درستی مبارزه و امتناع از زبان انگلیسی و علوم روز به زیان مسلمانان
جریان اوّل که جریان علما بود و علماى بزرگى آن را رهبرى میکردند و چهرههاى برجستهى تاریخ هند هستند و شاگردان مکتب سیّد احمدعرفان بریلوى، عالم بزرگ مبارز هند در نیمهى اوّل قرن نوزدهم که مدارسى را در دیوبند و لکنهو و جاهاى دیگر به وجود آوردند؛ اینها مبارزه میکردند و مبارزهشان درست بود و ایدهشان [هم] درست بود، منتها از اوّلىترین چیزهایى که جامعهى اسلامى را در هند بر فراگیرى پیشرفتهاى جدید قادر میساخت، امتناع میکردند. مثلاً در مدارسشان زبان انگلیسى را به هیچ وجه راه نمیدادند؛ البتّه آن وقت شاید اینها حق داشتند این جور فکر کنند، زیرا زبان انگلیسى جانشین زبان فارسى ــ که زبان محبوب مسلمانها و قرنها زبان رسمى شبهقارّه بود ــ شده بود و اینها به زبان انگلیسى به صورت یک زبان مهاجم نگاه میکردند. امّا به هر حال این فراناگیرى زبان انگلیسى و بىاعتنائى به فرهنگ جدیدى که بالاخره وارد شئون مردم میشد، موجب شد که امّت اسلامى و ملّت مسلمان از لحاظ معارف، معلومات، سواد روز، توانایىهاى روز و علوم روز که بالاخره در ادارهى یک جامعهى مدرن که همهى جوامع هم به طرف مدرن شدن پیش میرفتند، مؤثّر است و کارایى دارد، دور بمانند؛ [یعنى] مسلمانها را از این دانشها دور نگه داشتند.
اعتقاد به مبارزه و قطع رابطه با انگلیس
… سیاسى یا جریانهاى فرهنگى محض بودند که براى چارهجویى وضع مسلمانها ادامه داشت: یک جریان جریان علما بود؛ یک جریان جریان «سَر سیّد احمدخان» بود؛ و این دو جریان در مقابل هم قرار داشتند. تفصیل این دو جریان زیاد است که فرصت و مجال نیست من حالا آنها را اینجا بگویم. اجمالاً جریان علما معتقد به مبارزهى با انگلیسها و قطع رابطهى با انگلیسها و عدم شرکت در مدارس انگلیسها و نگرفتن هیچگونه کمکى از انگلیسها بود؛ جریان سیّداحمدخان بعکس، طرفدار سازش با انگلیسها، استفادهى از امکانات انگلیسها و لبخند زدن به انگلیسها و آشتى کردن با آنها بود. این دو جریان در مقابل هم قرار داشتند؛ امّا با کمال تأسّف هر دو جریان علیه مسلمانها تمام شد.
انزوای غالب روحانیون هند پس از شکستهای نخستین
… روشنفکرهاى مسلمان، غربزده و فریفتهى نظام ارزشى غرب؛ تودهى معمولى مردم، گرفتار فقر مُفقِع[11] و زندگى محنتبار سخت که نان معمولىشان را با زحمت به دست مىآورند، و تازه غرق در همان فضا و محیطى که انگلیسها آن را هر چه بیشتر به سمت فرهنگ غربى سوق میدادند؛ روحانیّون و علماى مسلمان آن زمانِ هند، بعد از آن شکستهاى اوّلیّه غالباً دچار انزوا و غرق در افکار قدیمى و دور از هر گونه جلوهى آزادىخواهى و تحرّک، غیر از آن عدّه از علمایى که در رأس بودند مثل همان مولانا محمّدعلى و مانند اینها که علماى برجسته و بزرگ هندند. عامّهى مردم مسلمان در یک چنین وضع محنتبارى زندگى میکنند: اسلام، در انزواى سیاسى؛ فقر اقتصادى؛ در جامعهى هند، مردم مسلمان به عنوان یک عضو طفیلى و زائد و بدون هیچگونه ستارهاى در این شب تار. در یک چنین وضعیّتى است که اقبال، مشعل «خودى» را روشن میکند.