رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

سرشت خداجوی و حق‌طلب انسان و اثر آن در هدایت و ایمان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:نامه عرفانی : مکتوب عرفانی به آقای میرزا جواد همدانی (حجت)— ۱۳۱۴/۰۴/۰۷

سیر زمانی

از ۱۳۱۴ تا ۱۳۶۷
۱۳۱۴۱۳۶۷

فقط سال ۱۳۵۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

و بعد، فإنّ الإنسان ممتاز عن سایر الموجودات باللطیفه الربانیه و الفطره الالهیه- فِطْرَهَ اللهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیها- و هذه بوجهٍ هی الامانه المشار إلیها فی الکتاب العزیز الالهی «إنَّا عَرَضْنا الاَمانَهَ عَلیَ السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَ الْجِبالِ فَاَبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها وَ اشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَها الإنْسانُ» و هذه الفطره هی فطره توحید الله فی المقامات الثلاثه بل رفض التعیّنات و إرجاع الکُلّ إلیه و إسقاط الإضافات حتّی الاسمائیه و إفناء الجُلّ لدیه. و مَنْ لم یصل إلی هذا المقام فهو خارجٌ عن فطره الله و خائنٌ فی امانه الله، و جاهلٌ بمقام الإنسانیه و الربوبیه، و ظالمٌ بنفسه و الحضره الالهیه
و بعد، آدمی را از دیگر موجودات به واسطه یک لطیفه ربانی و فطرت الهی متمایز کرده‌اند، فطرتی خدایی که آدمیان را بر آن طینت آفرید. و این فطرت- به وجهی- همان امانتی است که در کتاب عزیز الهی مورد اشاره شده انّا عَرَضْنَا الْامَانَهَ عَلَی السَّمواتِ وَ الارْضِ وَ الجِبالِ فَابَیْنَ انْ یَحْمِلْنَها وَ اشْفَقْنَ مِنْها و حَمَلَها الإِنْسانُ[9] ما امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه داشتیم، از تحمل آن سرباز زدند و از آن ترسیدند و انسان آن را بر دوش گرفت. و این فطرت همان فطرت توحید خدا در مقامات سه‌گانه [ذات و صفات و افعال‌] بلکه فطرت رها کردن همه تعینات و ارجاع همه چیز به او و اسقاط همه اضافات حتی اضافات اسمائی است و فانی کردن همه چیز است نزد او، و هر که به این منزلت نرسد از فطرت خدا خارج شده و در امانت پروردگار خیانت کرده و نسبت به مقام انسانیت و ربوبیت جاهل و به نفس خویش و حضرت حق ستم کرده است‌
و بعد، فإنِّ الإنسان ممتاز من بین سائر الموجودات باللّطیفه الربّانیّه و النّفخه الرّوحیّه الإلهیّه و الفطره السّلیمه الرّوحانیّه فِطْرَهَ اللهِ الَّتی‌ فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها. و هذه بوجهٍ هی الامانه المشار إلیها بقوله تعالی: «إنّا عَرَضْنا الاَمانَهَ عَلَی السَّمواتِ وَ الاَرْضِ ... الخ و هذه الفطره هی الفطره التوحیدیّه فی المقامات الثلاثه عند رفض التّعیّنات و إرجاع الکُلّ إلیه و إسقاط الإضافات حتی الاسمائیّه و إفناء الجلّ لدیه. و مَنْ لم یصل الی هذا المقام فهو خارجٌ عن الفطره و خائنٌ بالامانه الإلهیّه و جَهولٌ بمقام الرّبوبیّه و ظَلومٌ بحضره الاحدیّه. و معلومٌ عند اصحاب القلوب و العرفان و ارباب الشّهود و العیان من ذوی السّابقه الحسنی انّ حصول هذه المنزله و الوصول بهذه المرتبه لا یمکن إلّا بالرّیاضات العقلیّه بعد طهاره النّفس و تزکیتها، و صرف الهمّ و وقف الهمّه إلی المعارف الإلهیّه عقیب تطهیر الباطن و تخلیتها. فاخرجی ایّتها النّفس الخالده علی الارض لاتّباع الهوی من بیت الطبیعه المظلمه الموحشه، و هاجری إلی الله تعالی مقام جمع الاحدی و إلی رسوله صاحب قلب الاحدی الاحمدی حتی یدرکک الموت الّذی هو اضمحلال التّعیّنات فوقع اجرک علی الله و تاسّی بابیک الرّوحانی فی السّیر إلی ربّه و قل: وَجَّهْتُ وَجْهی لِلَّذی‌ فَطَر السَّمواتِ وَ الاَرْضِ ... و هذا هو الفوز العظیم و الجنّه الذّاتیه اللقائیّه الّتی لا عینٌ رات و لا اذنٌ سمعت و لا خطر علی قلب بشرٍ. و لا تقنع ایّتها النّفس بحصول الملاذّ الحیوانیّه و الشّهوانیّه، و لا بالرّئاسات الدّنیویّه الظّاهریّه، و لا بصوره النُّسک و قشرها، و لا باعتدال الخُلق و جودتها، و لا بالفلسفه الرّسمیّه و الشّبهات الکلامیّه، و لا بتنسیق کلمات ارباب التصوّف و العرفان الرّسمی و تنظیمها، و إرعاد اهل الخرقه و إبراقهم، فإن صرف الهمّ إلی کلّ ذلک و الوقوف علیها اخترامٌ و هلاکٌ، و العلم هو الحجاب الاکبر. بل یکون همّک التّوجه إلی الله تعالی بارئک و مبدئک و مُعیدک فی کلّ الحرکات و السّکنات و الافکار و الانظار و المناسک‌

شاهدها (۱۷ پاراگراف)

فطرت انسان، فطرت توحید و کمال مطلق

… اداره شدن است. رئیس اداره که می‌شود، می‌بیند اینکه کم است این اداره چه است، رئیس یک کشور شدن است. وقتی رسید، می‌رود سراغ آن کشور دیگر. آن هم وقتی رسید، می‌رود سراغ دیگری. همه عالم را به او بدهند باز سیر نمی‌شود. برای این است که کمال مطلق آرزوی انسان است. فطرت انسان فِطْرَتَ اللهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا[2]. این فطرت توحید است. فطرت کمال مطلق است. تا آنجا نرسید، هِی می‌خواهید. دنبال یک گمشده‌ای شما هستید. عوضی می‌گیرید آن گمشده را. ماها همه عوضی می‌گیریم. هر کس خیال می‌کند اینکه آن چیزی که دیگری دارد کاش مال من بود، وقتی پیش دیگری می‌روی، می‌گوید آن چیزی که آن دارد کاش پیش من بود. هر دوشان هم برسند به …

فطرت توحید و خداجویی در همهٔ انسان‌ها حتی کافر

… باشد، این هم نبوده. از اول بنا بوده است که یک اخلاق صحیح انسانی، آنکه برای انسان صالح است، آن را تربیت کنند به آن اخلاق، و تربیت کنند به آن عقاید و تمام اعمالی که دستور داده‌اند همه‌اش برای این است که، این را تربیت کنند که به آن مقصدی که به حسب فطرت دارد؛ فِطْرَتَ اللهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها.[6] این فطرت توحید است، فطرت خداجویی است که در همه هست؛ کافر هم که دارد می‌رود دنبال اینکه یک چیزی پیدا بکند، خودش ملتفت نیست، این دنبال کمال مطلق است، این را کمال خیال کرده است.

طلب قدرت مطلق در فطرت، یعنی خواستن ناآگاهانهٔ حق تعالی

و این بشر یک خاصیتهایی دارد که در هیچ موجودی نیست. مِنْ جمله این است که در فطرت بشر؛ طلبِ قدرتِ مطلق است، نه قدرت محدود. طلبِ کمال مطلق است، نه کمال محدود. علم مطلق را می‌خواهد؛ قدرت مطلقه را می‌خواهد. و چون قدرت مطلق در غیر حق تعالی تحقق ندارد، بشر به فطرت حق را می‌خواهد، و خودش نمی‌فهمد.

فریب‌ناپذیری فطرت و جست‌وجوی واقعیت کمال مطلق

یکی از ادله محکم اثبات کمال مطلق همین عشق بشر به کمال مطلق است. عشقِ فعلی دارد به کمال مطلق. نه به توهّم کمال مطلق؛ به حقیقت کمال مطلق. عاشقِ فعلی بدون معشوقِ فعلی محال است. در اینجا توهّم و ساختن نفسی تاثیر ندارد، برای اینکه فطرت دنبال واقعیت کمال مطلق است؛ نه دنبال یک توهّم کمال مطلق تا کسی بگوید بازی خورده است. فطرت بازی نمی‌خورد. در فطرت همه بشر این است که کمال مطلق را می‌خواهد. و برای خودش هم می‌خواهد. بشر انحصار طلب است. کمال مطلق را می‌خواهد که خودش داشته باشد. و این کمال مطلق آنجایی که همه پیدا بکنند یکی می‌شود. متعدد نیست تا اینکه آنجا دیگر انحصار باشد. همه یک است. اگر یک نفر- …

تولد انسان با فطرت الهی و نقش تربیت در شکوفایی یا توقف آن

… فقط اطفال را و کاری به این نداشته باشید که در پهلوی تعلیم و تربیت انسانی، تربیت اخلاقی باشد، اینها با همان علمِ بدون تربیت، مراحل را طی می‌کنند. و علم بدون تربیت آنها را یا اکثر آنها را رو به فساد می‌کشد. انسان از اول این طور نیست که فاسد به دنیا آمده باشد. از اول با فطرت خوب به دنیا آمده؛ با فطرت الهی به دنیا آمده: کُلُّ مَوْلُودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْرَهِ[3] که همان فطرت انسانیّت، فطرت صراط مستقیم، فطرت اسلام، فطرت توحید است. این تربیتهاست که یا همین فطرت را شکوفا می‌کنند؛ و یا جلوی شکوفایی فطرت را می‌گیرند. این تربیتهاست که یک کشور را ممکن است به کمال مطلوبی که از هر جامعه انسانی است برسانند و یک کشور کشور انسانی باشد؛ کشور مطلوب اسلام باشد. و همین تربیتها یا تعلیمهای بدون تربیت ممکن است که اینها در آن وقتی که مُقدّرات یک کشوری دست آنهاست و همه چیز کشور به دست …

سیری‌ناپذیری فطرت انسان از هر قدرت و علم محدود

… یا نمی‌خواهی، جواب مثبت است! [اگر] بگوید همه قدرتهایی که در عالم هست، عالم مُلْک و ملکوت و جبروت، هر چه که هست، به تو دادم و تو فرمانفرمای عالم مُلْک و ملکوت شدی، لکن یک چیز دیگری هست بالاتر از این، می‌خواهی یا آن را دیگر نمی‌خواهی؟ می‌گوید می‌خواهم. فطرت انسانی می‌گوید می‌خواهم. هیچ کس از شما نیست که وقتی عرضه به او داشتند، بگوید من نمی‌خواهم. یک کسی عالِم به همه علوم دنیا و آخرتی هست، تمام علوم در این محفظه‌اش موجود است، به او بگویند علوم دیگری هم در عالم دیگری هست، او را می‌خواهی یا همین بس [است‌]. هیچ فطرتی نیست که بگوید بس. می‌گوید ای کاش که بود وای کاش که به ما می‌رسید! آنجایی که تمام می‌شود وای کاش‌ها تمام می‌شود [و آن در] آنجایی است که انسان به علم مطلق برسد، و فانی بشود این قطره در آن دریا.

عذاب از جهل و رسیدن به کمال با پیمودن فطرت

… خاری در چشم من است، این نباشد. به آن هم بگویند، می‌گوید این امریکا یک خاری است در چشم من، او نباشد. نمی‌فهمند اینها که نه آن قدرتْ آمال است؛ نه آن قدرت یک چیز دیگر است. در تمام فطرتها بلا استثنا، در تمام فطرتها بی‌استثنا، عشق به کمال مطلق است؛ عشق به خداست. عذاب برای این است که ما نمی‌فهمیم، ما جاهلیم، عوضی می‌گیریم مسائل را. اگر روی همین فطرت ما پیش برویم به کمال مطلق می‌رسیم.

فطرت انسان ودیعهٔ الهی و معیار تربیت انسانی

… دارد هدایت کنند معلمین، از باب اینکه اینها جوان هستند و اول بچه بودند و حالا جوان دیگری شدند، در آنجا اگر باز تعلیم و تربیت، یک تربیت‌ انسانی باشد، با همان حال که پذیرش هر تربیتی در نوسالها و [میان‌سالها] خیلی زود انجام می‌گیرد، وارد می‌شوند به مراتب بعد. آنجا هم چنانچه تربیت، یک تربیت انسانی باشد و موافق با فطرت انسان که همان فطرت، ودیعه گذاشته از خداست فِطرَتَ اللهِ الَّتی‌ فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها[1] آن طور باشد، در دانشگاه هم همان جور تربیت باشد، اینها بعد که تحویل به جامعه داده می‌شوند و مقدرات جامعه قهراً به دست اینها سپرده می‌شود بِالمَآل[2] کشور را کشور نورانی، کشور انسانی، کشور به فطرت الله، تربیت می‌کنند، و کشور را به جلو می‌برند.

خارج شدن پذیرندهٔ مطلب بی‌دلیل از فطرت انسانی

… کمیته‌هایی که دارند خدمت می‌کنند، همه اینها الآن خدمتگزار هستند، البته در هر قشری و جمعیتی پیدا می‌شوند بعض اشخاص غیر صالح. نباید ما اگر در یک جمعیتی یک آدم غیر صالح پیدا شد تمام آن گروهها را بکوبیم. نباید ما بدون دلیل و بدون شاهد یک مطلبی را قبول بکنیم. بعضی از فلاسفه می‌گویند که کسی که بی‌دلیل یک مطلبی را قبول بکند از فطرت انسانی خارج شده است.[6] و صحیح است. انسان نمی‌تواند به حسب فطرتش یک مطلبی را که می‌شنود همین طوری خودبخود قبول کند. اشخاصی که می‌خواهند الآن شخصیتهایی که در این مملکت مشغول خدمت و در راس کار هستند از نظر مردم بیندازند، اینها نظرشان به این است که این کشور را تهی کنند از شخصیات و از اشخاص موثر، و آن کنند که سابق بود. ملت ما باید هوشیار باشد و هیچ مطلبی را بی‌دلیل قبول نکند. …

عشق مردم به دولت خدمت‌گزار بر پایهٔ فطرت صحیح

مردم وقتی ببینند به حسب فطرتشان که فطرت صحیح است. خوب، به حسب فطرت، عاشق یک همچو دولتی خواهند شد. خصوصاً که بعد از یک همچو قضایایی که در زمان سابق بوده، آن قضایای زمان سابق، خوب، خیلی از اشخاص هست که یادشان هست آن مسائل را. حالا بعد از آن قضایایی که در زمان سابق بوده، اگر دیدند یک دولتی آمده و عکس آن مسائل الآن هست، همه‌اش خدمت است، همه‌اش این است که …

سالم بودن فطرت‌ها و ضایع شدن آن‌ها با تربیت

… با وضعیت سلوکتان با کارمندان، با وضعیت اصل سفارتخانه و وضع سفارتخانه طوری باشد و طوری بکنید که با همین عمل بتدریج انقلاب شما صادر بشود به آن کشوری که در آن هستید. مسائل اخلاقی، یک مسائلی است که وقتی که یک کسی مقیّد به آن بود و دنبالش بود، این سرایت می‌کند. و مردم به حسب طبیعتشان، به حسب فطرتشان- فطرتها سالم است منتها تربیتها ضایع می‌کند فطرتها را- [آن را قبول می‌کنند].

خروج از فطرت انسانی و حیوان‌صفتی در صورت انسان

مقاصد وقتی که عالی شد، زحمتهای در راه آن مقصد باید در نظر انسان نباشد. از آن طرف، آن افرادی که از فطرت انسانی خارج شدند، و حیوانی هستند به صورتِ انسان، سَبُعی هستند به صورتِ انسان، شیطانی هستند به صورت انسان؛ آنها هم در راه مقصد خودشان کوشش می‌کنند. مقصدی که دارند آنها هم کوشش می‌کنند. لکن فرق ما بین‌ این دو راه و این دو مقصد این است که آنها کوشش می‌کنند برای به دست آوردن یک مآرب[6] حیوانی- شیطانی؛ و اینها کوشش می‌کنند برای یک مقصد الهی. اینها می‌خواهند که جامعه …

توجه فطرت همهٔ انسان‌ها به خدا

… مرحوم آشیخ عبد الکریم[13]- رحمه الله- می‌فرمود که ملّا شدن چه مشکل، آدم شدن محال است، مثل محال می‌ماند. انبیا آمده بودند که این محال را جامه عمل به آن بپوشند. این قدر دست و پا نزنید این طرف و آن طرف بروید. شما خدا را می‌خواهید، بروید دنبال همان که می‌خواهید. فطرت شما توجه به خدا دارد، خودتان متوجه نیستید. همه فطرتها توجه به خدا دارد. این ماه رمضان و هر ماه رمضان دیگری مهیا کنید خودتان را. در این روز آخر- فرضاً- آخر شعبان است شاید، بیشتر مهیا کنید و مهیا کنیم خودمان را برای ورود در «ضیافه الله»؛ در مهمانی خدا که ان شاء الله با سلامت نفْس، با نور هدایت خدای تبارک و تعالی وارد بشویم در این …

توجه نفس انسان به کمال مطلق و خطا در تشخیص مصداق آن

اطمینان قلوب به رسیدن به خداست، به غیر او هیچ آرام نیست قلوب. خودشان هم ملتفت نیستند که این نفس توجه به کمال مطلق دارد، منتها کمال را گم می‌کنند. نفس انسان متوجه به این است که برسد به کمال مطلق. تشخیص اینکه این کمال است، آن کمال است، آن کمال است، این اشتباه در اینجاهاست. یک کسی علم را کمال می‌داند، دنبال علم می‌رود. یک کسی قدرت را کمال می‌داند، دنبال قدرت می‌رود. همه اینهایی که دست و پا می‌زنند در دنیا، دنبال اینند که کمال مطلق را پیدا کنند؛ یعنی، همه دنبال اینند که خدا را پیدا کنند، متوجه نیستند خودشان.

خاموش شدن فطرت خداخواه بشر با کجی‌ها

هر کس هر عملی انجام می‌دهد برای این [است‌] که آن را یک چیز خوبی می‌داند، یک‌ کمالی می‌داند. این دزدهای سرِ گردنه هم این را یک کمالی می‌دانند که بروند دزدی بکنند، به هم فخر می‌کنند. همه دنبال کمالند، همه دنبال خدایند، ملتفت نیستند. بشر خداخواه هست، لکن اعوجاجات نمی‌گذارد، فطرتها را خاموش می‌کند.

تولد انسان بر فطرت پاک و کشیده شدن به فساد به دست مربیان و محیط

… که برای اصلاح کشور ما هست آنها را در برنامه‌ها بگذارند. و آن چیزی که بر خلاف صلاح ما بوده است در آن زمان، آن را حذف بکنند تا ان شاء الله یک دانشگاهی بشود از حیث علم، دانشگاه خوب. و همین طور باید در دانشگاه اشخاصی را بیاورند که تهذیب کنند این افراد را. این جوانها از ابتدا خوبند، مربیها ضایع می‌کنند انسان‌ را. و الّا اول که بچه‌ای متولد می‌شود کلُّ مولودٍ یُولَدُ عَلَی الْفِطْره[9] به فطرت انسانیت و به فطرت خوب تولد پیدا می‌کند، بعدش مربیها هستند که این را می‌کشانند به فساد. محیط است که اگر فاسد باشد اینها را می‌کشد به فساد. باید محیط دانشگاه یک محیطی باشد که اگر انسان رفت توی آن ببیند محیطی است که همه اینها متعهدند، و همه اینها خدمتگزار کشور هستند، و همه برای اسلام و کشور دارند خدمت می‌کنند. این آدمی هم که از خارج رفت توی آن طبعاً این طوری بار می‌آید. وقتی در یک جامعه‌ای سلامت …