رفتن به محتوای اصلی

عبرت‌های عاشورااصطلاح

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

درس‌گیری از علل و زمینه‌های واقعهٔ عاشورا در جامعهٔ پس از پیامبر اکرم (ص).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار جمعی از پاسداران— ۱۳۷۳/۱۰/۱۵

سیر زمانی

از ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۷
۱۳۷۳۱۳۷۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

بنده، در سال گذشته، به مناسبت یاد حسین بن علی علیه‌السّلام، این را مطرح کردم که ماجرای امام حسین جدای از یک درس، یک عبرت است. درس آن است که به ما میگوید: این بزرگوار، آن‌طور عمل کرد. ما هم باید آن‌گونه عمل کنیم. امام حسین درس بزرگی به همه بشریت داده که خیلی با عظمت و در جای خود محفوظ است. اما غیر از درس، چیز دیگری وجود دارد و آن عبرت است. عبرت آن است که انسان نگاه کند و ببیند چطور شد حسین‌بن‌علی علیه‌السّلام - همان کودکی که جلوِ چشم مردم، آن همه موردِ تجلیلِ پیغمبر بود و پیغمبر درباره او فرموده بود: «سیّد شباب اهل الجنه»؛ سرور جوانان بهشت - بعد از گذشت نیم قرن از زمان پیغمبر، با آن وضعِ فجیع کشته شد!؟ چطور شد که این امّت، حسین‌بن‌علی را جلوِ چشم کسانی از همان نسلی که دیده بودند که او بر دوش پیغمبر سوار میشد و این حرفها را از زبان پیغمبر درباره او شنیده بودند، با آن وضع فجیع کشتند!؟ این، عبرت است. مگر شوخی بود که دختران پیغمبر را مثل دخترانِ سرزمینهاىِ فتح شده غیر اسلامی، بیاورند جلوِ چشم مردم کوچه و بازار بگردانند و به کسی مثل زینب سلام‌اللَّه‌علیها اهانت کنند!؟ چطور شد که کار به این‌جا رسید؟ این، همان عبرت است و از درس بالاتر است. این، نگاه به اعماق و ریزه‌کاریهای تاریخ و حوادث است.
من، یک وقت درباره عبرتهای ماجرای امام حسین صحبتهایی کردم و گفتم که ما از این حادثه، غیر از درسهایی که میآموزیم؛ عبرتهایی نیز میگیریم. «درسها» به ما میگویند که چه باید بکنیم؛ ولی «عبرتها» به ما میگویند که چه حادثه‌ای اتّفاق افتاده و چه واقعه‌ای ممکن است اتّفاق بیفتد.
امام خمینىِ عزیز بزرگ ما، افتخار بزرگش این بود که یک امّت بتواند عامل به سخن آن پیامبر باشد. شخصیت انسانهای غیر پیامبر و غیر معصوم، مگر با آن شخصیت عظیم قابل مقایسه است؟ او، آن جامعه را به وجود آورد و آن سرانجام دنبالش آمد. آیا هر جامعه اسلامی، همین عاقبت را دارد؟ اگر عبرت بگیرند، نه؛ اگر عبرت نگیرند، بله. عبرتهای عاشورا این‌جاست.

شاهدها (۲۴ پاراگراف)

وابستگی عاقبت جامعهٔ اسلامی به عبرت گرفتن یا نگرفتن

امام خمینىِ عزیز بزرگ ما، افتخار بزرگش این بود که یک امّت بتواند عامل به سخن آن پیامبر باشد. شخصیت انسانهای غیر پیامبر و غیر معصوم، مگر با آن شخصیت عظیم قابل مقایسه است؟ او، آن جامعه را به وجود آورد و آن سرانجام دنبالش آمد. آیا هر جامعه اسلامی، همین عاقبت را دارد؟ اگر عبرت بگیرند، نه؛ اگر عبرت نگیرند، بله. عبرتهای عاشورا این‌جاست.

شناخت علت پوکی جامعه برای جلوگیری از تکرار آن

بنابراین، اهل‌بیت محترمند؛ آن روز هم در نهایت احترام بودند؛ اما در عین حال وقتی جامعه تهی و پوک شد، این اتّفاق میافتد. حالا عبرت کجاست؟ عبرت این‌جاست که چه کار کنیم جامعه آن‌گونه نشود. ما باید بفهمیم که آن‌جا چه شد که جامعه به این‌جا رسید. این، آن بحث مشروح و مفصّلی است که من مختصرش را میخواهم عرض کنم.

تفاوت درس‌ها و عبرت‌های ماجرای امام حسین

من، یک وقت درباره عبرتهای ماجرای امام حسین صحبتهایی کردم و گفتم که ما از این حادثه، غیر از درسهایی که میآموزیم؛ عبرتهایی نیز میگیریم. «درسها» به ما میگویند که چه باید بکنیم؛ ولی «عبرتها» به ما میگویند که چه حادثه‌ای اتّفاق افتاده و چه واقعه‌ای ممکن است اتّفاق بیفتد.

عبرت یعنی نگریستن به اینکه چگونه امت فرزند پیامبر را کشت

… امام حسین جدای از یک درس، یک عبرت است. درس آن است که به ما میگوید: این بزرگوار، آن‌طور عمل کرد. ما هم باید آن‌گونه عمل کنیم. امام حسین درس بزرگی به همه بشریت داده که خیلی با عظمت و در جای خود محفوظ است. اما غیر از درس، چیز دیگری وجود دارد و آن عبرت است. عبرت آن است که انسان نگاه کند و ببیند چطور شد حسین‌بن‌علی علیه‌السّلام - همان کودکی که جلوِ چشم مردم، آن همه موردِ تجلیلِ پیغمبر بود و پیغمبر درباره او فرموده بود: «سیّد شباب اهل الجنه»؛ سرور جوانان بهشت - بعد از گذشت نیم قرن از زمان پیغمبر، با آن وضعِ فجیع کشته شد!؟ چطور شد که این امّت، حسین‌بن‌علی را جلوِ چشم کسانی از همان نسلی که دیده بودند که او بر دوش پیغمبر سوار میشد و این حرفها را از زبان پیغمبر درباره او شنیده بودند، با آن وضع فجیع کشتند!؟ این، عبرت است. مگر شوخی بود که دختران پیغمبر را مثل دخترانِ سرزمینهاىِ فتح شده غیر اسلامی، بیاورند جلوِ چشم مردم کوچه و بازار بگردانند و به کسی مثل زینب سلام‌اللَّه‌علیها اهانت کنند!؟ چطور شد که کار به این‌جا رسید؟ این، همان عبرت است و از درس بالاتر است. این، نگاه به اعماق …

عبرت یعنی پرسش از چگونگی کشته شدن امام حسین (ع) به دست امتی که تجلیل پیامبر از او را دیده بود

… امام حسین جدای از یک درس، یک عبرت است. درس، آن است که به ما می‌گوید این بزرگوار آن‌طور عمل کرد، ما هم باید آن‌گونه عمل کنیم. امام حسین درس بزرگی به همۀ بشریّت داده که خیلی باعظمت و در جای خود محفوظ است؛ اما غیر از درس، چیز دیگری وجود دارد و آن عبرت است. عبرت آن است که انسان نگاه کند و ببیند چطور شد حسین‌بن‌علی علیه‌السلام همان کودکی که جلوِ چشم مردم، آن‌همه موردِ تجلیلِ پیغمبر بود و پیغمبر دربارۀ او فرموده بود: سید شَباب اهل الجنة، سرور جوانان بهشت، بعد از گذشت نیم قرن از زمان پیغمبر، با آن وضعِ فجیع کشته شد! چطور شد که این امت، حسین‌بن‌علی را جلوِ چشم کسانی از همان نسلی که دیده بودند که او بر دوش پیغمبر سوار می‌شد و این حرف‌ها را از زبان پیغمبر دربارۀ او شنیده بودند، با آن وضع فجیع کشتند! این عبرت است. مگر شوخی بود که دختران پیغمبر را مثل دخترانِ سرزمین‌های فتح‌شدۀ غیر اسلامی، بیاورند جلوِ چشم مردم کوچه و بازار بگردانند و به کسی مثل زینب سلماا‌الله‌علیها اهانت کنند! چطور شد که کار به اینجا رسید؟ این، همان عبرت است و از درس بالاتر است. این نگاه به اعماق و …

اختصاص عمدهٔ این بحث به زمان حاکمیت اسلام و کشور ما

بحث سوم، درباره‌ی عبرتهای عاشوراست که چند سال قبل از این، ما این مسأله را مطرح کردیم که عاشورا غیر از درسها، عبرتهایی هم دارد. بحث عبرتهای عاشورا مخصوص زمانی است که اسلام حاکمیت داشته باشد. حداقل این است که بگوییم عمده این بحث، مخصوص به این زمان است؛ یعنی زمان ما و کشور ما، که عبرت بگیریم.

هشدار دربارهٔ امکان تکرار آن سرنوشت در صورت غفلت

… را پیدا کرده‌ایم که آن راه را مجدّداً برویم و اسم اسلام را در دنیا زنده کنیم و پرچم اسلام و قرآن را برافراشته نماییم. در دنیا این افتخار نصیب شما ملت شد. این ملت تا امروز هم که تقریباً بیست سال از انقلابش گذشته است، قرص و محکم در این راه ایستاده و رفته است. اما اگر دقّت نکنید، اگر مواظب نباشیم، اگر خودمان را آن‌چنان که باید و شاید، در این راه نگه نداریم، ممکن است آن سرنوشت پیش بیاید. عبرت عاشورا، این‌جاست.

اهمیت عبرت‌های عاشورا بیش از درس‌های آن

… کار کشور اسلامی به جایی رسید که مردم مسلمان - از وزیرشان، امیرشان، سردارشان، عالمشان، قاضیشان، قاریشان و اجامر و اوباششان - در کوفه و کربلا جمع شدند و جگر گوشه‌ی پیغمبر را با آن وضع فجیع به خاک و خون کشیدند؟! خوب؛ انسان باید به فکر فرو رود، که چرا چنین شد؟ این قضیه را بنده دو، سه سال پیش، در یکی دو سخنرانی، با عنوان "عبرتهای عاشورا" مطرح کردم. البته درسهای عاشورا مثل درس شجاعت و غیره جداست. از درسهای عاشورا مهمتر، عبرتهای عاشوراست. این را من قبلاً گفته‌ام. کار به جایی برسد که جلو چشم مردم، حرم پیغمبر را به کوچه و بازار بیاورند و به آنها تهمت خارجی بزنند!

لزوم تحقیق و تمهید برای جلوگیری از تکرار فاجعهٔ کربلا

… رخدادهایی چنین، انسان را نگران میکند. مگر ما از جامعه‌ی زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهماالسّلام قرصتر و محکم‌تریم؟! چه کنیم که آن گونه نشود؟ خوب؛ به سؤالی که گفتیم «چه شد که چنین شد؟» کسی جواب جامعی نداده است. مسائلی عنوان شده است که البته کافی و وافی نیست. به همین دلیل، قصد دارم امروز کوتاه و مختصر، درباره‌ی اصل قضیه صحبت کنم. آن‌گاه سررشته‌ی مطلب را به دستِ ذهن شما میسپارم تا خودتان درباره‌ی آن فکر کنید. کسانی که اهل مطالعه و اندیشه‌اند، دنبال این قضیه تحقیق و مطالعه کنند و کسانی که اهل کار و عملند، دنبال این باشند که با چه تمهیداتی میتوان جلو تکرار چنین قضایایی را گرفت؟

پرسش از علت شهادت امام حسین در جامعهٔ پرورده به دست پیامبر و امیرالمؤمنین

عبرت ماجرای امام حسین این است که انسان فکر کند در تاریخ و جامعه اسلامی؛ آن هم جامعه‌ای که در رأس آن، شخصی مثل پیامبر خدا - نه یک بشر معمولی - قرار دارد و این پیامبر، ده سال با آن قدرت فوق تصوّر بشری و با اتّصال به اقیانوس لایزال وحی الهی و با حکمت بیانتها و بیمثالی که از آن برخوردار بود، در جامعه حکومت کرده است و بعد باز در فاصله‌ای، حکومت علی بن ابی‌طالب بر همین جامعه جریان داشته است و مدینه و کوفه، به نوبت پایگاه این حکومت عظیم قرار گرفته‌اند؛ چه حادثه‌ای اتّفاق افتاده و چه میکروبی وارد کالبد این جامعه شده است که بعد از گذشت نیم قرن از وفات پیامبر و بیست سال از شهادت امیرالمؤمنین علیهما السّلام، در همین جامعه و بین همین مردم، کسی مثل حسین بن علی را با آن وضع به شهادت میرسانند؟!

بی‌اعتنایی پیروان حق به سرنوشت جهان اسلام، عامل دیگر فاجعه

عامل دیگری که وضع را به آن جا رسانید و انسان در زندگی ائمه علیهم السلام این معنا را مشاهده میکند، این بود که پیروان حق که ستونهای آن اساس واقعىِ بنای ولایت و تشیّع محسوب میشدند، از سرنوشت دنیای اسلام اعراض کردند و نسبت به آن بیتوجّه شدند و به سرنوشت دنیای اسلام، اهمیت نمیدادند. بعضی افراد یک مدّت مقداری تحمّس و شور نشان دادند که حکّامْ سختگیری کردند؛ مثل قضیه‌ی هجوم به مدینه در زمان یزید که اینها علیه یزید سر و صدایی به راه انداختند، او هم آدم ظالمی را فرستاد و قتل عامشان کرد. این گروه هم، همه چیز را به کلّی بوسیدند و کنار گذاشتند و …

عاشورا صحنهٔ عبرت افزون بر درس‌ها

بحث سوم، دربارۀ عبرت‌های عاشوراست؛ عاشورا غیر از درس‌ها، عبرت‌هایی هم دارد. (77/2/18) عاشورا یک صحنۀ عبرت است؛ انسان باید به این صحنه نگاه کند، تا عبرت بگیرد. یعنی چه عبرت بگیرد؟ یعنی خود را با آن وضعیت مقایسه کند و بفهمد در چه حال و در چه وضعیتی است، چه چیزی او را تهدید می‌کند، چه چیزی برای او لازم است؛ این را می‌گویند: عبرت. شما اگر از جاده‌ای عبور کردید و اتومبیلی را دیدید که واژگون شده یا تصادف کرده و آسیب …

نخستین عبرت: علت رسیدن جامعهٔ اسلامی به وضعی که فداکاری امام حسین (ع) را لازم کرد

اولین عبرتی که در قضیۀ عاشورا ما را به خود متوجه می‌کند، این است که ببینیم چه شد که پنجاه سال بعد از درگذشت پیغمبر صلوات‌الله‌و‌سلمااه‌علیه جامعۀ اسلامی به آن حدی رسید که کسی مثل امام حسین علیه‌السلام ناچار شد برای نجات جامعۀ اسلامی چنین فداکاری‌ای بکند. این فداکاری حسین‌بن‌علی علیه‌السلام یک‌وقت بعد از هزار سال از صدر اسلام است، یک‌وقت در قلب کشور‌ها و ملت‌های مخالف و معاند با اسلام است، این یک حرفی است؛ اما حسین‌بن‌علی علیه‌السلام در مرکز اسلام، در مدینه و مکه ـ مرکز وحی نبوی ـ وضعیتی دید که هرچه نگاه کرد، …

فوریت عبرت‌های عاشورا برای امروز و لزوم شناخت آن بیماری و اجتناب از آن

چه شد که به چنین مرحله‌ای رسیدند؟ این، آن عبرت است. ما باید این را امروز مورد توجه دقیق قرار دهیم. (71/4/22) عبرت‌های عاشورا بحثی است مخصوص زمانی که اسلام حاکمیت داشته باشد. حداقل این است که بگوییم عمدۀ این بحث، مخصوص به این زمان است. (77/2/18) عبرت اینجاست! ما باید آن بیماری را بشناسیم، آن را یک خطر بزرگ بدانیم و از آن اجتناب کنیم. به نظر من این پیام عاشورا، از درس‌ها و پیام‌های دیگر عاشورا برای ما امروز فوری‌تر است. ما باید بفهمیم چه بلایی بر سر آن جامعه آمد. (71/4/22) آیا هر جامعۀ اسلامی، همین عاقبت را دارد؟ اگر عبرت بگیرند، نه! اگر عبرت نگیرند، بله! ممکن است؛ مگر عبرت بگیرند. عبرت‌های عاشورا اینجاست. (77/2/18)

عبرت در چاره‌جویی برای جلوگیری از تهی شدن جامعه با وجود احترام اهل‌بیت

… یعنی علی، فاطمه، حسن و حسین؛ او می‌نویسد. حالا ما شیعه که خب، این حرف‌ها جزو جانمان است، اما آن برادر مسلمان غیر شیعه این را نوشته و نشر کرده است. کتاب هم هست، بنده هم دارم این کتاب را، هزارها نسخه هم لابد چاپ شده، پخش شده. اهل‌بیت محترمند، این را بدانید. آن روز هم در نهایت احترام [بودند]، اما درعین‌حال وقتی جامعه تهی شد، خالی شد، پوک شد، این اتفاق می‌افتد. حالا عبرت کجاست؟ عبرت اینجاست که چه‌کار کنیم که جامعه آن‌طور نشود. باید بفهمیم آنجا چه شد که جامعه به اینجا رسید.

اهمیت بیشتر عبرت‌های عاشورا از درس‌های عاشورا

… اسلامی به جایی رسیده که همین مردم مسلمان ـ از وزیرشان، امیرشان، سردارشان، عالمشان، قاضی‌شان، قاری‌شان، اَجامِر[3] و اوباششان ـ در کوفه و کربلا جمع بشوند، جگرگوشۀ همین پیغمبر را با آن وضع فجیع به خاک و خون بکِشند. خب آدم باید به فکر فروبرود، چرا این‌طوری شد؟ از درس‌های عاشورا مهم‌تر، عبرت‌های عاشوراست؛ این را من قبلاً گفتم. کار به جایی برسد که جلوی چشم مردم، حرم پیغمبر را بیاورند در کوچه و بازار، به اینها تهمت خارجی بزنند!

شناخته‌شدن جوهر افراد هنگام ترس بزرگان و خشونت دشمن

این یک عبرت عجیب است در تاریخ. آنجایی که بزرگان می‌ترسند، آنجایی که دشمن، چهرۀ بسیار خشنی را از خود نشان می‌دهد، آنجایی که همه احساس می‌کنند که اگر وارد میدان بشوند، میدان غریبانه‌ای آنها را در خود خواهد گرفت؛ اینجاست که جوهرها و باطن افراد شناخته می‌شود. (71/4/10) همان‌طورکه خود امام علیه‌السلام در یک بیانی فرمود: «اَلنّاسُ عَبیدُ الدُّنیا وَ الدّینُ لَعِقٌ عَلَی اَلسِنَتِهِم [یَحوطونَهُ ما دَرَّت مَعایِشُهُم] فَاِذا مُحِّصوا بِالبَلاءِ قَلَّ الدَّیّانونَ»[18]، در آن زمان این ترسیم واقعیت بود، وقتی‌که سختی‌ها …

در معرض خطر بازگشت بودن هر جامعهٔ اسلامی

… دخلاً بینکم».[3] این، همان برگشت است؛ برگشت به قهقرا و عقبگرد. شما مثل زنی هستید که پشمها یا پنبه‌ها را با مغزل[4] نخ میکند؛ بعد از آن که این نخها آماده شد، دوباره شروع میکند نخها را از نو باز کردن و پنبه نمودن! شما در حقیقت نخهای رشته خود را پنبه کردید. این، همان برگشت است. این، عبرت است. هر جامعه اسلامی، در معرض همین خطر هست.

پوک شدن جامعه از ارزش‌ها با رعایت نشدن این اصول

شبیه این ماجرا برای ابیذر و دیگران هم اتّفاق افتاد. شاید خود «عبداللَّه‌بن‌مسعود» یکی از همین افراد بود. وقتی که رعایت این سررشته‌ها نشود، جامعه از لحاظ ارزشها پوک میشود. عبرت، این‌جاست.

تهی شدن تدریجی جامعه از ارزش‌ها و مردود شدن در امتحان بزرگ

… را انجام دهند، اینها کارهای خیلی خوبی کرده‌اند؛ اینها دنیاطلبی نیست. دنیاطلبی آن است که کسی برای خود بخواهد؛ برای خود حرکت کند؛ از بیت‌المال یا غیر بیت‌المال، به فکر جمع کردن برای خود بیفتد؛ این بد است. باید مراقب باشیم. همه باید مراقب باشند که این‌طور نشود. اگر مراقبت نباشد، آن وقت جامعه همین‌طور بتدریج از ارزشها تهیدست میشود و به نقطه‌ای میرسد که فقط یک پوسته ظاهری باقی میماند. ناگهان یک امتحان بزرگ پیش می‌آید - امتحان قیام ابی‌عبداللَّه - آن وقت این جامعه در این امتحان مردود میشود!

گسستگی و زود خسته شدن پیروان حق در دوران امام حسین و پیشروی دشمن

… است که امروز دنیا زیر پرچم معارف انبیا علیهم‌السّلام است و هر جای دنیا که شما بروید، میبینید که معارف انبیا مطرح است و همه اخلاقیاّت خوب و این همه نامهای زیبا، مثل عدالت و صلح و ... به خاطر تعلیمات انبیاست. راز همه اینها، خسته نشدن و از میدان در نرفتن است. در دوران امام حسین علیه‌السّلام و آن بخش از تاریخ اسلام که این قدر فاجعه آفرینی شده است؛ این اصل وجود نداشت؛ به خاطر این که آنها با هم پیوند و ارتباط نداشتند و زود احساس شکست میکردند و زود خسته میشدند و میدان را خالی میکردند؛ در نتیجه دشمن هم جلو میآمد.

خطرناک بودن بیماری‌ای که آن جامعه را به آن وضع رساند و لزوم ترس از آن

… در «آناءَ اللَّیلِ وَ اَطرافَ النَّهارِ»[4]، از آن مسجد و آن تشکیلات بلند بود. این همان شهر بود که پس از گذشت سال‌هایی نه‌چندان طولانی، در بازارش دختران و حرم امیرالمؤمنین علیه‌السلام را با حالت اسارت می‌گرداندند. در ظرف بیست سال چه شد که به آنجا رسیدند؟ اگر بیماری‌ای وجود دارد که می‌تواند جامعه‌ای را که در رأسش کسانی مثل پیغمبر اسلام و امیرالمؤمنین علیهماالسلام بوده‌اند، در ظرف چند ده سال به آن وضعیت برساند، این بیماری، بیماری خطرناکی است و ما هم باید از آن بترسیم. آن جامعه را پیغمبر ساخته بود. (71/4/22) جامعۀ اسلامی با محوریت پیامبر عظیم‌الشأن، آن عشق مردم به او، آن ایمان عمیقِ مردم به او، آن جامعۀ سرتاپا حماسه و شور دینی؛ همین جامعۀ ساخته‌وپرداخته، بعد از پنجاه سال کارش به آنجا رسید. (77/2/18) وضعی پیش آمد که کسی مثل …

تعلق این بحث تاریخی به شیعه و سنی و همهٔ فرق اسلامی

حالا نمیخواهیم وارد بحثهای کلامی شویم. من میخواهم تاریخ را بگویم و کمی تاریخ را تحلیل کنم، و بیشترش را شما تحلیل کنید. این بحث هم متعلّق به همه است؛ صرفاً مخصوص شیعه نیست. این بحث، متعلّق به شیعه و سنّی و همه فِرَق اسلامی است. همه باید به این بحث توجّه کنند؛ چون این بحث برای همه مهم است.

لزوم تبیین آن به‌دست صاحب‌نظران در فرهنگ کنونی کشور

بنده، برای این‌که این معنا در فرهنگ کنونی کشور، ان‌شاءالله به وسیله افراد صاحب رأی و نظر و فکر تبیین شود و دنبال گردد، نکاتی را به اختصار بیان میکنم: