بیگانهپرستی گشایندگان دریچهٔ فرهنگ بیگانه بیآنکه آن را بشناسند
… براى او عظمت قائل است. ما نمیخواهیم بگوییم که علم و دانش و فرهنگ و مانند اینها مرز دارد؛ نخیر، کسى اگر چنانچه جایى معرفت را دید و در مقابل آن تعظیم کرد، تعظیم به عظمت کرده، تعظیم به معرفت کرده است؛ «مادح خورشید مدّاح خود است»؛[11] این را ایراد نمیگیریم؛ امّا آنهایى که دریچه را بر روى فرهنگ بیگانه در این مملکت در طول سالیان متمادى باز کردند، حتّى همان فرهنگ وارداتى را هم نمىشناختند، نمیفهمیدند؛ اینجور نبود که یک فرهنگى را بپسندند، بگویند حالا ما این را وارد ایران کنیم؛ نه، فقط و فقط این بود که چون بیگانه بود و اینها هم بیگانهپرست بودند، بیگانه را دوست میداشتند و از خودى بیزار بودند؛ مثل آن بچّهى نادانى که ارزشهاى پدر خودش را نمیبیند، بعد از روى ندانستن و از روى جهالت به یک آدمى که آن طرف هست علاقهمند میشود، با اینکه او کمتر از پدر خودش است. آقایان! نیمقرن اینجورى گذشت.
نقد پذیرش بیقیدوشرط هر سخن متفکران غربی
و بعد [اینکه] دستگاههاى علمى به کمک بیایند؛ متفکّرین دانشگاهها براى دولت کار کنند. دولت تکیه کند به متفکّرین و علمائى که در دانشگاهها هستند و درس میخوانند؛ و خیال هم نکنند که تحقیق و حرفِ درست، همان است که فلان متفکّر اروپایى گفته؛ نه، امروز میگویند، پنج سال دیگر، ده سال دیگر، بیست سال دیگر، یک نفر عالِم دیگر مىآید آن حرف را باطل میکند و یک حرف دیگر میزند. چرا ماها عادت کردیم که هر چه غربىها گفتند، بى قید و شرط دست روى دست بگذاریم و گوش کنیم و از آنها قبول کنیم؟ نه، شما آن حرف درست را پیدا کن. آنچه با کشور ما، با عقاید ما، با خصوصیّات مملکت ما متناسب است در مسائل اقتصادى، اقتصاددانهاى مملکت آنها را پیدا کنند.
وامگیری از بیگانه و تحقیر خودی با ابتذال فزاینده در دوران پهلوی
… در این کشور دل سوزانده نمیشد؛ چرا؟ به چه دلیل؟ براى اینکه همهى کسانى که دوران اخیر رژیم طاغوت را ــ یعنى دوران پهلوى را ــ به یاد دارند، میدانند که دوران پهلوى، دوران خودفراموشىِ ملّت ایران شده است؛ دوران متروک ماندن عناصر خودى و عناصر ملّى فرهنگ ما است؛ همهچیز را از بیرون این مرزها وام گرفتند، عاریت گرفتند و آنچنان به خودى بىاعتنائى کردند و آن را تحقیر کردند که کمتر کسى جرئت کرد حتّى گرایش به آن را نشان بدهد. متأسّفانه این ویژگى این دوران پهلوى است و هر چه از اوّل دوران پهلوى به طرف آخر دوران پهلوى پیش میرویم، ابتذالِ همان حرکت هم بیشتر میشود. مثلاً شما ملاحظه بفرمایید در اواخر دوران پهلوى، شما ببینید که کار همین هنرهاى متوسّط جامعه به کجا رسیده بود؛ فرض کنید موسیقى؛ حتّى موسیقى این کشور را مخلوط کردند بلکه حل کردند در موسیقىهاى غربى؛ چرا؟ چه لزومى داشت؟