلامى و مطالعات حقوقىِ مراکز علمى جهان، خدمتى به علم و به دانشمندان است و این کار باید به شیوهى درست و منطقى انجام شود.
در معرض عمل قرار گرفتن فقه شیعه در جامعهٔ ایران پس از تشکیل جمهوری اسلامی
۲) بهرهبردارى. بجز در احوال شخصیّه و نیز در آنچه مربوط به فرد مسلمان است، فقه اسلامى و از جمله فقه شیعى، در طول قرنها، مورد بهرهبردارى قرار نمیگرفته است. پس از تشکیل جمهورى اسلامى، فقه شیعه یکسره در معرض عمل جامعهى ایرانى است و به تبع آن در همخوانى با موج همهجایىِ گرایش ملّتها به اسلام، فقه سایر مذاهب نیز در برخى کشورها به جایگاه قانونگذارى نزدیک شده است.
طرح فقه امامیه در مجامع علمی جهان اسلام و تحسین صاحبنظران فرق اسلامی
خدای متعال را سپاسگزاریم که در این زمان توفیق و فرصت آن را عطا فرموده است که فقه امامیه که مبتنی بر تعلیم مکتب اهل بیت مطهر نبی اکرم صلی الله علیه و آله است، در مجامع علمی جهان اسلام مطرح گردد و مبانی فقهی و تحقیقات و نظرات علمی فقهاء عالیمقام شیعه که از مواریث گرانبهای جوامع اسلامی است، در منظر خبرگان و محققان فقه اسلام، مورد تحسین و اعجاب صاحبنظران فرق اسلامی قرارگیرد. در سالهای اخیر نمایندگان جمهوری اسلامی از حوزهی علمیه قم و دیگر مراکز فقهی ایران اسلامی، با حضور در مجامع فقهی بینالمللی توانستهاند سهم مهمی در طرح و حل سئوالهای فقهیِ امروز برعهده گیرند و پاسخگویی به نیازهای کنونی فرد و جامعهی مسلمان از دیدگاه شریعت …
ناشناخته ماندن فقه غنی شیعه در جهان و لزوم معرفی آن در مجلات علمی
… یکى از درسهایش را تعطیل کند، بیاید این مجلّه را راه بیندازد. مگر فایدهى این مجلّه براى پیشبرد فقه اسلام کمتر از فایدهى آن درس است؟ محقّقین، بزرگان، فضلا، موضوعات جدید فقهى را بنویسند، تحقیق کنند، نقد کنند، فقه را پیش ببرند، دنیا را از فقه شیعه آگاه کنند. فقه ما را بعد از فقه اباضیه[27] در دائرةالمعارفها مىآورند! این فقه غنى که شاید هیچ فقهى این همه کتاب و تحقیق و متون مهم نداشته باشد یا کمتر فقهى داشته باشد، کسى خبر ندارد. خب بیاوریم بیرون اینها را و در مجلّات علمى در دنیا منعکس بشود.
لزوم معرفی فقه عمیق و پیشرفتهٔ شیعه در جهان اسلام
… تسنن منتشر شده، مثلاً کتاب «مختصرالنّافع» مرحوم محقق[2] است، که یک جزوهی مختصر و بیاستدلال است. بعضی کتابهای مختصر دیگری هم منتشر شده است و من چون به خاطر ندارم، نمیتوانم عرض کنم. اجمالاً آنچه که من میدانم، کتابهای کمی از ما در بین اهل سنت منتشر شده است. ما در دنیای اسلام، این فقه راقىِ پیشرفتهی پُرفرعِ عمیق را باید معرفی کنیم.
لزوم تصحیح و فهرستبندی فنی متون فقهی شیعه برای عرضه
… کار شده و ارائه شده است؛ در حالی که فقه ما اینطور نیست. مامثلاً «مبسوط» شیخ طوسی[3] با این عظمت را - که چاپ تهران است، ولی ظاهراً چاپ دیگری هم دارد، اما من ندیدهام - که نه یک غلطنامهی درست و حسابی دارد، نه یک فهرست دقیق دارد، در اختیار چه کسی بگذاریم؟ این، ارزان فروختن آن سرمایهیی است که ما داریم. اگر ما بخواهیم این کتاب را همینطور به یک فقیه سنی یا یک حقوقدان سنی که با مسائل فقهی آشنایی دارد، ارائه بدهیم، واقعاً کتاب خودمان را کوچک کردهایم. این کتاب باید تصحیح بشود، فهرستبندی بشود و به طور فنی رویش کار بشود. اینها عرضهی فقه اهلبیت است.
لزوم احیای کتب فقهی ناشناخته و تجدید نظر در چاپ کتب رایج
… فرض کنید ملای معروفی مثل شیخ جعفر کاشفالغطاء[6] ، مثلاً دربارهی مسألهیی تحقیق کرده؛ این قاعدتاً پُرمطلب است. در میان آن کتابها، هم از قدما و هم از متأخرین کتاب دیده میشود. کتابهایی هست که کسی آنها را نمیشناسد و از آنها خبر ندارد؛ همینطور آنجا مانده است. ما باید اینها را دربیاوریم و رویشان کار کنیم. یا کتابهای رایجی که در اختیار ماست - اینهایی که حتّی چاپ شده و بد چاپ شده - به همین شکل باید تجدید نظری نسبت به آنها صورت گیرد. پس، این هم یک گونه کار است، که معرفی فقه اهلبیت است. اینها بایستی انجام بگیرد و همین مجمع جهانی باید بر این چیزها اشراف داشته باشد.
نیاز کتب فقهی قدما به استاندارد انتشار بینالمللی و فهرست کامل
الان همین کتابهایی که جامعهی مدرّسین منتشر میکند، با اینکه کتابهای مهم و باارزشی است و ظاهراً هم خوب چاپ میشود، لیکن باز در آن استاندارد انتشار بینالمللی نیست؛ در حالی که ما دیگر بالاخره «سرائر» ابنادریس[19] را ده بار که چاپ نمیکنیم؛ یک بار صد سال پیش چاپ شده بوده، حالا هم یک بار دیگر چاپ شده است. همین «سرائر» ابنادریس، با این همه مطلب، با این همه لطافت، حقش است که واقعاً ما یک فهرست کامل و قوی از آن داشته باشیم، تا هر کلمهیی که بخواهیم، بتوانیم در آنجا پیدا کنیم؛ همینطور کتابهای دیگر و کتابهای قدما که دارد درمیآید.
فقه جعفری و حوزهٔ علمی و فقهی گستردهٔ امام صادق (ع)
این نیز یک خط روشن در زندگی امام صادق است؛ بهشکلی متمایزتر و صریحتر و صحیحتر از آنچه در زندگی دیگر امامان میتوان دید؛ تاآنجاکه فقه شیعه «فقه جعفری» نام گرفته است و تاآنجاکه همۀ کسانی که فعالیت سیاسی امام را نادیده گرفتهاند، بر این سخن همداستانند که امام صادق وسیعترین ـ یا یکی از وسیعترین ـ حوزههای علمی و فقهی زمان خود را دارا بوده است. در این میان، چیزی که ازنظر بیشترین کاوشگران زندگی امام پوشیده مانده است، مفهوم سیاسی و متعرضانۀ این عمل است و ما اکنون به آن میپردازیم.
دو مضمون متعرضانهٔ فقه جعفری: اثبات بیصلاحیتی حکومت و نمایاندن تحریف فقه رسمی
با این آگاهی، بهوضوح میتوان دانست که فقه جعفری در برابر فقه فقیهان رسمی روزگار امام صادق فقط یک اختلاف عقیدۀ دینی ساده نبود؛ بلکه درعینِحال دو مضمون متعرضانه را نیز با خود حمل میکرد: نخست و مهمتر، اثبات بینصیبی دستگاه حکومت از آگاهی دینی و ناتوانی آن از ادارۀ امور فکری مردم ـ یعنی در واقع، عدم صلاحیتش برای تصدی مقام خلافت ـ و دیگر، مشخصساختن موارد تحریف در فقه رسمی که ناشی از مصلحتاندیشی فقیهان در بیان احکام فقهی و ملاحظهکاری آنان در برابر تحکم و خواست قدرتهای حاکم است. امام صادق با گستردن بساطِ علمی و بیان فقه و معارف اسلامی و تفسیر قرآن به شیوهای غیر از شیوۀ عالمان وابسته به حکومت، عملاً به معارضۀ با آن دستگاه برخاسته بود. آن حضرت بدین وسیله تمام تشکیلات مذهبی و فقاهت رسمی را که یک ضلع مهم حکومت خلفا بهشمار میآمد، تخطئه …
علاقه و اعتقاد استادان اهل سنت به شیعه با چاپ جدید کتب فقهی
مرحوم آشیخ هادی فضلی (رحمة الله علیه) که ایشان از علمای عربستان بودند، به من گفت که الان در دانشگاههای حجاز، اساتید بزرگ حجاز، کتابهای فقهی شیعه را تهیّه میکنند و میخوانند؛ یعنی همینهایی که چاپ شده. تشکّر میکرد که [بر روی] اینها کار شده، تصحیح شده، چاپ شده. چون آخر کتاب ریاض[6] را مثلاً به آن شکل قدیمی کسی رغبت نمیکند باز کند، امّا وقتی ریاض را با این شکل فرض کنید که چاپ کردند، یا جواهر[7] را مثلاً به این شکل درآوردند، طبعاً او علاقهمند میشود. ایشان میگفت که علاقهمند شدهاند و به شیعه اعتقاد پیدا کردهاند. مرحوم آقای فضلی در دانشگاه هم تدریس داشت و میگفت اساتید بزرگ در عالم تسنّن در آنجایی که حالا ایشان تدریس میکرد ــ در دانشگاههای منطقهی شرقیّه و غیر آنها ــ همه مجذوبند. این کتاب آنجوری خواهد شد؛ یعنی اگر چنانچه یک ترجمهی خوبی انجام بگیرد، این دست آنها برسد، دیگر رهایش نمیکنند؛ یعنی دست به دست خواهد گشت؛ در دنیای اسلام انشاءالله میگردد.
پدید آمدن مبسوط پرفرع در پی طعن مخالفان
… شیخ (رضوان اللَّه علیه) - که در اُخریات حیات مبارکشان این کتاب را نوشتند - ایشان میگوید که ما زیاد میشنویم که مخالفین ما فقه ما را تحقیر میکنند؛ «یستحقرونه و یستنزرونه» - یعنی یستقلّونه - و میگویند فقه شما فروع ندارد، چه ندارد؛ لذا من این کتاب را نوشتم. کتاب مبسوطِ به این عظمت، با این همه فروع، که خود ایشان میگوید که من در هیچ یک از مذاهب اسلامی تاکنون کتابی در همهی ابواب فقه که با این همه فرع نوشته شده باشد، ندیدم؛ این را شیخ، خودشان در اول کتاب بیان میکنند. یعنی یک اهانت، یک طعن، موجب پدید آمدن یک چنین حادثهی شیرینی میشود.
طرح و رد مستدل آرای فقهای اهل سنت در کتب فقهی تا زمان شهید اول
تا زمان «شهید اوّل» کتب فقهی ما غالباً متضمّن آرای فقهای اهل سنّت - مثل کتب «علاّمه» و «فخرالمحقّقین» - هم بوده است؛ ولی بعد از آن زمان، کتب شیعه غالباً دیگر آرای اهل سنّت را ذکر نمیکنند. وقتی شما نگاه میکنید، میبینید که در آن کتابها، رأی فقهای اهل سنّت، با اَدلّهی متعدّد جواب گفته شده است. فقط کتاب «خلاف» را نگاه نکنید که «شیخ طوسی» در آنجا فقط به اجماع تمسّک کرده است. غالباً استدلالهای محکمِ کتب «علاّمه» و دیگران و نیز کتاب خودِ«شیخ»، مبسوط است.
طرح فقهی موضوعی آقای هاشمی از مصادیق عرضهٔ فقه اهلبیت
آن مسألهی موضوعی فقهییی[4] که جناب آقای هاشمی[5] دنبالش هستند، به نظر من یکی از مصادیق این کار است. کار مهم و عظیمی است که انجام میگیرد و از این قبیل بایستی انجام بگیرد.
نهضت احیای آثار فقهی شیعه و لزوم اشراف مشورتی مجمع بر آن
بخش فرهنگی که مشتمل بر همین مواردی است که عرض کردم - یعنی معرفی اهلبیت(علیهمالسّلام) - بخش عظیمی است که احتیاج به مجموعهی بزرگی دارد. آن وقت در کنار آن و در ضمن آن، همان بخشهای فقهی لازم است. الان بحمداللَّه در جهت احیای آثار فقهی شیعه، واقعاً نهضتی شروع شده است؛ هم آنچه که در قم از طرف جامعهی مدرّسین انجام میشود - که بهترینش آن است - و هم آنچه که در بعضی جاهای دیگر - مثل اصفهان، قم، مشهد - به صورت متفرق دارد پخش میشود و خیلی خوب است؛ لیکن به اعتقاد من اگر آقایان در آن مسائل یک نوع اشراف داشته باشند - نه اشراف دخالتی؛ اشراف به عنوان نظر دادن و کمک کردن - خیلی خوب است. از جملهی کارهایی که باید بکنید، این است.