تمثیل امام معصوم به ایستاده بر قله که جهت راه را نشان میدهد
… باز میکرد، میریخت، میخورد، بعد سر کیسه را مُهر میزد، میگذاشت آنجا؛ [اهل] خانه هم زندگى معمولى خودشان را داشتند. شخص امیرالمؤمنین اصلاً فوق طبیعت معمول بشرى است؛ مگر کسى میتواند اینجور زندگى بکند؟ درس عجیبى است. این براى این است که من و شما جهت را بفهمیم. مرحوم علّامهى طباطبائى (رضوان الله تعالى علیه) میفرمود ــ من این را از خود ایشان شنیدم؛ نمیدانم جایى هم ایشان نوشتهاند یا نه ــ امام که به ما میگوید بیایید به طرف من، مثل آن کسى است که در قلّهى کوهى ایستاده، به این مردمى که در دامنه هستند، میگوید بیایید این طرف. معنایش این نیست که هر یک از این راهروان و کوهنوردان میتوانند به آن قلّه برسند؛ نه، میگوید راه این طرف است، باید این طرف بیایید؛ کسى پایین نرود، کسى طرف سقوط نرود؛ اگر میخواهید درست حرکت کنید، راه حرکت این طرفى است که من ایستادهام. برادرها! امیرالمؤمنین میگوید زندگى به سمت زهد باید برود.
از گوهرهای درخشان تبریز که اعتبار ایران را بالا برد
… به هر حال منحرف بودند و دستی در دستگاههای دولتی زمان طاغوت داشتند ــ تلاش میشد با تکیه بر خصوصیّات قومی، با یک نگاه ضدّ دینی و بهاصطلاح سکولاریستی، یک هویّت غیر اسلامی به آذربایجان بدهند؛ آنچه در مقابل این حرکت اتّفاق افتاد، برای چشمهای بینا درسآموز است. در همان دورانی که این تلاشها انجام میگرفت، تبریز گوهرهای درخشانی از قبیل علّامهی طباطبائی،[4] از قبیل علّامهی امینی،[5] شخصیّت برجستهی ادبی و هنریای از قبیل استاد محمّدحسین شهریار و امثال اینها را تحویل جامعهی ایران داد و نام ایران را، عنوان ایران را، اعتبار ایران را بالا برد. در دستگاههای مختلف اینجوری است.
نقل و برجسته شمردن حدیثی از امیرالمؤمنین (ع) دربارهٔ فهم قرآن
یک حدیثی را مرحوم علّامهی طباطبائی (رضوان الله علیه) نقل میکنند،[11] من خوشم آمد که این را به شما عرض بکنم؛ این حدیث از امیرالمؤمنین (علیه السّلام) است که مرحوم طباطبائی میفرماید: و هو من غرر الاحادیث؛ این از برجستهترین و زبدهترین احادیث اهلبیت (علیهم السّلام) است. قیل له هَل عِندَکُم شَیءٌ مِنَ الوَحی؛ یک نفر از امیرالمؤمنین میپرسد که غیر از این قرآنی که حالا در اختیار ما هست، چیزی از وحی در اختیار شما هست؟ قالَ لَا وَ الَّذی فَلَقَ الحَبَّةَ وَ بَرَاَ النَّسَمَة؛ حضرت میفرمایند که نه، به خدا قسم، چیزی بیش از این در …
تفسیر شعر حافظ برای برخی شاگردان
حافظ [همین طور]؛ البتّه عقیدهی بنده این است که شعر زمینی در دیوان حافظ هست امّا بلاشک شعر عرفانی، شعر برجسته و شعر ممتاز است؛ بزرگانی مثل مرحوم علّامهی طباطبائی شعر حافظ را برای بعضی از شاگردانشان تفسیر میکردند که اینها نشستهاند آن تفسیرها را نوشتهاند و جمع کردهاند و تدوین کردهاند؛ یعنی عرفانِ شعر حافظ این [جور] است.
شمار اندک شاگردان درس او در قم پیش از انقلاب
… جناب آقای فیّاضی که واقعاً ایشان وجود بابرکتی هستند و توانستند در قم این مجموعه[2] را تشکیل بدهند و راه بیندازند که با این تفاصیلی که آقایان فرمودند خیلی باارزش است. خوشبختانه در دوران جمهوری اسلامی علوم عقلی رونق گرفته. خب، در قبل از انقلاب در قم خبری نبود؛ زمانی که ما بودیم، مثلاً فرض کنید یک درس آقای طباطبائی[3] با یک عدّهی معدود مثلاً چهل پنجاه نفره بود؛ امّا حالا مثلاً جناب آقای جوادی[4] که سالها [است] در این زمینه [فعّالند]، جناب آقای مصباح،[5] جناب آقای سبحانی[6] و تشکیلاتشان در زمینهی مسائل کلامی، و درسهای متعدّد فلسفهای که شنیدم در قم هست، اینها زمینهی ترویج و اعتلای علوم عقلی را به انسان مژده میدهد …
تفسیر ضمیر «به» در آیهٔ جهاد کبیر به قرآن
… فَلا تُطِعِ الکٰفِرینَ وَ جٰهِدهُم بِه جِهادًا کَبیرًا؛[8] در تفاسیر گفتهاند مراد از این ضمیر «بِه»، قرآن است، با اینکه حالا کلمهی قرآن در عبارت نیامده است که ضمیر به آن برگردد لکن، هم مرحوم طبرسی در «مجمعالبیان» [گفته است]، هم مرحوم علّامهی طباطبائی؛ مرحوم علاّمهی طباطبائی میگویند سیاق کلام نشان میدهد که مراد از «بِه» یعنی «بالقرآن»؛ بنده هم آنجا همین را در سخنرانی گفتم؛ بعد که آمدم، به ذهنم رسید که یک وجه اوضحی در اینجا وجود دارد که «فَلا تُطِعِ الکٰفِرینَ وَ جٰهِدهُم بِه»، یعنی «بعدم الاطاعة»؛ عدمالاطاعة یعنی آن مصدری که فعل از آن انشقاق پیدا [میکند] و مستتر در آن فعل است؛ فَلا تُطِعِ …
تدریس فلسفه در مسجد سلماسی
خب، حالا جزئیاتی هم مطرح شد؛ مثل مسئلهی مَدرس و اینها. این مطلبی که آقای غروی فرمودند، بنده هم همین جور فکر میکنم؛ به این معنا که اگر چنانچه فلسفه حساب خودش را از حوزه جدا نکند - یعنی همان دعوای قدیمی و سنتىِ علوم عقلی و علوم نقلی تشخص پیدا نکند - بهتر است. مثلاً امام (رضوان الله تعالی علیه) صبح و عصر به مسجد سلماسی میآمد و درس میگفت - صبح فقه میگفت، عصر هم اصول میگفت - مرحوم آقای طباطبائی هم پیش از ظهر در همان مسجد فلسفه میگفت؛ فقط تفاوتش این بود که امام آنجا مینشست، آقای طباطبائی اینجا مینشست؛ جایشان فرق داشت. هر دو، روی زمین مینشستند - هم امام روی زمین مینشست، هم آقای طباطبائی - و درس میگفتند؛ آن هم در «مسجد». واقعاً چه اشکالی دارد که ما درس فلسفه را در مسجد آقای بروجردی بگوئیم؟ بزرگان فلسفهی ما - آقای جوادی، آقای مصباح، آقایان دیگر - آنجا فلسفه بگویند؟ فلسفه را باید به عنوان یک علم دینىِ محض به حساب آورد. خب، جایش کجاست؟ جایش در مسجد است.
تحصیل فلسفه نزد سید حسین بادکوبهای در نجف
… بزرگ ما، مجتهدین بزرگ ما برای تحصیل فلسفه «شدّ رحال» می کردند - مثل آخوند خراسانی که در سبزوار پیش حاج ملاهادی رفت و زانو زد و فلسفه خواند - یا بزرگانی از فقها و اصولیین ما که رفتند فلسفه خواندند و آن را فرا گرفتند. امروز از آن روز خیلی بیشتر احتیاج داریم. آن روزی که مرحوم علامه طباطبایی در نجف پیش مرحوم آسیدحسین بادکوبهای فلسفه می خواند، آن روز نیاز به فلسفه اسلامی به مراتب کمتر از امروز بود که این همه مکاتب گوناگون، این همه افکار جدید، این همه شبهه، این همه پیشنهاد فکری در دنیا مطرح است؛ آن هم با این روابط و ارتباطات آسان و سریع؛ با اینترنت و با بقیه وسائل، کتاب و مجله و چه و چه. بنابراین به فلسفه احتیاج است. نه فقط به فلسفه، به علوم دیگر هم در حوزه قم نیاز هست.
لحن تشدد آیهٔ استقامت در تفسیر المیزان
… نقطهی مقابل این حرکت مستقیم در این آیهی شریفه، طغیان قرار داده شده است؛ «و لاتطغوا». طغیان، یعنی سرکشی؛ منحرف شدن. به پیغمبر میفرماید: هم تو - شخصاً - هم کسانی که همراه تو و با تو هستند، این راه را درست ادامه بدهید و منحرف نشوید؛ «انّه بما تعملون بصیر». مرحوم علامهی طباطبائی بزرگوار در تفسیر المیزان میفرماید: لحن این آیه، لحن تشدد است؛ هیچ نشانهی رحمت در این آیه نیست. خطاب به خود پیغمبر است؛ «من افراد النّبىّ بالذّکر». در درجهی اول، خود پیغمبر را مخاطب قرار میدهد: «فاستقم». لذا این آیه به نحوی است که پیغمبر اکرم دربارهی سورهی هود فرمودند: «شیّبتنی سورة هود»؛ سورهی هود مرا پیر کرد. این به خاطر همین آیه است. در روایت است …
تفسیر المیزان از آیهٔ «هو الذی یصلی علیکم» بهعنوان تعلیل امر به ذکر
در دنبالهی آیه میفرماید که: «هو الّذی یصلّی علیکم و ملائکته». مرحوم علامهی طباطبائی(رضوان اللَّه علیه) در المیزان میفرمایند: این آیهی شریفهی «هو الّذی یصلّی» در مقام تعلیل برای امر «اذکروا اللَّه ذکرا کثیرا» است؛ یعنی این ذکر کثیری که از شما خواسته شده است، به این خاطر است که خدائی را یاد کنید که این خدا همان کسی است که «یصلّی علیکم»؛ بر شما درود میفرستد، صلوات میفرستد. خدای متعال صلوات را به شما میفرستد. «هو الّذی یصلّی علیکم و ملائکته»؛ نه فقط خدای متعال، ملائکهی …
ده دوازده سال اشتغال به زراعت در تبریز
شما جوان هم هستید. این فکر هم پیش نیاید که حالا ما مثلاً دو سال، سه سال، پنج سال آمدیم و از درس و بحث ماندیم. در شرح حال علامهی طباطبایی ملاحظه کردهاید که میگفتند ایشان ده سال، دوازده سال به تبریز رفته و مشغول زراعت شدهاند. ده سال در زندگی ملایی که درس خوانده و بعد هم خواهد خواند، مگر چهقدر اثر دارد؟ شما بحمداللَّه فرصت زیاد دارید. بعلاوه، ما درس را برای چه میخوانیم؟ برای هدایت مردم. آدم درس میخواند تا مثلاً یک ملای بزرگ بشود و بتواند مردم را هدایت کند؛ خیلی خوب، این هدایت نقد …
عمق تفکرات اجتماعی و اسلامی
… داشته باشند؛ الان آنچه در باب مسائل اسلامى، معارف کلّى اسلامى متفکّرین ایرانى روى آن بحث کردهاند، بمراتب عمیقتر و قوىتر است از آنچه متفکّرین روشنفکر معروف دنیا از اخوانالمسلمین،[5] سیّد قطب،[6] قبلاً رشید رضا،[7] عبده،[8] دیگران و دیگران مطرح کردهاند. تفکّرات مرحوم طباطبائى، مرحوم مطهّرى ــ این متفکّرین شیعه ــ در زمینههاى اجتماعى و مباحث عمومى اسلام ــ حالا مباحث تخصّصى مثل فقه و عرفان و فلسفه و مانند اینها که جاى خود دارد ــ حتّى معارف و مسائل عمومى، اینجا عمیقتر است. جورى نباشد که ناگهان ما در باب مسائل شیعه یک بحثى را مثلاً ارائه کنیم که بحث سَبُکى باشد، بحث خیلى عمیقى نباشد، بحث کممایهاى باشد، رقیقى باشد که به جاى جذب موجب دفع بشود. این نکتهى اوّل که هدف از این اجتماع بایستى دائماً مورد نظر باشد.
آشنایی با مسائل و مفاهیم نو اسلامی
… شهدای انقلاب ما هم به صورت افتخارآمیزی ثبت و ضبط است. البته علمای بزرگ اسلام و آگاهان از معارف عمیق اسلامی هیچ وقت غافل از معارف انسانساز و جامعهساز و جهانساز اسلام نبودند. یعنی همان وقت ما در میان چهرههای بزرگ، روشنفکرترین روحانیون را مشاهده میکنیم. هم مرحوم آیتالله بروجردی یک روحانی روشنفکر و آگاه بود، هم در میان مؤلفین و محققین مرحوم علامهی طباطبائی یک چهرهی آشنا به مسائل جدید اسلامی بود و آگاه از مفاهیم نو اسلامی بود. و شاید از همهی اینها روشنبینتر و کیستر در مفاهیم و معارف اسلامی و آمیختهتر از لحاظ روحی و فکری با روح و محتوای انقلابی اسلام امام عزیزمان بود، که از دوران جوانی با نهضت اسلامی، با نهضت اجتماعی بر مبنای اسلامی خو گرفته بود، در این باره کتاب نوشته بود، …
انس طولانی شهید مطهری با او و حضور در درسش
حضرت آیتالله خامنهای: بله این هم یکی دیگر از خصوصیات است. بله، یک همدرسی مثل آیتالله منتظری و بعد آن وقت درس مرحوم طباطبائی و اُنس با مرحوم طباطبائی - اُنس طولانی با ایشان - استفادهی از مرحوم آمیرزا علی آقای شیرازی، استفادهی از مرحوم قوچانی، کی بودند؟ ... آقا نجفی بله مرحوم آقا نجفی، ایشان