سال 38 و 39 که بنده تازه به قم رفته بودم، مرحوم آقای طباطبایی - آن فیلسوف و عارف بزرگ - جلسهی خواصی داشتند که روی روایتهای مختلفی بحث میکردند؛ مثلاً یک روایت را که آدم خیال میکرد روایت معروفی است و همهی زوایای آن شناخته شده است، از «کافی» انتخاب میکردند، بعد آنچنان در آن تعمق میکردند که ابعاد جدیدی از آن روایت برای حاضران در جلسه مکشوف میشد.
کنار گذاشتن فقاهت و احیای فلسفه در قم
در همین زمان خود ما مرحوم علّامهى طباطبائى (رضوان الله علیه) در حدّى که اگر منحصر به فقاهت میشد یقیناً به مرجعیّت تقلید میرسید ــ ایشان از علماى زمان خودش اگر بیشتر نبود، کمتر نبود ــ فقاهت را سپرد به کسانى که مشغول فقاهت بودند. خب، آن زمان در قم مرحوم آیتالله بروجردى با آن عظمت مشغول کار فقاهت بود و اساتید بعد از آن بزرگوار؛ ایشان آمد مشغول فلسفه شد و خب یک رُفتى[10] شد، فلسفه را در قم زنده کرد؛ بعد از آنکه هیچ نشان قابل توجّهى از فلسفه در قم نبود، احیا کرد، شاگردانى تربیت کرد، فلسفه را راه انداخت و گسترش داد. البتّه قبل از ایشان امام فلسفه میگفتند لکن در دایرهى محدودى با شاگردان مخصوصى، [امّا] ایشان گسترش داد، درس را وسیع کرد و عمرش را صرف کرد به فلسفه؛ خب باید حوزهها اینجور باشد. اینجور نباشد که همه باید [دنبال] رشتهى فقاهت را بگیرند؛ نخیر، باید طلبه بداند …
غزل پرمعنویت او نمونهٔ شعر مناسب برای آواز
… شنفتیم اسمهایشان را امّا خبرى نداریم از اینها. شما الحمدلله واردید به این مسائل؛ شما نگاه کنید آن آهنگى که مردم را به یاد معنویّت و حقیقت و خدا مىاندازد، آن را پخش کنید. یا با شعرى همراه کنید که آن شعر، این خصوصیّت را داشته باشد. توجّه میکنید؟ الان مثلاً فرض کنید که یکى از خوانندههاى خوب ما[16] غزل آقاى طباطبائى را خوانده: «همى گویم و گفتهام بارها»[17] ــ یک غزلى است که یک عارفى، یک فیلسوفى، اهل معنایى گفته؛ پُر از معنویّت است ــ یا مثلاً فرض کنید شعرِ حاج میرزا حبیب خراسانى را: «امروز امیرِ درِ میخانه تویى تو»؛[18] وقتى این را پخش میکنند، مرد و زن مسلمانِ معاصر ما احساس تقرّب میکند، احساس معنویّت میکند. التفات کردید؟ این درست است. امّا اگر چنانچه نه، یک شعرى است که در عکس این جهت است یا نواختنى و آهنگى است که نقطهى مقابل این جهت است، این را پخش نکنید؛ یعنى معیارها را رعایت بکنید. این موارد مشتبه و مشکوک هم به جاى خود حکمى دارد. این مصداق حلال و مصداق …
تمثیل امام معصوم به ایستاده بر قله که جهت راه را نشان میدهد
… باز میکرد، میریخت، میخورد، بعد سر کیسه را مُهر میزد، میگذاشت آنجا؛ [اهل] خانه هم زندگى معمولى خودشان را داشتند. شخص امیرالمؤمنین اصلاً فوق طبیعت معمول بشرى است؛ مگر کسى میتواند اینجور زندگى بکند؟ درس عجیبى است. این براى این است که من و شما جهت را بفهمیم. مرحوم علّامهى طباطبائى (رضوان الله تعالى علیه) میفرمود ــ من این را از خود ایشان شنیدم؛ نمیدانم جایى هم ایشان نوشتهاند یا نه ــ امام که به ما میگوید بیایید به طرف من، مثل آن کسى است که در قلّهى کوهى ایستاده، به این مردمى که در دامنه هستند، میگوید بیایید این طرف. معنایش این نیست که هر یک از این راهروان و کوهنوردان میتوانند به آن قلّه برسند؛ نه، میگوید راه این طرف است، باید این طرف بیایید؛ کسى پایین نرود، کسى طرف سقوط نرود؛ اگر میخواهید درست حرکت کنید، راه حرکت این طرفى است که من ایستادهام. برادرها! امیرالمؤمنین میگوید زندگى به سمت زهد باید برود.
ده دوازده سال اشتغال به زراعت در تبریز
شما جوان هم هستید. این فکر هم پیش نیاید که حالا ما مثلاً دو سال، سه سال، پنج سال آمدیم و از درس و بحث ماندیم. در شرح حال علامهی طباطبایی ملاحظه کردهاید که میگفتند ایشان ده سال، دوازده سال به تبریز رفته و مشغول زراعت شدهاند. ده سال در زندگی ملایی که درس خوانده و بعد هم خواهد خواند، مگر چهقدر اثر دارد؟ شما بحمداللَّه فرصت زیاد دارید. بعلاوه، ما درس را برای چه میخوانیم؟ برای هدایت مردم. آدم درس میخواند تا مثلاً یک ملای بزرگ بشود و بتواند مردم را هدایت کند؛ خیلی خوب، این هدایت نقد …