لزوم تمرکز همهٔ توجهات بر تأمین عدالت در اختلافات و تظلمات
… دنیا ــ نهفقط در کشور ما ــ عبارت است از حلّوفصل مسائل مردم بر اساس عدالت؛ این یک، و دیگر جلوگیری از عبور از خطّ قرمز قانون؛ اساس کار قوّهی قضائیّه این است. لذا شما ملاحظه میکنید در کشور ما قوّهی قضائیّه از اوّل نامیده شده به نام «عدلیّه» یا «دادگستری». اصلاً مسئله در قوهی قضائیه مسئلهی «عدالت» است؛ این اساسِ کار است. همهی توجّهات باید در درجهی اوّل بر تأمین عدالت در اختلافاتی که بین مردم هست و در تظلّماتی که صورت میگیرد، متمرکز باشد. همین کثرت ورودی پرونده که اشاره کردند، اینها خب تظلّمات است دیگر؛ بایستی به مسئلهی رعایت عدالت در اینها توجّه کرد.
لزوم اجرای شجاعانه و بیملاحظهٔ عدالت و قضاوت غیرجانبدارانه
… وَ لا یَجرِمَنَّکُم شَنَآنُ قَومٍ عَلی اَلّا تَعدِلوا؛[8] و آیات متعدّد دیگر. محور، عدالت است؛ یعنی روی کمتر نقطهای مثل عدالت در قرآن کریم و در سایر منابع اسلامی تکیه شده. نتیجه این است که همهی سعی قوّهی قضائیّه، با شجاعت، باید معطوف باشد به ایجاد عدالت. البتّه همینطور که عرض کردم این، کار آسانی هم نیست؛ شجاعت لازم دارد. با شجاعت بایستی در این مقوله وارد شد و بدون ملاحظه عدالت را اجرا کرد؛ قضاوت عادلانه و غیر جانبدارانه. همانطور که در صحیفهی سجّادیّه حضرت در دعای بیستودوّم میفرماید: جوری عمل کنم که «حَتّیٰ یَأمَنَ عَدُوّی مِن ظُلمی وَ جَوری وَ یَیاَسَ وَلیّی مِن مَیلی وَ انحِطاطِ هَوای».[9] قوّهی قضائیّه و قاضی و مدیر جوری عمل کند که دشمن از ظلم و جُور، مأمون بداند خودش …
عادلانه بودن جلسهٔ دادگاه بهگونهای که محکوم نیز در دل بپذیرد
… این است که باید جوری عمل بشود که افکار عمومی، قوّهی قضائیّه را «عدالتخانه» تشخیص بدهند، مرکز عدالت تشخیص بدهند و در قوّهی قضائیّه بدون ملاحظه احقاق حق بشود؛ یعنی مسئله این است. البتّه این کارهایی که در حاشیهی این مسائل انجام میگیرد کارهای باارزشی است؛ اینهایی که ذکر کردند کارهای باارزشی است، لکن عمدهی کار این است که جلسهی دادگاه، جلسهی قضاوت عادلانه باشد، برونداد جلسهی دادگاه عدالت باشد؛ عدالتی که همه هم حس کنند که این عدالت است؛ حتّی آن کسی که علیه او حکم صادر میشود، البتّه ناراضی است، ممکن است اعتراض هم بکند امّا در دلش تشخیص میدهد که کار عادلانهای انجام گرفت.
ظلم بودن متهم کردن بیگناه و مجازات بیش از استحقاق؛ خطرناکتر از وجود فساد
البتّه من که اصرارم بر عدم اغماض است، از آن طرف هم اصرارم بر عدم تعدّی است؛ یعنی فقط بر عدم اغماض تکیه نمیکنیم، بر عدم تعدّی هم تکیه میکنیم. خدای نکرده اگر چنانچه کسی که مجرم نیست و مفسد نیست و فاسد نیست، به عنوان مفسد و فاسد شناخته بشود و معرّفی بشود و با او رفتار بشود، این ظلم بسیار بزرگی است؛ یا اگر چنانچه بیش از آن مقداری که مستحقّ مجازات و مستحقّ ملامت است، مجازات و ملامت بشود این هم کاملاً درست نیست؛ یعنی وجود فساد و مفسد، خیلی خطرناک است امّا تعدّی به بیگناه به معنای واقعی کلمه از این خطرناکتر است؛ این را من تأکید میکنم.
رفتار قضات بر طبق حق و عدل و پرهیز از جوزدگی
عزیزان و مسئولان قوّهی قضائیّه مراقب باشند -چه آنهایی که در دادسراها مشغول کار هستند، چه آنهایی که در دادگاهها مشغول کار هستند- که بر طبق حق و عدل رفتار کنند. یعنی اگر یک جایی حق و عدل اقتضا میکند شدّت عمل را، بدون ملاحظه اقدام کنند. آنجایی هم که حق و عدل عدم شدّت عمل را اقتضا میکند، جَوگیر نشوند که حالا چون جَو این را میگوید، ما مثلاً چنین بکنیم؛ این، هم به عزیزان قوّهی قضائیّه [برمیگردد]، هم به کسانی که بیرونند. تماشاچیان دادگاههای شما هم در این زمینه اظهار نظر [میکنند]؛ بخصوص حالا که فضای مجازی یک چیز خیلی رایجی است و خیلیها[10] اظهار نظر میکنند، قضاوت میکنند در فضای مجازی؛ و با بیانهای خودشان، …
نقد اهانت و ظلم به بزرگان پاکدست پیشین قوهٔ قضاییه در دادگاه اخیر
من البتّه اینجا این را هم عرض بکنم که در این برههی اخیر، در همین دادگاه اخیری که در قوّهی قضائیّه مطرح است، به بعضی از بزرگانِ پاکدستِ قبلی قوّهی قضائیّه اهانت شد و به آنها ظلم شد؛ یعنی واقعاً جفا شد به آنها که نبایستی این کار میشد و نباید بشود. البتّه خطاب من به افراد مؤمن، جوانهای مؤمن است، وَالّا آن کسی که معاند است با او نمیشود کاری کرد. بعضیها هستند که فرض کنید انتقام مواضع محکم انقلابی فلان شخصیّت را وقتی که در آن مقام نیست میخواهند از او بگیرند؛ با آنها من کاری ندارم، خطاب من به مردم مؤمن و …
برچیده شدن مفاسد و کوتاه شدن دست ناصالحان از مراکز حیاتی جامعه
… و چه آنچه که در گزارشهای مکتوب و شفاهی به ما میرسد، به جای خود در خور تقدیر و سپاس است؛ لیکن آنچه که متوقع است، ارتقاء قوهی قضائیه است به معنای کفایت عدل قضائی در کشور؛ این هم ممکن نخواهد شد، حاصل نخواهد شد، مگر آن وقتی که انسان خروجیهای آن را مشاهده کند. همهی این مقدمات برای این است که در جامعهی ما عدالت قضائی تحقق پیدا کند. اگر عدالتِ قضائی شد، مفاسد برچیده خواهد شد، افراد ناصالح از دستاندازی به مراکز حیاتی جامعه دستشان کوتاه خواهد شد؛ صلحاء در مراکزی که شایستهی آن هستند، قرار خواهند گرفت. همهی اینها بسته به تمامیت و کمال قوهی قضائیه است. واقعا اگر نظام اسلامی بتواند قوهی قضائیه را آنچنانی که نظر اسلام است، آنچنانی که در منابع دینی و فقهی ما مطرح شده است، بسازد و سامان بدهد، اکثر مشکلات جامعهی ما ـ و هر جامعهای ـ برطرف خواهد شد؛ مشکلاتی که …
نیاز تحقق عدالت در قوهٔ قضاییه به زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری
البته عدالت در قوهی قضائیه آسان به دست نمیآید. همین زیرساختهائی که جناب آقای شاهرودی اشاره کردند، همهی اینها لازم است. این سیاستگذاریها - که خود این سیاستگذاری یک زیرساخت نرمافزاری است - انتخاب سیاستهای خوب، سامانههای سختافزاریای که در قوه به وجود آمده است یا شروع کردهاند به اینکه آنها را به وجود بیاورند، همه لازم است. یعنی عدالت در یک مجموعهی کلان مثل قوهی قضائیهای که بناست یک کشور بزرگ را با جمعیت هفتاد میلیونی، در بخش قضائی اداره کند، با تعارف و با حرف درست نمیشود؛ همین مقدمات را لازم دارد، همین زیرساختها را لازم دارد. بنابراین آنچه که در زمینهی این زیرساختها - چه نرمافزاری، چه سختافزاری - انجام گرفته است، ارزشمند است؛ باید قدر اینها را دانست. و انشاءالله این سیاستها به همین شکلِ درست ادامه هم پیدا بکند. و واقعاً لازم است که من هم از شخص ایشان، هم - همان طور که ایشان …
تضمین عدالت با انسان معتقد و خداترس نه صرف زیرساختها
لیکن نکته این است که اگرچه تأمین عدالت عام و شامل، متوقف بر این زیرساختهاست، اما اینجور نیست که وجود این زیرساختها لزوماً به معنای استقرار عدالت باشد. ممکن است این چیزها را داشته باشیم، عدالت هم نداشته باشیم؛ از این باید ترسید. آنچه عدالت را تضمین میکند، انسانِ معتقدِ جازمِ عازمِ باارادهی خداترس است. از خدا بترسد، از غیر خدا نترسد. «فلا تخشوا النّاس و اخشون» را خدای متعال در قرآن میفرماید. اگر این شد، آن وقت با این دستگاههای متنوع و امروزی و خوب، میشود به عدالت به طور کامل رسید. اگر این اراده نبود، در این اراده سستی و اختلال ایجاد شد، هیچ کدام از این …
ایستادگی در برابر اقویا سختترین بخش عدالت
سختترین قسمت عدل هم عبارت است از آنجائی که طرف مقابلِ عدل، اقویا هستند؛ زیر بار نمیروند، زور میگویند، متوقعند. اینجا بایستی ایستادگی کرد. هنر قاضی این است، استقلال قاضی این است که در یک چنین مواقعی، فقط و فقط خدا را و مرّ قانون را در نظر بگیرد. در همهی قضایا - قضایای فردی، قضایای اجتماعی - اگر قانون ملاک عمل باشد، عدالت تأمین میشود.
تأمین امید مظلوم به دادخواهی در قوهٔ قضاییه
… عرض کردم: در نظام اسلامی باید بهگونهای باشد که اگر کسی مظلوم واقع شد، کسی حقّی از کسی ضایع کرد و آن حقْتضییعشده نتوانست در مقابل او از خودش دفاع کند، کسی توی سر کسی زد، کسی به کسی اهانت کرد، آن فردی که مظلوم واقع شده است، در دلش فروغ امیدی روشن باشد؛ بگوید حالا سراغ قوّه قضاییه میروم. این را باید شما در این کشور تأمین کنید؛ این باید بشود. عدالت قضایی، در کنار انواع رشتههای گوناگون عدل اجتماعی، تأمینکننده این است.
منع دخالت حب و بغض و گرایش سیاسی متهم در رسیدگی
مراقب باشید یک ذرّه حب و بغض دخالت نکند. یک آقایى را آوردهاند اینجا؛ ما یا بازجوى او هستیم، یا بازپرس او هستیم، یا مثلاً قاضى او هستیم. او اتّفاقاً از لحاظ مذاق سیاسى از آن مذاقهاى بد و بىربطى است که ما خیلى بدمان مىآید از آن؛ یک نفر دیگر هم آوردهاند که نه، مذاقش مذاق خوبى است و همان مذاق درست و صحیحى است که خود ما به آن معتقدیم و [او] همان خلاف را کرده؛ تفاوت میگذارید بین این دو یا نه؟ باید تفاوت بین این دو نگذارید. غرض، تخطّى از حدود نباید بشود.
آسانسازی دسترسی مردم به مراکز قوهٔ قضاییه
… مردمیم، خیلی از این مردم از ما بالاتر هم هستند و بنابراین اینکه کسی از موضع بالا به آحاد مردم نگاه کند غلط است؛ بنابراین روحیهی خدمتگزاری [مهم است]. ما باید خودمان را خدمتگزار مردم بدانیم؛ هر کدام ما در هر جایی که هستیم. این یکی از جنبههای مردمی بودن است. یک جنبهی دیگر این است که ما کاری کنیم که دسترسی مردم به قوّهی قضائیّه آسان بشود. یکی از کارهای مهم این است که مردم براحتی بتوانند به مراکز مورد نیازشان در قوّهی قضائیّه دسترسی داشته باشند.
نقد فضاسازی برای اعدام مفسدان و لزوم برخورد دقیق و عادلانه
… اینجوری است، یک سرش را زدی، چند سر دیگر دارد که بالا میآیند؛ باید بهطور کامل با آن مواجهه بشود. اینکه علنی میکنیم، برای این است که همه بدانند، همه بفهمند بنا است با مفسد بدون رعایت هیچ ملاحظهای برخورد قاطع صورت بگیرد.[6] (اجازه بفرمایید، اجازه بفرمایید! شما مگر دادگاهید که میگویید اعدام باید گردد؟[7] بعضیهایشان ممکن است اعدامی باشند، بعضی ممکن است نخیر، اعدامی نباشند، حبسی باشند؛ فضاسازی نکنید که «اعدام باید گردد» که مجبور بشوند [اعدام کنند]؛ البتّه مجبور که نمیشوند، مراعات میکنند.) بنده نوشتهام باید عادلانه باشد و با دقّت انجام بگیرد؛ یعنی کار بایستی دقیق و عادلانه انجام بگیرد.
اجرای عدالت قضایی در سراسر کشور بهعنوان مسئلهٔ اساسی
… بودند و در همان دورانِ محدودِ مدیریت بر قوهی قضائیه، بناهای مستحکمی را بنیانگذاری کردند، پایهگذاری کردند؛ و این به نام این بزرگوار خواهد ماند؛ و عبرتی است برای ما، که سعی کنیم با تلاش و با ابتکار، از زمانهای محدود استفاده کنیم برای کارهای بزرگ و ماندگار. همچنین همصدا و همسخن با رئیس محترم قوهی قضائیه، از شما کارکنان محترم قوه، مدیران ارشد، مدیران میانی، قضات محترم و پاکدامن و شریف تشکر میکنیم و امیدوار هستیم که این تلاشها و همتهای شما بتواند مسئلهی اساسی کشور را که اجرای عدالت قضائی در سرتاسر کشور است، تحقق ببخشد.
نگاه نکردن قاضی به جایگاه و عنوان طرفین دعوا
… در قوّهی قضائیّه بودهاید و میدانید. بنده هم بهعنوان یک کسى که گزارشهاى گوناگونى از امور جامعه، مردم، و از این قبیل به بنده، مکرّر، همیشه داده میشده -الان هم همینطور- میدانم که اینجور نیست. «......» باید این برگردد. این هم نمیشود جز به همان استقلال. استقلال به این معنا است که قاضى وقتى میخواهد حکم بکند نگاه نکند که این حکم [مربوط به چه کسى است]. معمول است در دنیا [مجسّمهی] آن قاضى که ترازو دستش است، چشمش بسته است؛ این «چشم بستن» یک چیز سمبلیک بسیار درستى است؛ [یعنى قاضى باید بگوید] من کار ندارم چه کسى اینجا نشسته که به او بگویم اباالحسن، براى آن یکى اسم شخصیاش را بیاورم؛ به این کنیه بگویم، به آن اسم بگویم؛ نه، من کار دارم به دو آدم -فارغ و خالى از همهی عناوین و اعتبارات- و دربارهی این دو نفر انسان میخواهم حلوفصل خصومت بکنم آنجایى که خصومتى هست، آنجایى هم که خصومت نیست همینطور. حکم الهى را جارى بکنیم. خب، حالا در مورد قسط …
نادرستی کشتن حتی عثمان بدون محاکمه در اسلام
… او را کشتید؟ میخواستید به مجازات برسد، میدادید دست ما، که دادگاه عادل و قاضی بهحقّیم، تا او را محاکمه میکردیم؛ درمقابل چشم مردم، گناهان او را به او گوشزد میکردیم، به مردم گوشزد میکردیم تا مردم میدانستند که حالا که عثمان کشته میشود، چرا کشته میشود. در اسلام، حتی بدون محاکمه کشتن عثمان هم درست نیست. ازطرف عامۀ مردم، کسی مثل امیرالمؤمنین بایستی زمام این کار را در دست داشته باشد؛ لذا میفرماید: «فَاَسَأتُمُ الجَزَعَ». واقعش هم همین بود، اگر آمده بودند عثمان را خلع کرده بودند از حکومت، امیرالمؤمنین به حکومت میرسید. بعد مثل همۀ مجرمین سیاسی و غیر سیاسی در اختیار امیرالمؤمنین بود، او را در محضر یک دادگاه عادلانهای محاکمه میکردند، بدون …
رعایت نکردن روابط، خویشاوندی و خدمات گذشتهٔ افراد در محاسبهٔ قضایی
من در حالات امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام مطالعه میکردم، دیدم این عدلی که ما از آن بزرگوار شنیدهایم ـ اگرچه گمان نمیکنم که حتی ما شیعیان و جوامع شیعی، آن عدالت را درست لمس و درک کرده باشیم که چه بوده است؛ لیکن آنقدر عظیم بوده که دنیا را پُر کرده است و آوازۀ عدل امیرالمؤمنین در همهجا گسترده شده است ـ به میزان زیادی مربوط است به همین عدم رعایت جاذبهها و ارتباطها، عدم رعایت خویشاوندی، حتی عدم رعایت خدمات گذشتۀ یک انسان، آنوقتیکه پای محاسبۀ قضایی میرسد.