محدود بودن دامنهٔ کار عالم تراز اول تبریز در گذشته به یک مسجد
محدودهى کار عالِمِ تراز اوّل تبریز عبارت بود از یک مسجد. محدودهى کار همین پدربزرگ ما ــ که ملّاى معروفى هم بوده، فاضل بوده ــ ظهرها عبارت بود از همین مسجد جامع؛ شبها هم مسجد کوچهى قرهباغىها؛ همین. چند نفر بازارى، مرید، کسبه، اینجا؛ یک چند نفر آنجا به این آقا علاقهمند بودند؛ یا مرحوم آمیرزا صادقآقا یک جور دیگر؛ مرحوم آقاى اَنگجى و دیگران که بودند و زیاد هم بودند.
مشکور بودن تلاش هر دو دستهٔ علما بهسبب عمل فقیهانه به وظیفه
… [بوده است که] بخش مهمّى [از آن] به خاطر اختلافات همین علماى بزرگ، همین شخصیّتهاى معروف [بود]؛ یک طرف امامجمعه[7] و شیخ سلیم،[8] شیخالاسلام[9] و ثقةالاسلام[10] و دیگران، یک طرف هم آمیرزا حسن مجتهد و بقیّهى علما؛ قبل از آنها یک جور، بعد از آنها یک جور. البتّه به نظر این بندهى حقیر، سعى همهى آنها مشکور است؛ زیرا که فقیه بودند و به وظایف خودشان عمل میکردند و احساس وظیفه میکردند و یک چیزى را دنبال میکردند، و ملّاهاى تبریز هم در این جهت بشدّت مواظب و مقیّد بودند. روزگار بر آن مردم، آنجور گذشت؛ اگر عالِم بود، اگر پیشنماز بود، اگر آقازاده و ملّاک بود ــ مثل بعضى از آقایانى که در تبریز ملّاکین بزرگ بودند، عالِم هم بودند ــ اگر مردمى بود و علاقهمندانى از تودهى مردم داشت، هر کدام یک کارى و یک حرکتى کردند؛ آن دوران سپرى …
برخوردهای خشن میان برخی علمای تبریز در گذشته و بهبود وضع امروز
و همه سعى کنند وحدت کلمه را حفظ کنند؛ اختلاف و دودستگى و در پوستین یکدیگر افتادن و این چیزها، مناسب شأن اهل علم نیست؛ [اینها] مسئولیّتها را سنگین میکند، زیرا که در روحیهى مردم اثر میگذارد. البتّه متأسّفانه در گذشته هم، من در تبریز از این چیزها دیده بودم که امروز بحمدالله به هیچ وجه آن جور نیست. من در سالهاى پیش دیده بودم که در تبریز بعضى از آقایان علماى محترم و خوب و بزرگ ــ همه خوب [هستند] ــ [از] دو سه جهت، دو سه طرف، با یکدیگر برخوردهاى خشن [میکردند]؛ این، آن وقت در تبریز بود؛ امروز بحمدالله آن جور نیست، امروز خیلى خوب است ولى بایستى سعى کرد، باید تلاش کرد، باید شأن و اهمّیّت موضع روحانیّت را هر لحظه در مدّ نظر قرار داد. خب ما بناى تطویل صحبت نداشتیم، یک قدرى هم سخن به درازا کشید؛ انشاءالله که خداوند وجود شریف آقایان را موفّق و مؤیّد بدارد و همهى ما را توفیق بدهد که بتوانیم دقیقاً به وظایفمان عمل کنیم.