عوامل داخلی: فقر، فشار بر مردم، اختناق، فساد اداری و انگیزههای قومی
نکته دوم این است که وقتی میگوییم طرح امریکایی، معنایش این نیست که ما عوامل داخلی فروپاشی شوروی را ندیده میگیریم؛ نخیر، عوامل فروپاشی در درون نظام شوروی وجود داشت و از آن عوامل دشمنشان بهترین استفاده را کرد. آن عوامل داخلی چه بود؟ فقر شدید اقتصادی، فشار بر مردم، اختناق شدید، فساد اداری و بوروکراسی. البته انگیزههای قومی و ملی هم در گوشه و کنار وجود داشت.
طرح رسانهای و فرهنگی و نه نظامی
نکته سوم این است که این طرح امریکایی یا غربی - به هر تعبیری که میگوییم - یک طرح نظامی نبود. در درجه اوّل یک طرح رسانهای بود که عمدتاً بهوسیله تابلو، پلاکارد، روزنامه، فیلم و غیره اجرا شد. اگر کسی محاسبه کند، میبیند که حدود پنجاه، شصت درصدِ آن مربوط به تأثیر رسانهها و ابزارهای فرهنگی بود. عزیزان من! مسأله تهاجم فرهنگی را - که من هفت، هشت سال پیش مطرح کردم - جدّی بگیرید. شبیخون فرهنگی، شوخی نیست. بعد از عامل رسانهای و تبلیغی، در درجه دوم، عامل سیاسی و اقتصادی بود. عامل نظامی هیچ نبود.
انهدام یک ابرقدرت با پول، خرید افراد و رسانهها در طرحی چندساله
… بیاید تا ببینم چه میشود! وزیر امور خارجه امریکا به مسکو آمد و قبل از آن که با گورباچف تماس بگیرد، رفت با یلتسین تماس گرفت؛ آن هم در کاخ اصلی ملاقاتهای کرملین. معنای کارش این بود که گورباچف تمام شد! سه روز بعد هم گورباچف استعفا کرد و انحلال شوروی اعلام شد! این طرح موفّق امریکا در شوروی بود. یعنی یک ابرقدرت را با یک طرح کاملاً هوشمندانه، با صرف مقداری پول، با خریدن برخی اشخاص و با بهکار گرفتن رسانههای تبلیغی، توانستند طی یک طرّاحی سه، چهار ساله و یک نتیجهگیری شش، هفت ماهه بهکلّی منهدم کنند و از بین ببرند!
درس ابدی نبودن توازن سیاسی و آرایش قدرت در جهان
این پدیدهى عظیمى که در این دو، سه سال اخیر در دنیا اتفاق افتاد؛ یعنى تغییر کلى در توازن سیاسى عالم و فرو ریختن ناگهانى یکى از این دو ابرقدرت بزرگ، از جهات مختلفى قابل بررسى است، که شما هم بررسى کردهاید و خواهید کرد. یکى از این جهات که من مایلم بر آن تکیه کنم - و شاید در مذاکرات، کمتر مورد توجه است - این است که ما از این حادثه بفهمیم که این وضع و محاذات سیاسى در عالم، در هر دوره از دورانها، هرگز رنگ ابدیت ندارد. این براى ما یک درس بود که آن را بفهمیم. تا چشم باز کرده بودیم، دو قطب را در مقابل هم دیده بودیم، که یکى از این دو قطب، ثابت بود و یکى متغیر. قطب متغیر، جهان سرمایهدارى بود. یک روز اروپا پیش بود، یک روز امریکا پیش بود، یک روز سر و کلهى ژاپنیها پیدا شد؛ ثبات نداشت. قطب دیگر، همانطور که گفتم ثابت …
شنیدن صدای شکستن استخوانهای رژیم کمونیستی در اوج شوکت آن
یک نمونهی دیگر در اواخر دوران عمر بابرکت این بزرگوار است و آن، مطلبی است که ایشان در نامهی به رئیس شوروی سابق نوشتند،[4] که این جزو عبارات ماندگار تاریخی است. آن روز که شوروی سابق در اوج شوکت و اعتبار به نظر میرسید، ایشان گفتند که صدای شکستن استخوانهای رژیم کمونیستی را میشنوند؛ هیچکس آن روز تصوّر چنین وضعی را نمیکرد؛ ایشان گفتند، و خیلی نگذشت که آنچه ایشان پیشبینی کرده بودند اتّفاق افتاد.
بازسازی طرح فروپاشی شوروی برای اجرا در ایران
… گوناگون مواجه بودهام؛ هم آدمها را میشناسم، هم حرفها را میشناسم و هم با تبلیغات رسانهای دنیا آشنا هستم؛ به یک جمعبندی رسیدهام که بهطور خلاصه این است: یک طرح همه جانبه امریکایی برای فروپاشی نظام جمهوری اسلامی طرّاحی شد و جوانب آن از همه جهت سنجیده شد. این طرح، طرح بازسازی شدهای است از آنچه که در فروپاشی اتّحاد جماهیر شوروی اتفاق افتاد. بهنظر خودشان میخواهند همان طرح را در ایران اجرا کنند. دشمن این را میخواهد. من اگر بخواهم قرائن و شواهد این معنا را بگویم، الان در ذهنم هست؛ نه این که بخواهم دنبال نشانههایش بگردم؛ شواهد آشکاری در اظهارات خودشان وجود دارد. در طول این چند سال، از اظهارات مغرورانه و قدرتمندانه و احیاناًحساب نشده آنها - که خودشان …
همکاری جدی اروپا و غرب با آمریکا در طرح فروپاشی
نکته اول این است که وقتی میگوییم طرح امریکایی، معنایش این نیست که بقیه بلوک غرب در این زمینه با امریکا همکاری نداشتند؛ چرا، همه غرب و همه اروپا در این زمینه بهشدّت با امریکا همکاری میکردند. مثلاً نقش آلمان و انگلیس و بعضی کشورهای دیگر بهصورت بارز بود. اینها همکاری جدّی داشتند.
تشویق رسانهای گورباچف از سوی غرب در دوران جنگ سرد
… دبیرکلهای پیر قدیمی بود. روشنفکر و خوشبرخورد بود؛ شعاری که او مطرح کرد، شعار پروستریکا در درجه اوّل و گلاسنوست در درجه دوم بود. تعبیر فارسی پروستریکا، بازسازی و اصلاحات اقتصادی است؛ و گلاسنوست یعنی اصلاحات در زمینه مسائل اجتماعی، آزادی بیان و امثال اینها. در یکی، دو سال اوّل، به وسیله رسانهها، آواری از حرف و تحلیل و تفسیر و تشویق و جهتدهی و پیشنهاد بر سر گورباچف فرو ریخت و کار بهجایی رسید که توسط مراکز امریکایی، گورباچف به عنوان مرد سال معرفی شد! این در همان دوران جنگ سرد هم بود؛ یعنی در دورانی که امریکاییها شبح هر موفّقیتی را در شوروی با تیر میزدند! قبل از گورباچف، اگر واقعیتهای خوبی هم در شوروی وجود داشت، بهشدّت آن را انکار میکردند و علیه آن تهاجم تبلیغاتی راه میانداختند. اما ناگهان نسبت به گورباچف چنین وضعی را پیش گرفتند! این آغوش باز غرب، بهعنوان یک مشوّق بزرگ، گورباچف را فریب داد! من نمیتوانم ادّعا …
تقویت یلتسین از سوی رسانههای غربی پس از عزل او
… این شتاب کم است؛ دیر شد؛ اصلاحات عقب افتاد! اگر آدم عاقل مدبّری بهجای گورباچف بود، شاید در طول بیست سال میتوانست آن اصلاحات را بیدغدغه انجام دهد - همچنان که این کار در چین اتفاق افتاد - اما همین مقدار خودداری و خویشتنداری را هم از دست گورباچف بیرون کشید. کار بهجایی رسید که گورباچف معاون خود - یلتسین - را عزل کرد؛ اما رسانههای امریکایی و غربی نه فقط عزلش نکردند، بلکه تقویتش کردند!
ریاستجمهوری یلتسین تندرو در نخستین انتخابات روسیه
… اتفاقاً تاریخ مشروطیتشان هم - با یک سال اختلاف - دقیقاً منطبق با تاریخ مشروطیت ایران است. در دوره تزارها مجلس ملی - دوما - یک صورت بود؛ مثل مجلس شورای ملی ما در دوران رژیم پهلوی. بعد هم که کمونیستها سرِ کار آمدند، مجلس، بیمجلس؛ انتخابات، بیانتخابات؛ تمام شد! حال بعد از گذشت هفتاد و سه سال، بناست اولین انتخابات در جمهوری روسیه - نه همه شوروی - انجام گیرد. کاندیدا کیست؟ آقای یلتسین! با رأی بالایی یلتسین - یعنی همان عنصر تندرو - رئیس جمهور شد.
جذب جوانان با شعارهای براق و زوال رژیمهای کمونیستی پس از چند دهه
… این کشورها بود، نه رأی مردمی در کار بود؛ اما به خودشان دمکراتیک هم میگفتند و ادّعای مردمی بودن میکردند! مردم هیچکاره محض بودند: از لحاظ اقتصادی، صددرصد وابسته به دولت؛ از لحاظ کارهای فرهنگی، صددرصد وابسته به دولت! معلوم بود که چنین رژیمهایی محکوم به فنا بود. البته چون شعارهاشان، شعارهایشان برّاق و جذّابی بود، توانستند در اطراف دنیا جوانانی را به سمت خودشان جذب کنند و حکومتهایی تشکیل دهند؛ اما دیگر نمیتوانستند عمری بکنند. دیدید آخرش هم به کجا رسیدند؛ بعد از چند ده سال بهکلّی زایل شدند. طبیعی بود که آن رژیمها برای ما قابل الگو گرفتن نبود. آن روزی که انقلاب ما پیروز شد - یعنی بیست و یک سال قبل از این - هیچ انقلابی در دنیا وجود نداشت که وقتی پیروز میشد، به همین حکومت شرقی - یا مارکسیستی و یا سوسیالیستی که مرتبهی رقیقترش بود - گرایش نداشته …
یادداشتهای روزانهٔ سال ۱۳۷۰ و اطلاعات تکمیلی، منبع تحلیل ماجرا
اشارهای به طرح امریکایىِ فروپاشی شوروی بکنم. این چیزی که الان از این تصویر در ذهن من هست، بخش عمدهاش از یادداشتهایی است که خود من روزبهروز در سال ۱۳۷۰ از خبرهای ماجرای شوروی یادداشت کردهام. البته بعداً با اطّلاعات فراوانی که دوستان ما از منابع مهم روسی و غیرروسی فراهم کردند و به بنده دادند، تکمیل شد که حال نمیخواهم با تفصیل آنها را بیان کنم؛ اما ماجرای عظیمی است.
نقش تبلیغات غربیها در تسریع فروپاشی حکومتهای سوسیالیستی اروپا
… معارضهى فرهنگى. اینجور معارضه دیگر معارضهى توپ و تفنگ و کارهاى امنیّتى و سیاسى نیست؛ این معارضهى فرهنگى است. هر کسى که زبان رساترى، قوّت استدلال و منطق قویترى، بخصوص امکانات تبلیغاتى بیشترى و تجربهى بیشترى در این زمینهها داشته باشد، او برنده است. امروز این تجربه شده است در دنیا و همه بِالعیان مشاهده کردهایم و مشاهده کردهاید که در همین دوران اخیرى که این حکومتهاى سوسیالیستىِ اروپا فرو ریخت، تبلیغات گوناگون غربیها چقدر مؤثّر بود در تسریع و جهت دادن به این کارى که انجام میگرفت؛ به هر حال، دیر یا زود یک زمانى انجام میگرفت، لکن آنها تسریع کردند. در کشور خود ما هم این معنا وجود دارد. بلاشک امروز قدرتهاى استکبارىای که از انقلاب آزرده هستند و ضرردیده هستند وقتى نگاه میکنند، نکاتى را در این انقلاب و در فرهنگ این مردم مشاهده میکنند که یا منشأ اصلى اشکال براى آنها این نکات هستند یا تشکیلدهندهى بخشهاى …
پیشبینینکردن آن حتی از سوی رجال وابسته به بلوک شرق
… در سرتاسر عالم به وقوع پیوست؛ در آفریقا، در آسیا، در اروپا؛ خیلى کشورها حکومتهاى خودشان را از دست دادند. این کشورها دو جور بودند: بعضى از اینها کشورهایى بودند که خودشان را دربست تسلیم کردند به بلوک شرق به روسها یا بعدها به چینىها و شدند وابستهى آنها. ما دیدیم در دوران این پانزده سال جمهورى اسلامى که خداى متعال فرصت داد که خیلى از رجال دنیا را از نزدیک ببینیم، دیدیم حتّى عقلایشان، مدبّرینشان، بیچارهها اینجور باورشان آمده بود که باید وابستهى به آن تشکیلات شرق باشند، و این آیندهى عجیب و غریبى را که دو سال پیش اتّفاق افتاد،[8] اصلاً احتمال نمیدادند. یک عدّه که اینجور شدند و رفتند زیر چتر کمونیستها و بلوک شرق و شدند جزو یک خانوادهاى، آن هم عضو درجهى دو آن خانواده، نه عضو درجهى یک. یک دسته اینها بودند. خب، انقلابهاى اینها و زحمات مردمشان واقعاً هدر رفت؛ آنهمه فداکارىهاى مردم، درحقیقت ضایع و باطل شد.