دلبستگی روشنفکران همعصر اقبال به تمدن و نظام ارزشی غرب
در آن زمان که اقبال با دست پُر از فرهنگ جدید از اروپا برگشته بود که خیال میکنم سالهاى ۱۹۰۷، ۱۹۰۸ یا ۱۹۰۹ [بود،] روشنفکرهاى معاصر و به قول خودش همنَفَسان و همنواهاى اقبال، چشم به تمدّن مغرب داشتند و اعتبار خودشان را ــ مثل همان شخصیّتهایى که نظایر آنها در ایران بودند که حالا آقاى مجتبوى از قول بنده اشاره کردند ــ در این میدیدند که خودشان را یک مقدار به تمدّن غربى آمیختهتر کنند و نظام ارزشى غرب را در عمل خود، در اداى خود، در لباس خود، در صحبت کردن خود، حتّى در تفکّرات خود و در دید خود بیشتر تجلّى ببخشند. نوکرى دستگاه حکومت انگلیس که آن روز همچنان قدرتمندانه بر هند حکومت میکرد، براى مسلمانها یک افتخار بود. هندوها که چند سالى از مسلمانها در همین فرهنگ و آداب و مانند اینها جلوتر بودند و سازش آنها با انگلیسها خیلى زودتر از این حرفها انجام گرفته بود و به خاطر …
مجذوب بودن ملت اسلام به مسیحیت در زمان اقبال و امروز
ملّت اسلام در زمان اقبال ــ و خیلىها حتّى حالا ــ مجذوب مسیحیّت است.
شیفتگی همنسلان اقبال به تمدن و نظام ارزشی غرب
همنوا همان نسل زمان اقبال و همنفَسان اقبال هستند و کسانى که تازه با تمدّن غربى آشنا شدند و مجذوب نظام ارزشى غربند.
فریفتگی روشنفکران مسلمان هند به نظام ارزشی غرب
… آغاز به وسیلهى مسلمانها مشعلش برافروخته شده، منحصر در حزب کنگره، آن هم حزب کنگرهى متعصّب؛ حزب کنگرهى هند با اینکه بالاخره بعدها در میدان مبارزه، کارهاى بزرگى هم کرد، در آن سالها قطعاً تعصّب ضدّ اسلامى و تعصّب گرایش به هندو و علیه مسلمان بر آن حاکم بود؛ روشنفکرهاى مسلمان، غربزده و فریفتهى نظام ارزشى غرب؛ تودهى معمولى مردم، گرفتار فقر مُفقِع[11] و زندگى محنتبار سخت که نان معمولىشان را با زحمت به دست مىآورند، و تازه غرق در همان فضا و محیطى که انگلیسها آن را هر چه بیشتر به سمت فرهنگ غربى سوق میدادند؛ روحانیّون و علماى مسلمان آن زمانِ هند، بعد از آن شکستهاى …