رفتن به محتوای اصلی

عدالت

نام‌های دیگر: عدالت با دشمن، عدالت فردی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

برپایی حق و قسط در جامعه و در رفتار فردی و حکومتی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

من همین جا راجع به قانون یک قدرى صحبت کنم. به نظر من قانون‌گرایى در قوّه‌ی قضائیّه اهمّ امور است. اصلاً ملاک عدل، قانون است؛ ملاک اقامه‌ی عدل، قانون است؛ اگر چیزى برطبق قانون تحقّق پیدا کرد، این عدالت است. خلاف عدالت، آن است که برخلاف قانون انجام میگیرد. اصلاً ما که میگوییم باید در قوّه‌ی قضائیّه ‌-در جامعه‌ی اسلامى یا در هر جامعه‌اى- عدل اجرا بشود یعنى چه؟ یعنى یک سِرى قوانینى را که ما معتبر میدانیم، این قوانین را میگذاریم وسط و همه‌چیز را با این می‌سنجیم؛ هرچه منطبق بر قانون شد، عدل است؛ هرچه منطبق نشد، عدل نیست. حالا سؤال: ما قوانین متناقض داریم، الان قوانین متناقض وجود دارد، شکّى نیست؛ قوانین خلاف شرع [هم] داریم، هست، آنچه خلاف شرع است اعتبار ندارد و ملاک، قانونِ شرع است که بایستى اگر ما واقعاً در قوانین نقصى داریم، نقص را از این بُعد برطرف کنیم؛ قوانین مبهم [هم داریم]. همین چند روزه شنیدم یک نفرى گفته بود که مراجعه کرده بود به یک جایى و آن طرف رشوه میخواسته براى [انجام] یک کارى. این مثلاً گفته که چطور؟ رشوه! [او] گفته نه، میدانم که تو حزب‌ا‌للهى هستى و حتماً هم به یک ارگانى یا جایى ارتباط دارى که این‌جور قرص و محکم حرف میزنى، امّا نگاه کن! این پول را میدهى یا نمیدهى؟ اگر بدهى طبق این بخشنامه عمل میکنم که کارَت باید انجام بشود، اگر ندهى طبق آن بخشنامه عمل میکنم که کارَت باید انجام نشود، دو بخشنامه است و راه براى من باز است! خب، آن قوانین مبهمى که از بین آن میشود دو بخشنامه‌ی متناقض درآورد- که اگر پول داد، این مأمور دولتىِ لَه‌الخیار[15] میتواند برطبق این بخشنامه عمل کند، [اگر پول نداد] میتواند برطبق آن بخشنامه عمل کند [و بگوید] من نگاه میکنم که تو چه کسى هستى، اگر آدم خوبِ خوش‌اخلاقِ پول‌بده‌اى هستى برطبق این بخشنامه عمل میکنم، اگر آدم بداخلاقِ سخت‌گیرى هستى برطبق آن بخشنامه عمل میکنم- ابهامش برطرف بشود، متناقضها تناقضش برطرف بشود، ضدّاسلام‌ها اصلاح [بشود]. یعنى اگر ما میخواهیم برگردیم و اِلمام[16] به قوانین و اصلاح آنها را اجرا بکنیم، از این بُعد نگاه بکنیم؛ نه اینکه ما حالا قانون کم داریم، بیاییم قانون بگذاریم؛ نه، قانون ‌الحمدلله‌ فراوان است. بنابراین قانون خیلى [مهم است]؛ بخصوص قانون اساسى که آن خطّ روشن است.
اصل سوم برای برادران سپاه، در جای خود قرار گرفتن است؛ عدل. عدل این است که هر چیزی را در جای خود قرار بدهید. سپاه در جای خود باید قرار بگیرد. جای سپاه کجاست؟ وظیفه‌ی سپاه تعریف شده است؛ دفاع نظامی از انقلاب. خیلیها ممکن است از انقلاب دفاع کنند؛ حوزه‌ی علمیه هم دفاع میکند؛ اما دفاع او، دفاع دیگری است. مسؤولان دولتی هم هر کدام در جای خودشان ممکن است دفاع بکنند، یا باید بکنند؛ که آن هم نوع دفاع دیگری است. این، دفاع از انقلاب است و هیچ ابهامی هم در این مسؤولیت وجود ندارد. در آن‌جا باید قرار بگیرند و ببینند برای این مسؤولیت چه لازم است؛ آنچه را که لازم است، بایستی تحصیل کنند.
هدف ما، استقرار عدل در جامعه است. ما این را میخواهیم. همه کارها برای اقامه عدل، ارزش پیدا میکند. در جامعه نابرابر، اگر ثروت هم زیاد شد، به سود یک قشر و یک گروه از مردم است. اما در جامعه‌ای که برابری و عدالت جریان داشته باشد، به سود همه است. البته عدالت، همه جا به معنای «برابری» نیست. اشتباه نشود. عدالت یعنی هر چیزی را در جای خود قرار دادن. این معنای عدل است. عدالت آن معنایی نیست که در ذهن بعضی از ساده‌اندیشان و آدمهای کم عمق وجود دارد. شاید حالا هم خیال کنند که همه جامعه باید برداشتِ یکسان داشته باشند. خیر! یکی کار بیشتری میکند، یکی استعداد بیشتری دارد، یکی ارزش بیشتری برای پیشرفت کشور دارد. عدالت یعنی برطبق حق عمل کردن، و حقِ‌ّ هر چیز و هرکسی را به او دادن. این معنای عدالت است و برای جامعه لازم است. هدف این است که عدالت حاکم شود. آن وقت اگر جامعه ثروتمند هم بشود، این ثروت درست تقسیم خواهد شد. مقصودِ حرکت اسلامی همین است.

شاهدها (۳۲۸ پاراگراف)

استقرار عدالت، گام اصلی برای ساختن جامعهٔ اسلامی عادلانه

… در این مملکت از بین رفتند. پادشاهی، دستگاه پادشاهی، دستگاههای زورگویی، دستگاههای فرعونی، دستگاههای اشرافی‌گری، دستگاههایی که همه همّتشان تأمین دنیای خود به قیمت نابود کردن دنیا و آخرت دیگران بود، نابود شدند و از بین رفتند. امروز ملاک، دین و تقوا و اخلاق است. جوان و زن و مرد و اقوام مختلف ما، همه به دنبال معنویّتند و به فضل پروردگار، مسؤولان کشور و دولتمردان ما، به دنبال استقرار عدالتند. این، آن قدم چهارم است. این، قدم اصلی و کار اساسی است، تا بتوانیم جامعه اسلامی را یک جامعه عادلانه - به معنای حقیقی - قرار دهیم. خدارا شکر میکنیم که مردم ما عدالتخواهند و با تبعیض و ظلم و زور و خصوصیاتی که متعلّق به یک جامعه طاغوتی است، مخالفند؛ باید هم مخالف باشند.

توجه اسلام به عدالت در مسائل اجتماعی شاید بیش از هر چیز

عزیزان من! تلاش ما حکومت حقّ و عدل است؛ تلاش برای ایجاد عدالت است. شاید در اسلام در مورد مسائل اجتماعی، هیچ چیز به قدر عدالت، مورد توجّه قرار نگرفته است. شما ببینید در مورد ظهور حضرت بقیةالله‌الاعظم ارواحنافداه‌وعجّل‌الله‌فرجه، در بیشتر روایات و ادعیه و زیاراتی که درباره‌ی آن بزرگوار است و اسمی از آن بزرگوار است، به دنبال مسأله‌ی ظهور و قیام آن حضرت، «یملأالله الارض قسطاً و عدلاً» هست. خدا به وسیله‌ی او، زمین …

تحمل‌ناپذیری عدالت امیرالمؤمنین (ع) برای صاحبان نفوذ

… خاطر فسق و فجورش حدّ شرعی میزند و ملاحظه این را که او به حال من خیری دارد، نمیکند. اما این جا به خاطر قرآن، از حدّ دزدی صرف نظر میکند. امیرالمؤمنین این است. یعنی صددرصد بر اساس معیارها و ارزشهای الهی - و نه چیز دیگر - حرکت میکند. این، عدل امیرالمؤمنین است. این که گفته شده است: «قتل فی محراب عبادته لشدّة عدله[5] » - البته دقیقاً نمیدانم که این حرف از کیست؛ اما حرف درستی است - عدالت امیرالمؤمنین موجب شد کسانی که صاحب نفوذ بودند، نتوانند او را تحمّل کنند.

قسط و عدل، بزرگ‌ترین آرمان بشر از آغاز تاریخ

هدف دومی که پیغمبر، از لحظه اوّل به‌دنبال آن بوده است، عبارت است از ایجاد یک محیط سالم و صحیح برای معیشت انسان و زندگی انسانی. یعنی دنیایی که در آن، ظلم و دریده شدنِ ضعیف به‌وسیله قوی نباشد. دنیایی که در آن، ناکامی مطلق برای ضعفا و قانون جنگل نباشد. یعنی همان چیزی که در اصطلاحات قرآن، حدیث، و اصطلاحات دینی، به آن «قسط و عدل» گفته میشود. یعنی بزرگترین آرزوی بشر. بزرگترین آرمان بشر از اوّل تاریخ انسان (یعنی از آن زمانی که انسانْ تعقّلی یافته و فکری به سراغ او آمده، و به زندگی خود، نظم و ترتیبی داده است) تا امروز، آرزوی تحقّق عدالت است. اکنون، بعضی شعار صلح را مطرح میکنند. البته صلح، چیز بسیار خوبی است؛ لکن صلحْ آن زمان خوب است که عادلانه باشد. بسیاری برای رسیدن به عدالت، جنگ را انتخاب میکنند و در راه عدالت، میجنگند. پس، پیداست که عدالت از صلح بالاتر و مهمتر است. حقیقت هم، همین است.

ریشهٔ همهٔ بدبختی‌های جوامع در ظلم و بی‌عدالتی

زندگی انسان بدون عدالت، همان چیزی است که شما در زشت‌ترین چهره های تاریخ بشر مشاهده میکنید. امروز هم در گوشه و کنار دنیا مشاهده میشود. همه بدبختیهایی که شما در جوامع مختلف میبینید، ناشی از ظلم و بیعدالتی است. ممکن است ظاهر امور، این را نشان ندهد؛ اما باطن قضیه، این است. اگر شما میبینید در گوشه‌ای از عالم، کودکان از بیغذایی جان خود را از دست میدهند، ظاهر قضیه این است که به دلیل نیامدن باران، خشکسالی شده است؛ اما باطن قضیه، چیز دیگری است. باطن قضیه، بیعدالتی است. اگر عدالت از نسلهای گذشته بر آن جامعه حکمفرما بود و چنانچه عدالت …

لزوم پیگیری و تأمین عدالت در جامعهٔ اسلامی و تأیید عدل حتی در جای غیراسلامی

… میکردند. زوراندر زور بود. یکسره، زندگی مردم ظلم و تبعیض و زورگویی بود. این، خصوصیتِ زندگی جاهلی است. هرجا این‌طور باشد، جاهلی است. اسلام نقطه مقابل آن را آورد. استقرار عدل را آورد. «انّ اللَّه یأمر بالعدل والاحسان»[2] . این یکی از خصوصیات جامعه اسلامی است. عدل فقط هم شعار نیست. جامعه اسلامی باید دنبال عدالت هم برود و اگر عدالت نیست، آن را تأمین کند. اگر در دنیا دو نقطه وجود دارد که یکی نقطه عدل و یکی نقطه ظلم است و هردو هم غیراسلامی هستند، اسلام به آن نقطه عدل، ولو غیراسلامی است، توجّه موافق دارد. مهاجرینِ به حبشه را پیغمبر اکرم صلی‌اللَّه‌علیه‌وآله خودش به حبشه فرستاد. یعنی آنها را در پناه یک پادشاه کافر، به خاطر عدل قرار داد. به تعبیر دیگر، مردم را از خانه و زندگی و محیط زیست‌شان به خاطر ظلمی که به آنها میشد، دور کرد. این هم یک نقطه است. یعنی استقرار …

هدف، عدل است نه زیاد داشتن

هدف، زیاد داشتن نیست. هدف، عدل است. بسیاری از کشورها در دنیا وجود دارند که خیلی ثروتمندند. نگاه کنید به کشورهای سرمایه‌داری دنیا! نگاه کنید به بعضی از کشورهایی که سرمایه‌های عظیم الهی در زیر خاکهای آنهاست و حکّامشان بیرون می‌آورند و بی‌محابا میفروشند و پولهایش را خرج میکنند! اینها ثروتمندند. …

عدالت هدف جمهوری اسلامی و مبنای تنظیم سیاست‌ها

… عدالت باشد، یعنی قانون، عادلانه؛ قضاوت، عادلانه؛ اجرا، عادلانه و نظر به آحاد ملت، نظرِ عادلانه باشد، تلاش اجتماعی و اقدام سازنده اقتصادی هم در آن جامعه بهتر خواهد شد و ثروت هم بیشتر به آن جامعه رو خواهد آورد. اما اصلِ قضیه، عدالت است و ما دنبال عدالتیم. من این را صریحاً عرض میکنم که در جمهوری اسلامی، سیاستها براساس عدالت تنظیم میشود. از ابتدای انقلاب همین بوده است و تا همیشه نیز همین خواهد بود. هدف جمهوری اسلامی، تأمین عدالت در جامعه است. مبادا کسانی در گوشه و کنار کشور پیدا شوند و تصوّر کنند که هدف ما عبارت است از افزایش حجم ثروت مادّی! یعنی عدّه‌ای از انواع و اقسام راههای تولیدِ ثروت برخوردار شوند؛ دیگران هم هر طور زندگی کردند، کردند! ما هم دلمان به این خوش باشد که سرانه متوسّط کشور را از …

فراهم بودن زمینهٔ حرکت به سمت عدالت در کشور

خوشبختانه زمینه در کشور ما فراهم است. احکام اسلام در اختیار ماست و ما را به عدالت سوق میدهد. قانونگذار که مجلس شورای اسلامی است، بحمداللَّه از انسانهایی تشکیل شده‌است که برای کشور و جامعه دلسوز و طالب و عاشق عدالتند. دولت از عناصری تشکیل شده است که مشتاق تأمین عدالت در جامعه‌اند. رئیس‌جمهور و مدیر اجرایی این کشور کسی است که همیشه منادی عدالت بوده …

عدالت هدیهٔ الهی پیامبر به بشریت گرفتار بی‌عدالتی

یکی دیگر از هدیه‌های بزرگ الهی که به وسیله این مولود مکرّم به بشریّت هدیه شد، عدل وعدالت بود؛ هدیه عدل و عدالت به انسانی که گرفتار بیعدالتی است. از اوّل تاریخ تا امروز نیز، همچنان، گرفتارىِ بزرگ بشریّت، گرفتارىِ بیعدالتی است. این دینی که مولودِ مکرّمِ امروز به بشریّت عرضه کرد، انسانها را به چنین نقطه‌های برجسته‌ای مانند توحید و عدل در زندگی انسان، دعوت میکند. پس، برکات این روز، برکاتی است که اوّلاً متعلق به همه بشریّت است؛ یعنی هر کس که بتواند از آن استفاده کند؛ ثانیاً، مخصوص به …

قوام جامعهٔ اسلامی به عدل و بی‌ثمری ارزش‌های مادی بدون آن

… که قرآن برای ارسال رسل‌وانزال‌کتب و شرایع آسمانی، بیان فرموده است: «لیقوم النّاس بالقسط[1] .» اقامه قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام معیّن کرده، بهترین تضمین و تأمین کننده عدالت است. این، در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام، اولویّت درجه اوّل بود. جامعه اسلامی، با عدل و قسط است که قوام پیدا میکند و میتواند به عنوان شاهد و مبشّر و هدایتگر و الگو و نمونه، برای ملتهای عالم مطرح شود. بدون عدل، ممکن نیست. ولو همه ارزشهای مادّی وظاهری و دنیایی هم فراهم شود، اگر عدالت نباشد، در حقیقت هیچ کاری انجام نشده است. این، آن برجسته‌ترین مسأله در زندگىِ حکومتىِ امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام بود. پیغمبر اکرم صلوات‌اللَّه و سلامه علیه که چنین عنصری رابه حکومت و ولایت مسلمین منصوب میکردند، در حقیقت اهمیت عدل را بیان فرمودند. پیغمبر میدانستند امیرالمؤمنین …

دل‌بستن به عدالت، راز دشمنی ابرقدرت‌ها با جمهوری اسلامی

… مشی کند، یا عدالت را آن‌گونه اجرا کند و یا آن‌طور زندگی کند. موضوع این است که آن حضرت نمونه کاملند. باید تلاش کنیم خودمان را به آن نمونه کامل نزدیک و شبیه‌تر کنیم. اگر حرکت ما به گونه‌ای باشد که در حال دور شدن ازآن نمونه کامل باشیم، این، انحراف و خطاست. این متمرکز شدن روی عدالت و دل‌بستن به عدالت، راز اصلی دشمنىِ دشمنان اسلام با اسلام، بخصوص در روزگار ماست. در زمانهای قدیم هم البته همین‌گونه بوده است. اما امروز، علّت این‌که میبینید ابرقدرتها با ما - با جمهوری اسلامی؛ با شما ملّت - مخالفت دارند، احساس دشمنی دارند، اگر بتوانند ضربه‌ای وارد کنند وارد میکنند و پرهیز نمیکنند، همین است. چون جمهوری اسلامی، منادی چنان عدالتی است. عدالت بین همه ملتها؛ بین همه انسانها؛ بدون این‌که ملاحظه شود که کی مال کدام نژاد، یا کدام خون، یا کدام رنگ است. امیرالمؤمنین، علیه‌الصّلاةوالسّلام، در جامعه اسلامی آن روز و تحت حکومت خود، نگاه نمیکردند که این مسلمان …

شرط ولایت که با هر ظلم و گناه و تبعیضی سلب و والی منعزل می‌شود

ولایت در اسلام ناشى از ارزشها است؛ ارزشهایى که وجود آنها مصونیّت میبخشد، هم آن سِمت را، هم مردم را. مثلاً عدالت به معناى خاص ــ یعنى آن ملکه‌ى نفسانى ــ از جمله‌ى شرایط ولایت است. اگر این شرط تأمین شد، ولایت یک چیز آسیب‌ناپذیرى است؛ زیرا به مجرّد اینکه کمترین عمل خلافى که خارج از محدوده است و خارج از اوامر و نواهى اسلامى است، از طرف آن ولى یا والى تحقّق پیدا کرد، شرط عدالت سلب میشود؛ کوچک‌ترین ظلمى، عدالت را سلب میکند؛ کوچک‌ترین کج‌رفتارى‌اى که خلاف شرع باشد، عدالت را سلب میکند؛ هر تبعیضى، هر عمل خلافى، هر گناهى، هر ترک وظیفه‌اى، عدالت را از والى سلب میکند، و وقتى عدالت سلب شد، او از منصب منعزل[8] میشود. در کدام سیستم حکومتى دنیا یک چنین شکلى وجود دارد؟ در کدام طریقه‌ى ضمانت و نظارت مردمى یک چنین روشى وجود دارد که در آن، خیر انسانیّت و خیر جامعه و مصالح بشرى و ارزشها باشد؟ البتّه تخلّف از معیارها در همه‌ى شکلها میتواند صورت بگیرد؛ بر فرض حفظ معیارها، شما …

عدالت مبنای تصمیم‌گیری‌های اجرایی و وظیفهٔ همهٔ مسئولان

در نظام اسلامى، عدالت مبناى همه‌ى تصمیم‌گیرى‌هاى اجرائى است و همه‌ى مسئولان نظام، از نمایندگان محترم مجلس شوراى اسلامى، تا مسئولان بخشهاى مختلف اجرائى، بخصوص رده‌هاى سیاست‌گذارى و کارشناسى، و تا قضات و اجزاى دستگاه قضائى، باید به ‌جدّ و جهد و با همه‌ى اخلاص، درصدد اجراى عدالت در جامعه باشند. امروز در جامعه‌ى ما برترین گام در راه استقرار عدل، رفع محرومیّت از طبقات محروم و تهیدست و کم‌درآمد است که غالباً بیشترین بار نظام را در همه‌ى مراحل بر دوش داشته‌اند و دارند و همواره با اخلاص و صمیمیّت از انقلاب و اسلام دفاع کرده‌اند. دفاع از قشرهاى محروم ــ …

ندای عدالت سخن اصلی انقلاب و کمین دشمنان عدالت

تا وقتى نداى عدالت هست و از حلقوم نیرومند ملّت ایران به ‌عنوان سخن اصلى انقلاب خارج میشود، باید بدانیم که دشمنان عدالت در کمینند؛ تا وقتى اعتراض به تعدّى‌ها و تجاوزهاى قدرتهاى حاکم در سطح بین‌المللى وجود دارد، باید بدانیم که قدرتهایى که منتفع از وضع جهانىِ امروز هستند، ناراحتند؛ مترصّدند که ضربه بزنند. این انقلاب، به همه‌ى بدى‌ها در سطح ارتباطات جهانى و روابط میان ملّتها، پیشانىِ …

توجه بی‌مانند قرآن و حدیث به عدل در ادارهٔ زندگی مردم

اوّلاً، تکلیف اصلى قوّه‌ی قضائیّه که عبارت است از اقامه‌ی قسط و عدل، این شاید در حرکت انبیا و دعوت انبیا، اصلی‌ترین امرِ مربوط به زندگى مردم است که ذکر شده. حالا مسائل معنوى و تعالى روحى و مانند اینها به‌جاى خود محفوظ، [امّا در] آنچه مربوط به اداره‌ی زندگى مردم است هیچ‌چیزى به ‌قدر عدل و قسط ‌-نه در قرآن نه در حدیث- مورد توجّه قرار نگرفته. خب بله، رفاهِ زندگى مردم هست؛ امنیّت ‌-مثلاً- که یکى از لوازم زندگى مردم است، هست؛ امّا تکیه‌اى که بر روى عدل شده ‌-که قیام همه‌ی امور به قیام عدل است- بر روى هیچ‌چیز دیگر نشده. البتّه عدل فقط به‌وسیله‌ی قوّه‌ی قضائیّه اجرا نمیشود؛ بلکه همه‌ی دست‌اندرکاران …

رعایت انصاف و عدالت در همهٔ امور برای همهٔ مدیران

و آن چیزى که براى همه‌ی ما باید مورد توجّه باشد ‌-هم براى شما برادران عزیز کارگزاران دولت، هم براى مسئولین قضائى و هم براى همه‌ی مدیران در همه‌ی بخشها- این است که رعایت انصاف و عدالت را در همه‌ی امور بکنیم. در جامعه باید به سمتى برویم که امتیازاتِ بی‌دلیل و بی‌جهت لغو بشود و از بین برود. نظام طاغوتى بر مبناى امتیازاتِ غلط بود؛ این بایستى بکلّى ازاله بشود و همان عدل حقیقى اسلامى ‌ان‌شاءالله‌ برقرار بشود. قشرهاى مظلوم و دورافتاده از مرکز و روستاییان و عشایر و …

برتری عدالت بر صلح و فداکاری مظلومان برای رسیدن به آن

صلح بیشک کلمه‌ای زیبا و جذاب است؛ تا آن حد که آتش‌افروزان بزرگ بین‌المللی و پدید آورندگان سلاحهای جهان‌سوز نیز بدان علاقه نشان میدهند، و ریاکارانه از آن دم میزنند. اما به نظر ما عدالت - واژه‌ای که زورمندان و متجاوزان همواره با ترس و احتیاط بدان مینگرند - از صلح بالاتر و مهمتر است. ای بسا مظلومانی که زندگی را و رفاه را و صلح را به خاطر رسیدن به عدالت فدا کرده‌اند، اینها همواره قهرمان شناخته شده‌اند. شهرهای اروپا هنوز به مقاومت خود در برابر تجاوز هیتلری افتخار میکنند، و لنینگراد هنوز به خودسوزیاش که ارتش ناپلئون را ناکام و مبهوت کرد و به مقاومت چهار ساله‌اش در محاصره‌ی مهاجمین نازی به خود میبالد. سازمان ملل بخصوص بنا بر اولین ماده‌ی منشور خود موظف به …

مانع نشدن محبت پیامبر به فرزندان از اجرای عدالت

… روی منبر؛ یا در بعضی از روایات دارد که گاهی این کودک در آغوشش بود و با او میرفت روی منبر؛ کارهایی که به ‌نظرِ مردمِ عادّی عجیب می‌آید و با عرفیّات و تعارفات معمولی مردم نمیسازد -امروز که نمیسازد، شاید آن روز هم نمیساخت- امّا این عاطفه‌ی شدید پیغمبر است. امّا با همین عاطفه‌ی شدید به دخترش فاطمه زهرا میگوید اگر بشنوم که وسایل بیت‌المال را به امانت گرفته‌ای و وارد خانه کرده‌ای، تو را مثل دیگران مجازات خواهم کرد: اِنّی لَم اَغنی عَنکَ مِنَ اللهِ‌ شَیئاً؛[14] ای فاطمه، دخترم! در روز قیامت من به درد تو نمیخورم. با همین علاقه و محبّت شدید نسبت به فرزندانش، اگر بنا بود که یک عدلی به وسیله‌ی آنها به هم بخورد، یک حقّی پامال بشود، در مقابل آن می‌ایستاد. البتّه در مورد امام حسن و امام حسین در زمان حیات پیغمبر چیزی از این قبیل یادم نمی‌آید و ندیده‌ام؛ راجع به فاطمه‌ی زهرا هست، راجع به امام حسین هم در زمان امیرالمؤمنین هست؛ خب امیرالمؤمنین هم شاگرد پیغمبر است، آن هم همان روش است؛ یعنی محبّت مانع از اجرای عدالت …

مجازات متجاوز و تأمین عدالت، شرط ریشه‌کنی جنگ

… مادی دو کشور را بر این فجایع اضافه کنیم، اگر ضرر ناشی از فوت فرصتهای سازندگی برای هر دو ملّت را بر این مجموعه بیفزاییم، به نتیجه‌ی تکان‌دهنده‌ای میرسیم که هیچ انسان آزاده‌ای نمیتواند در مواجهه‌ی با آن بی‌طرف بماند. ظلمی عظیم در معیار تاریخی، واقع شده است. تاریخ میگوید هرگاه جنگ‌افروزی و تجاوزات بین‌المللی مورد مجازات قرار نگرفته و عدالت تأمین نشده باشد، ریشه‌های جنگ، به انتظار لحظه‌ی مساعد برای بروز مجدد، زنده میماند. بدون تأمین عدالت، بدون رفع ظلم و بدون نابود کردن ذهنیّتهای تجاوزگر، دعوت از ظالم و مظلوم برای همزیستی مسالمت‌آمیز، معنایی جز به رسمیّت شناختن ظلم و کمک به استمرار آن ندارد.

شهادت امیرالمؤمنین (ع) به‌سبب شدت عدالت و ترجیح ندادن خود بر مصالح اسلام

در سه اردوگاه، امیرالمؤمنین با سه خط جداگانه که ناکثین و قاسطین و مارقین باشند، جنگید که هرکدام از این وقایع نشان‌دهندۀ همان روح توکل به خدا و ایثار و دورشدن از منیّت و خودخواهی در امیرالمؤمنین است و بالاخره هم در همین راه امیرالمؤمنین به شهادت رسید که دربارۀ آن حضرت گفتند: «قُتِلَ فی مِحرابِ عِبادَتِهِ لِشِدَّةِ عَدلِهِ»[20] علی را عدلش به خاک‌وخون غلتاند. اگر امیرالمؤمنین می‌خواست عدالت را رعایت نکند، اگر می‌خواست ملاحظه‌کاری بکند، اگر می‌خواست شأن و مقام و شخصیت خودش را بر مصالح دنیای اسلام ترجیح بدهد، موفق‌ترینِ خلفا می‌شد و قدرتمندترین و هیچ معارضی هم پیدا نمی‌کرد. اما امیرالمؤمنین شاخص حق و باطل است. اینکه علی‌بن‌ابی‌طالب را معیار و شاخص حق و باطل می‌دانند و هرکس دنبال علی است و علی را قبول دارد و می‌خواهد مثل او عمل کند، او حق است و هرکه علی را قبول ندارد، باطل است، این به‌خاطر همین است. به‌خاطر این است که …

عزت مظلوم و ذلت ظالم نزد علی (ع) تا ستاندن حق از ظالم

امیرالمؤمنین [می‌فرماید:] «اَلذَّلیلُ عِندی عَزیزٌ حَتَّی آخُذَ الحَقَّ لَهُ وَ القَوِیُّ عِندی ضَعیفٌ حَتیَّ آخُذَ الحَقَّ مِنهُ»[10] مضمون این است که هر ذلیلی، هر مظلومی، هر ستم‌کِشی، از نظر من عزیز است و حق او در اولویت است، تا وقتی‌که حق او را از ظالم بگیرم. و به‌عکسش؛ ظالم ولو در مقام عزت قرار داشته باشد، پیش من ذلیل است تا حق را از او بگیرم، بعد می‌شود مثل مردم عادی. (65/3/9) از روز دوم، روز دومِ بیعت امیرالمؤمنین، این بزرگوار رفت دربارۀ قطایعی[11] که قبل از آن بزرگوار به این‌وآن داده شده بود، فرمود: «وَ اللهِ لَو وَجَدتُهُ قَد تُزُوِّجَ بِهِ النِّساءُ وَ مُلِکَ بِهِ الاِماءُ»[12] به خدا که اگر ببینم این پول‌هایی که قبل …

عدالت شخصی و تقوای درونی پشتوانهٔ اجرای عدالت در جامعه

… که از آن تعبیر می‌کنیم به تقوا. تقوای امیرالمؤمنین در حد اعلی بود. همین تقواست که در عمل سیاسی او، در عمل نظامی او، در تقسیم بیت‌المال او، در استفادۀ او از بهره‌های زندگی، در هزینه‌کردن بیت‌المال مسلمین، در قضاوت او و در همۀ شئونِ او، خود را نشان می‌دهد. در واقع در هر انسانی، این عدالت شخصی و نفسانی، پشتوانۀ عدالت جمعی و منطقۀ تأثیرِ عدالت در زندگی اجتماعی است. نمی‌شود کسی در درون خود، در عمل شخصی خود تقوا نداشته باشد، دچار هوای نفس باشد، اسیر شیطان باشد، اما ادعا کند که می‌تواند در جامعه اجرای عدالت بکند. چنین چیزی ممکن نیست. هرکسی که بخواهد در محیط زندگیِ مردم منشأ عدالت بشود، اول باید در وجودِ خود، در درونِ خود، تقوای الهی را رعایت کند. تقوا یعنی مراقبت برای خطانکردن. این معنایش این نیست که انسان خطا نخواهد کرد، بالاخره هر انسانِ غیر معصومی دچار خطا می‌شود، اما این مراقبت، یک صراط مستقیم است، یک راه نجات است، از غرق‌شدن انسان جلوگیری می‌کند. خودِ این مراقبت به انسان قدرت می‌بخشد.

قوام جامعهٔ اسلامی و الگو شدن آن برای ملت‌ها با عدل و بی‌ثمری کارها بدون آن

… که قرآن برای ارسال رسل و انزال کتب و شرایع آسمانی بیان فرموده است؛ «لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ»[5] اقامۀ قسط الهی. قسط و عدل با دستوری که اسلام معیّن کرده، بهترین تضمین و تأمین‌کنندۀ عدالت است. این در نظر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام اولویت درجه‌اول بود. جامعۀ اسلامی، با عدل و قسط است که قوام پیدا می‌کند و می‌تواند به‌عنوان شاهد و مبشّر و هدایتگر و الگو و نمونه، برای ملت‌های عالم مطرح شود. بدون عدل، ممکن نیست؛ ولو همۀ ارزش‌های مادی و ظاهری و دنیایی هم فراهم شود. اگر عدالت نباشد، درحقیقت هیچ کاری انجام نشده است. این، برجسته‌ترین مسئله در زندگی حکومتی امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام بود. (71/3/30)

اغماض‌ناپذیری عدالت و معامله نشدن آن با هیچ مصلحت فردی یا حکومتی

… نیست که امیرالمؤمنین مخصوص ما شیعیان باشد. تفاوتی که وجود دارد این است که ما هر فعل و تَرک آن بزرگوار را به‌خاطر عصمتش برای خودمان حجت می‌دانیم، او را معصوم می‌دانیم؛ در مقام تطبیق با گفتار دیگران و کردار دیگران، حرف او برای ما حجت است؛ این خصوصیت شیعه است. بنابراین ما باید به‌عنوان شیعه این درس را به یاد داشته باشیم که عدالت قابل اغماض نیست؛ قابل معامله نیست. هیچ‌یک از مصالح گوناگون، نه مصالح فردی، [نه] مصالح حکومت، و مصالح کشور اسلامی نمی‌تواند با عدالت معامله بشود. (82/8/23)

تقسیم برابر نگاه و توجه میان مردم تا بزرگان طمع نکنند و ضعیفان ناامید نشوند

… آنها طرفِ توجهِ تو باشند؛ یعنی اگر در جلسه‌ای، شخصیت معتبرِ محترمِ مهمی حضور دارد و افراد دیگری هم هستند، این‌طور نباشد که همۀ همت و وقت و نگاه و توجهِ قلبی تو را همان شخص محترمِ پولی، یا علمی، یا غیره بگیرد. نه! به همه توجه کن؛ به بقیه هم سهم خودشان را بده. «حَتَّی لا یَطمَعَ العُظَماءُ فی حَیفِکَ لَهُم» ـ قرینه‌اش این جمله است ـ تا بزرگان طمع نکنند از اینکه بتوانند از تو به نفع خودشان، ظالمانه استفاده کنند. اگر به جلسه‌ای رفتید که شخص معتبری آنجا هست و بقیه در سطوح پایین‌تر قرار دارند، او را مورد توجه ویژه قرار ندهید. «وَ لا یَیاَسَ الضُّعَفاءُ مِن عَدلِکَ عَلَیهِم» تا ضعیفان از عدل تو نسبت به خودشان ناامید نشوند.

مخالفت قاسطین با عدالت علوی چون گریبان خودشان را می‌گرفت

… آمد، حکومت یزیدبن‌معاویه به‌وجود آمد. معلوم شد که آن جریان، جریانی نیست که بتواند در یک نقطه با جریان علوی تلاقی بکند. (78/9/26) اصلاً مبنای علوی و مبنای اسلامی را در حکومت قبول نداشتند. خود علی و بیعت مردم با علی را هم قبول نمی‌کردند و زیر بار آن نمی‌رفتند. به رفتار عادلانه، و تقسیمِ به قسط، و عمل به عدل هم مطلقاً اعتقادی نداشتند. با عدل مخالف بودند، چون اگر می‌خواستند به عدالت میدان بدهند و اسم عدالت را بیاورند، اول گریبان خودشان گرفته می‌شد. برای اینکه با عدالت علوی مبارزه کنند، آمدند متمسک شدند به احترامِ به صحابه و اصل شورا. این خیلی مطلب مهمی است. برای اینکه اصل عدالت را بکوبند، ارزش عدالت را از یادها ببرند، که محور حکومت امیرالمؤمنین بود، یک ارزش اسلامی دیگری را که البته به‌مراتب اهمیت آن …

گستردن عدالت قضایی و عدالت در تقسیم منابع و فرصت‌ها میان مردم

«وَ اَلۡبِسۡنی زینَةَ الۡمُتَّقین َ» در این چیزهاست: اول، «فی بَسطِ العَدلِ» گستردن عدالت. عدالت را در میان جامعه مستقر [کردن]؛ عدالت قض‌ایی، عدالت به‌معنای تقسیم منابع حیاتی کشور میان آحاد مردم، عدالت به‌معنای تقسیم درست فرصت‌ها میان مردم. عدالتی که از ما انتظار می‌رود، جزو پایه‌ها و مبانی این تقواست.

عدالت یعنی هر چیز را بر سر جای خود گذاشتن

… بعضی هستند خب میتوانند حرکت بیشتری بکنند، میتوانند با وقت‌گذاری کمتر، سهم بیشتری از دانش‌ را در ذهن خودشان و مغز خودشان جای بدهند؛ اینها را نمیشود رها کرد؛ نمیشود اینها را وادار کرد در همان جریان عمومی حرکت کنند؛ نه، این به هیچ وجه مخالف عدالت آموزشی نیست. عدالت یعنی هر چیزی را بر سر جای خودش گذاشتن؛ این معنای عدالت [است]. آن کسی که توانایی یادگیری بیشتری دارد، به او بیشتر یاد دادن، عدالت است. اگر شما به آن کسی که توانایی یادگیری بیشتر دارد، کمتر یاد دادید، خلاف عدالت رفتار کرده‌اید.