رفتن به محتوای اصلی

عبدالملک‌بن‌مروانشخص

نام‌های دیگر: عبدالملک مروان، عبدالملک بن مروان

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

خلیفهٔ اموی هم‌زمان با امام سجاد (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم افتتاحیه‌ کنگره جهانى حضرت رضا (علیه‌السلام) در مشهد— ۱۳۶۵/۰۴/۲۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۶
۱۳۶۵۱۳۶۶

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۴۰ پاراگراف)

مدبرترین خلیفهٔ اموی و ایجاد حکومتی مسلط همراه با ارعاب و اختناق

حادثۀ بعد که باز موجب سرکوب و ضعف شیعیان شد، حادثۀ شهادت مختار در کوفه و تسلط عبدالملک‌بن‌مروان بر همۀ جهان اسلام بود. بعد از مرگ یزید، خلفایی که آمدند یکی معاویة‌بن‌یزید بود که بیش از سه ماه حکومت نکرد. پس از او مروان‌بن‌حکم آمد که ده ماه خلافت کرد و بعد از او عبدالملک به خلافت رسید که او یکی از مدبرترین خلفای بنی‌امیه است. دربارۀ او گفته‌اند: «کانَ عَبدُالمَلِکِ اَشَدَّهُم شَکیمَةً، وَ اَمضاهُم عَزیمَةً».[10] عبدالملک توانست تمام عالم اسلام را در مشت خودش بیاورد و یک حکومت مسلطی توأم با ارعاب و اختناقِ شدید ایجاد کند.

پایان دادن به دنباله‌های حرکت مختار و رکود شیعه در عراق و کوفه

تسلط عبدالملک بر حکومت، متوقف بر این بود که رقبای او از بین بروند. مختار که مظهر تشیّع بود قبل از روی‌کارآمدن عبدالملک به‌دست مُصعَب‌بن‌زبیر نابود شد. ولی عبدالملک می‌خواست به دنباله‌های حرکتِ مختار و غیره و حرکت‌های دیگر تشیّع خطِ پایان بکشد و همین کار را کرد و درحقیقت شیعه در عراق به‌ویژه کوفه که در آن زمان یکی از مراکز اصلیِ شیعه بود دچار رکود و خاموشی شد. پاسدار اسلام، ش8

نظارت کامل و گماشتن جاسوس بر زندگی امام سجاد (ع)

البته دستگاه عبدالملک ـ که بیشترین دوران امامت سی‌وچندسالۀ امام سجاد را این حکومت گرفته بود[10] ـ کمال اِشراف و نظارت را بر زندگی امام سجاد (ع) داشت، جاسوس‌هایی گماشته بود که وضع زندگی امام سجاد ـ حتی مسئلۀ داخلی و خصوصی آن حضرت ـ را به او گزارش می‌دادند.

قاری قرآن که با رسیدن به خلافت قرآن را کنار گذاشت

یعنی بنی‌هاشم با حکومت بازی می‌کردند و مسئلۀ دین و وحی در کار نبود. در این مورد هم می‌توان گفت که اگر غلطی کرده، مست و در حالت مستی این سخن را گفته است. واِلّ حتی مثل خود عبدالملک یا حَجاج، کسانی نبودند که آشکارا با اندیشۀ توحید یا اندیشۀ نبوت مخالفت کنند. عبدالملک‌مروان کسی بود که آن‌قدر تلاوت قرآن می‌کرد که یکی از قراء قرآن شناخته شده بود. منتها وقتی‌که به او خبر دادند تو خلیفه شدی و به حکومت رسیدی، قرآن را بوسید و گفت: «هَذا فِراقُ بَینی وَ بَینِکَ»[18] یعنی دیگر دیدار من و تو به قیامت افتاد. حقیقت هم همین بود که دیگر به قرآن مراجعه نمی‌کرد. حجاج‌بن‌یوسف که شما شنیدید این‌همه ظالم بوده و یقیناً آن مقدار که شما شنیده‌اید، کمتر از ظلم واقعی اوست، وقتی بر منبر خطبه می‌خواند در خطبه‌هایش مردم را امر به تقوای خدا می‌کرد. بنابراین آنچه که در زندگی امام سجاد (ع) وجود دارد، یادآوری اندیشه‌های اسلامی و …

ملامت امام سجاد (ع) بر ازدواج با کنیز آزادشده به‌عنوان تهدید ضمنی

1. یک‌وقت عبدالملک نامه‌ای نوشت به امام سجاد (ع) و حضرت را بر ازدواج با کنیزِ آزاد‌شدۀ خودش ملامت کرد. حضرت کنیزی داشتند و آن کنیز را آزاد کردند، سپس با او ازدواج کردند. عبدالملک نامه‌ای نوشت و امام را مورد شماتت قرار داد. البته کار امام یک کار بسیار انسانی و اسلامی بود، برای اینکه یک کنیزی را از قید عبودیت و رِقیَّت[26] آزاد کرده بود و سپس به همان کنیزِ برده، شرافت بخشیده و او را همسرِ خود قرار داده بود، و این کار بسیار انسانی و جالبی است. ولی انگیزۀ عبدالملک از نامه‌نوشتن این بود که درضمنِ اینکه تعرضی به امام سجاد (ع) کرده باشد، می‌خواست به آن بزرگوار بفهماند که از مسائل داخلی ایشان هم مطّلع است، و بدین وسیله یک تهدیدِ ضمنی بود برای حضرت. امام سجاد (ع) در پاسخ، نامه‌ای نوشتند و در مقدمه فرمودند: این کار هیچ اِشکالی ندارد، و بزرگان هم چنین کاری کرده‌اند، پیغمبر خدا هم چنین عملی انجام داده است، ازاین‌رو هیچ ملامتی بر من نیست، «فَلَا لُؤْمَ عَلَىٰ مُسلِمٍ، إِنَّمَا اللُّؤْمُ لُؤمُ …

پرهیز از درگیری با امام سجاد (ع) و اعتراف به قدرت زبان بنی‌هاشم

… کرد و گفت: ای امیرالمؤمنین! ببین علی‌بن‌الحسین چه تفاخری بر تو کرده است. یعنی در این نامه فهمانده است که پدرانِ من، همه مؤمنینِ بالله بوده‌اند و پدرانِ تو، همه کفار و مشرکین بوده‌اند. می‌خواست پدرش را تحریک کند که یک عملِ حادی درمقابل این نامه انجام دهد. ولی عبدالملک از پسرش عاقل‌تر بود و می‌دانست که نسبت به چنین قضایایی نباید با حضرت سجاد (ع) درگیر شود، لذا به پسرش خطاب کرده گفت: چیزی نگو پسرم! این زبان بنی‌هاشم است که صخره‌ها را می‌شکافد. یعنی زبان استدلال اینها بسیار قوی است و درشت‌گو هستند.

درخواست شمشیر پیامبر (ص) از امام سجاد (ع) و وعدهٔ پاداش

عبدالملک اطلاع پیدا کرده بود که شمشیر پیغمبر (ص) در اختیار حضرت سجاد (ع) است و این چیز جالبی بود، زیرا یادگار پیغمبر بود و مایۀ تفاخر. وانگهی بودنِ آن شمشیر نزد امام سجاد، خطری برای عبدالملک بود، زیرا مردم را به‌سوی خود جلب می‌کرد. لذا در نامه‌ای که به امام سجاد نوشت، درخواست کرد که حضرت شمشیر را برای او بفرستد. در ذیلِ نامه هم نوشته بود که اگر کاری داشته باشید، من حاضرم کار شما را انجام دهم! یعنی پاداش آن هِبه[28] را هم در ضمن نامه وعده کرده بود.

ممنوع کردن آغاز سخن در برابر خلیفه پیش از اجازه و ماندگاری این رسم

..عبدالملک مروان ممنوع کرد که کسی درمقابل او شروع کند به صحبت، قبل از آنکه او اجازه بدهد...و این رسم در حدود صدوپنجاه سال، در دنیای اسلام ماند. یعنی حتی بزرگان، وزرا، شخصیت‌های عمده، اجازه نداشتند. جایی خواندم، تا سال 204 این رسم در دنیای اسلام وجود داشت که درمقابل خلیفه، احدی حق نداشت حرف بزند. به نظرم زمان معتصم یا مقتدر بود، که احمدبن‌ابی‌دُؤاد، قاضی و وزیر معروف و مقتدر [عباسی]، این رسم را برطرف کرد و در حضور خلیفه ابتدا به صحبت کرد. تا آن‌وقت کسی چنین حقی را نداشت.

ترویج عقیدهٔ جبر برای حکومت آسان بر مردم

ازطرفی اصول اسلام فراموش می‌شود، ازطرف دیگر اصول ضد اسلامی دارد تزریق می‌شود و توسعه پیدا می‌کند. عبدالملک مروان عقیدۀ به جبر را ترویج می‌کند و مردم را جبری‌مسلک بار می‌آورد؛ برای اینکه بتواند بر مردم آسان حکومت کند و آنچه را که می‌خواهد، در میان مردم به‌جا بیاورد، نیروی مقاومتی در میان مسلمان‌ها جلوی او را نگیرد و مانع کار او نشود، اراده و اختیار را که از اصول اسلامی است، از مردم بگیرد...عقیدۀ به جبر را و اینکه مردم مختار نیستند را ـ هرچه خدا بخواهد، همان واقع خواهد شد، بدون اینکه ارادۀ انسان‌ها در آن تأثیری بگذارد ـ ترویج می‌کرد.‌ 51/11/231

یکپارچه‌کردن عالم اسلام با سرکوب رقیبان و زیرکی سیاسی کم‌مانند

در زمان عبدالملک ـ که خلیفۀ مقتدر اموی بوده است ـ عالم اسلام در یک یکپارچگی قرار گرفت. او همۀ رقبای خود را از بین برد؛ عبدالله زبیر، مصعب‌بن‌زبیر، و همۀ کسانی را که سر بلند کرده بودند، در طول چند سال سرکوب کرد، و جَو عالم اسلام به‌طور خالص و یک‌سره و مطلق در اختیار خلیفۀ اموی قرار گرفت. و خلیفه‌ای که بیشتر معاصر با امام سجاد بوده، همین عبدالملک بوده است. خود عبدالملک هم یک مرد سیاست‌مدارِ بسیار پخته و زیرکی بوده که شاید در تمام خلفای بنی‌امیه، بعد از معاویةبن‌ابی‌سفیان، هیچ خلیفه‌ای به پختگی و زرنگی و کیاست عبدالملک نبوده ـ این‌هم نکته‌ای است که باید به این توجه داشت ـ برخلاف خلفای بعدی که غالباً هرکدامی از یک جهتی یک ضعفی در کارشان بود. این وضع قدرت خلافت.

ممنوع‌کردن قانونی اعتراض و امر به معروف به خلیفه

… هم فرزند پیغمبر را بکُشم، هم خانۀ خدا را ویران کنم! فحش هم داد؛ که در تاریخ نقل کردند فحش‌های او را به یزید. هنوز یک اندازه‌ای آزادی بود، هنوز وقتی‌که خلیفه به کسی فرمانی می‌داد، امر و نهی می‌کرد، امکان این بود که مردم درمقابل خلیفه یک کلمه حرف بزنند. از زمان عبدالملک مروان، قانوناً حرف‌زدن درمقابل خلیفه ممنوع شد، دیگر کسی حق نداشت درمقابل خلیفه حرف بزند و نفس بکِشد. خلیفه و حاکمِ برتر و قدرت بالاتر، هر کاری دلش می‌خواست باید انجام بدهد، هیچ‌کس هم حق ندارد که نفس بکشد و اعتراض و سؤال بکند...بعد از گذشت قریب یک قرن، عبدالملک اول‌کسی بود که این حکم اسلامی را نقض کرد و گفت هیچ‌کس حق ندارد که به من امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر بکند.

پرهیز از ریختن خون بنی‌هاشم از بیم نابودی

… اینها را چون از نزدیک می‌دید، می‌فهمید که سلسله‌جنبان این حرکت‌ها و شورها و حماسه‌ها، آن دست قدرتمندی است که در مدینه است، یعنی علی‌بن‌الحسین صلوات‌الله‌علیه. چون اینها را می‌فهمید، از روی خیرخواهیِ دستگاه خلافت، نامه نوشت، نوشت که علی‌بن‌الحسین را بکُش. عبدالملک در جواب نوشت: «اَمّا بَعدُ فَجَنِّبنی دِماءَ بَنی‌هاشِمٍ»[6] مرا وادار مکن، بلکه باز بدار از اینکه در خون بنی‌هاشم دست ببرم. دلیلی هم که آورد، این بود که گفت من بنی‌امیه را دیدم که هرگاه ولع و حرص به خرج دادند در ریختن خون بنی‌هاشم، نابود شدند. راست هم می‌گفت، عبدالملک دیده بود که معاویه در آخر عمر، در آن مدتی که بعد از رحلت امام حسن مجتبی صلوات‌الله‌علیه در گوشه‌کنار بنا کرد به کشتن شیعیان و دوستان بنی‌هاشم و شاگردانشان، مثل حجربن‌عدی و دیگران، و پسرش یزید که فاجعۀ کربلا را به‌وجود آورد، چگونه …

کسب حکومت با شمشیر و امان‌ندادن به مخالفان

… عمل، به میزان زیادی افتاده بود. عبدالملک ـ که خلیفۀ قبلی، خلیفۀ اسبق اموی و مروانی بود، یعنی پسر مروان و دومین خلیفه از سلسلۀ اموی‌های مروانی ـ در آغاز این سلسله بود، لذا گرفتاری زیادی داشت، خودش هم خلیفۀ بسیار مقتدری بود، بسیار آدم ریاکار و خبیثی هم بود؛ هشت سال از بیست‌ویک سال حکومت عبدالملک، به جنگ گذشته بود؛ جنگ با مختار، جنگ با مصعب‌بن‌زبیر، جنگ با عبدالله‌بن‌زبیر، جنگ با خوارج؛ مرتب در حال جنگ بودند. درحقیقت باید بگویم عبدالملک مروان حکومت را با شمشیر به‌دست آورده بود، با قدرت به‌دست آورده بود، لذا قدر حکومت را می‌دانست و به مخالفین حکومت اجازۀ نفس‌کشیدن نمی‌داد.

فشار شدید بر شیعیان و شهادت بزرگان دوستدار اهل‌بیت (ع)

[عبدالملک] بااینکه به‌خاطر مصالحی، با امام سجاد زیاد سخت‌گیری نمی‌کرد و نمی‌خواست امام سجاد را وادار به یک عکس‌العمل شَدید بکند، شیعیان را آن‌چنان در فشار قرار داده بود که این فشار نمونه‌اش در استانداری حَجّاج‌بن‌یوسف دیده می‌شود، و نمونه‌های دیگری هم دارد.آن‌چنان فشار را سخت کرده بود که انسان حد و حصری برایش نمی‌تواند بیان کند. بسیاری از بزرگانِ علاقه‌مندان به اهل‌بیت را در دوران عبدالملک مروان، و همچنین در دوران بلافاصله بعد از عبدالملک ـ که دوران ولیدبن‌عبدالملک مروان است ـ شهید کردند...خلفای بعد از عبدالملک، حکومت را مفت به‌دست آورده بودند، با ارث به‌دست آورده بودند، یعنی عبدالملک وقتی‌که می‌مرد، وصیت کرد ـ حتی قبل از مردنش ـ که بعد از من، ولید خلیفه باشد که پسرش است، بعد از او هم سلیمان، یعنی حتی حساب خلیفۀ بعد از خلیفه را هم کرده بود! و این‌طور نان پختۀ حاضر و سفرۀ گشودۀ آماده‌ای را درمقابل بچه‌های خودش و بازماندگان خودش گذاشت و رفت. اینها رسیدند سر سفرۀ حاضر، این بود که قدر این حکومتِ مفت به‌دست آمده را چندان نمی‌دانستند، و آن فشار و سخت‌گیری‌ای که در زمان عبدالملک بود، در این زمان نبود. …

نخستین منع رسمی اظهار نظر و اعمال آشکار اختناق اموی

… در منبر گفت من اگر پایم را کج گذاشتم، من را راست کنید و هدایت کنید، یک نفری بلند شد پای منبر، گفت اگر تو کج بروی، با این شمشیر تو را راست خواهیم کرد. کسی هم به او اعتراض نکرد. و همین طور در زمان خلفای دیگر. و همین روال ادامه داشت تا زمان عبدالملک مروان. عبدالملک مروان اول کسی بود که روی منبر رسماً و علناً اظهار کرد به مسلمانها که کسی حق ندارد افکار و نظرات خودش را آزادانه بیان کند. گفت: «لا یامرنی احد بتقویاللّه الّا ضربت عنقه»؛ هرکس بخواهد مثل زمان پیغمبر و خلفای اول پای منبر من توی مسجد بلند بشود و من را امر به تقوای خدا بکند، من گردنش را میزنم. او اختناق اموی را به صورت صریح و روشنی اعمال کرد و اعلام کرد. و الاّ در زمان او هم آنی که ممنوع شد، اظهارنظر سیاسی بود، باز اظهارنظر دینی و در مسائل دینی، اظهارنظر آسان بود. ما میدیدیم در مسجد پیغمبر یک زندیق و ملحد، یعنی مخالف با اسلام و منکر خدا، نشستند با چند نفر دارند نظراتشان را میگویند که همین ماجرای توحید مفضّل …

تسلط بنی‌امیه بر دنیای اسلام و حکومت قدرتمندانهٔ بیست‌ویک‌ساله

… را در کوفه و عراق بیشتر کرد. و بعد از آنی‌که دشمنان دستگاه اموی ـ یعنی مختار و مصعب‌بن‌زبیر ـ به جان هم افتادند و عبدالله‌زبیر از مکه، مختارِ طرف‌دار اهل‌بیت را هم نتوانست تحمل کند و مختار به‌دست مصعب کشته شد، باز این رعب و وحشت بیشتر و امیدها کمتر شد. و بالاخره عبدالملک که سر کار آمد، بعد از مدت کوتاهی تمام دنیای اسلام با کمال قدرت زیر نگین بنی‌امیه قرار گرفت، و عبدالملک بیست‌ویک سال قدرتمندانه حکومت کرد. (1365/4/28)

درگیری‌های خفیف امام سجاد (ع) با او برای باز کردن جو

یکی دیگر از کارهای حاشیه‌ای، دست‌وپنجه نرم‌کردن‌های خفیفی با دستگاه‌های حکومتی یا وابستگان به آنهاست، مثل قضایایی که بین امام سجاد (ع) و عبدالملک بارها اتفاق افتاده است و مثل اموری که بین حضرت با علمای منحرف وابسته به عبدالملک (از قبیل محمدبن‌شهاب زهری) رخ داده و همچنین بعضی از درگیری‌هایی که بین یاران ائمه و خلفا گذشته است، که اینها به‌منظورِ این بوده که مقداری از آن جَو گرفته را باز کنند. اگر کسی با همین مقدار که من بیان کردم وارد شود در روایات اخلاقی، موعظه‌ها، نامه‌ها و دیگر روایاتی که از زبان امام سجاد (ع) نقل شده و یا برخوردهایی که در زندگی امام سجاد بوده، تمام آنها برایش معنی پیدا می‌کند، یعنی خواهد دید که همۀ آن اظهارات و برخوردها در یکی …

جذب دل‌های ضعیف به نوکری او با زخارف دنیوی

… است، من یک نمونه‌اش را در بحث‌های قبلی آوردم: «اَ وَ لا حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّماظَةَ لِأَهلِها». لماظه یعنی پس‌ماندۀ دهان سگ. چقدر این بیان مهم است: آیا یک آزادمرد (انسان آزاده‌ای) نیست که این پس‌ماندۀ دهان سگ را برای اهلش بگذارد! پس‌ماندۀ دهان سگ چیست؟ همین زخارف دنیوی، کاخ‌ها، تشریفات و این چیزهایی که همۀ دل‌های ضعیف در دوران عبدالملک جذب آن می‌شدند؛ اینها را می‌گویند پس‌ماندۀ دهان سگ. همۀ کسانی که نوکری عبدالملک یا نوکری نوکرانش یا حرکت در جریانش را می‌خواستند، برای خاطر همین پس‌مانده‌های دهان سگ می‌خواستند. می‌فرماید: دنبال این پس‌مانده‌های دهان سگ نباشید ای مؤمنان، تا بدین وسیله جذب عبدالملک نشوید.

توان برچیدن تعلیمات اهل‌بیت (ع) در اوج قدرت در صورت تعرض تند

… به دوران آغازین دعوت پیامبر (ص) در مکه. یعنی آن چند سالِ اول که حتی دعوت، علنی هم نبود. شاید بشود دوران امام باقر (ع) را به دوران دوم مکه ـ دوران علنی‌شدنِ دعوت ـ تشبیه کرد و دوران‌های پس از آن را به دوران‌های بعدی دعوت. ازاین‌رو تعرض صریح انجام نمی‌گرفت. مطمئناً اگر آن برخوردهای تندی که ما در بعضی از کلمات امام صادق و امام کاظم و امام هشتم (ع) ملاحظه می‌کنیم، از امام سجاد (ع) سر می‌زد، عبدالملک‌مروان که در اوج قدرت خود بود، به‌آسانی می‌توانست بساط تعلیمات اهل‌بیت (ع) را برچیند و مجدداً کار از سر شروع شود و این عملِ عاقلانه و توأم با حزمی[23] نبود. لکن بااین‌حال، در لابه‌لای کلمات امام سجاد (ع) که احتمالاً مربوط به اواخر زندگی و دوران طولانی امامت این بزرگوار هم می‌باشد، اشاره‌ها یا جلوه‌هایی از تعرض با دستگاه خلافت مشاهده می‌شود.[24]

جلوه‌های تعرض در مکاتبات امام سجاد (ع) با او

ازاین‌رو می‌بینیم هنگامی‌که ائمه بخواهند شرک را بیان کنند، یک تعرض نیمه‌آشکاری با دستگاه خلافت خواهد بود. این کار در زندگی امام سجاد (ع) و در کلمات ایشان هست. نمونۀ دیگری هم از این جلوه‌های تعرض را ما در برخی از مکاتبات میان امام سجاد (ع) و عبدالملک ـ خلیفۀ مقتدر اموی ـ مشاهده می‌کنیم، که من دو نمونۀ آن را در اینجا اشاره می‌کنم:

تهدید امام سجاد (ع) به قطع سهمیهٔ بیت‌المال

امام جواب رد داد. مجدداً به حضرت نامه‌ای تهدیدآمیز نوشت، که اگر شمشیر را نفرستی، من سهمیۀ تو را از بیت‌المال قطع خواهم کرد.[29] امام در پاسخ نوشت: «اما بعد، خداوند عهده‌دار شده است که بندگانِ متقی را از آنچه ناخوشایندشان است نجات ببخشد، و ازآنجاکه گمان ندارند روزی دهد. و در قرآن فرموده است: همانا خدا دوست نمی‌دارد هیچ خیانتگرِ ناسپاس را (اِنَّ اللهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوّانٍ کَفورٍ)[30] اکنون بنگر که کدام از ما دو نفر با این آیه منطبق‌تریم»[31]. این لحن بسیار تندی درمقابل خلیفه بود، زیرا این نامه به دست هرکس می‌افتاد، …

جعل حدیث برای دور کردن مردم از تبلیغات ابن‌زبیر در مکه

… بر مکه مسلط بود، و هروقت مردم می‌خواستند به حج بروند، مجبور بودند در مکه ـ منطقه‌ای که زیر نفوذ عبدالله‌زبیر است ـ چند روزی بمانند و این فرصت بسیار خوبی به عبدالله‌زبیر می‌داد که علیه دشمنان خودش ـ و از همه مهم‌تر عبدالملک‌ مروان ـ تبلیغات کند. و چون عبدالملک مایل بود که مردم تحت تأثیر این تبلیغات قرار نگیرند و به مکه نروند، لذا بهترین و آسان‌ترین راه را در این دید که حدیثی جعل کند که آن حدیث شرف و منزلت مسجدالاقصی را به‌اندازۀ مکه بداند، و حتی آن سنگی که در مسجدالاقصی است به‌قدر کعبه شرف داشته باشد! درحالی‌که می‌دانیم ـ در عرف و فرهنگ اسلامی ـ هیچ نقطه‌ای از دنیا به‌اندازۀ کعبه شرافت ندارد و هیچ سنگی در دنیا جایگزین سنگ خانۀ کعبه و حجرالاسود نمی‌شود. ازاین‌رو، انگیزۀ جعل این حدیث، همین است که مردم را از رخت‌بستن و کمر همت بستن به‌سوی خانۀ خدا و مدینه ـ …

علاقهٔ شدید خلیفه به خوانده شدن با لقب امام‌الهدی

این نمونه روشن می‌کند که ائمه نسبت به اینکه عبدالملک مدح بشود، حساس بودند؛ اما دوستانی مثل کثیّر، حساسیتشان روی «امام‌الهدی» بود، می‌گفتند ما به او امام‌الهدی نگفتیم. و این نمونه، خود، علاقۀ شدید خلیفه را به اینکه به او امام‌الهدی بگویند، نشان می‌دهد.

رد ادعای خلیفهٔ خدا بودن او

این ترفند بسیار خباثت‌آمیز و شعبده‌بازانه‌ای بود درحقیقت. بحث خلیفةالله اصلاً نیست. غلط کرد عبدالملک که خلیفۀ خدا باشد. او ادعایش این بود که من خلیفۀ پیغمبرم، جانشین پیغمبرم. بحث سر خلیفۀ خدا و رسول خدا اصلاً نیست. اصلاً ادعای اینها این بود که جانشین پیغمبرند؛ که البته غلط می‌کردند که جانشین پیغمبر هم حتی باشند. برای خاطر اینکه اینها کسانی بودند که هیچ گوشه‌ای از خصوصیاتشان با خصوصیات پیغمبر تطبیق نمی‌کرد.

سربه‌نیست‌کردن کسی که در هنگام خطبه با او بحث کرد

دستگاه خلافت، با قدرت، با سرنیزه و اِعمال زور و فشار، با خفقانِ هرچه‌تمام‌تر، دارد حکومت می‌کند. شیعیان غالباً رفتند، کسی نمانده. راجع‌به خفقان دستگاه خلافت عبدالملک چند داستان هست که اشاره می‌کنم. عبدالملک مشغول خطبه‌خواندن بود، یک نفری بلند شد با عبدالملک بنا کرد بحث‌کردن، راوی می‌گوید بعد از آنکه حرف‌هایش را زد، دیدیم که اصحاب مَسالح، یعنی پلیس‌ها و شُرطه‌های عبدالملک، آمدند و بردند، دیگر این آدم را ما ندیدیم، بردند سربه‌نیستش کردند. 1‌52/11/30 شُرطۀ ابن‌زیاد یا شُرطۀ حَجّاج‌بن‌یوسف وقتی‌که در بازارهای کوفه راه می‌رفت، تازیانه‌اش را تکان می‌داد، آوازِ این شُرطه که به گوش مردم می‌رسید، بدنشان می‌لرزید. یک نفر در بازار کوفه گفت الله‌اکبر ـ یک الله‌اکبر عادی ـ حَجّاج شنید، رفت رؤسای قوم را …

دین‌داری ظاهری و ویران کردن حرم خدا پس از رسیدن به خلافت

… نعمت هدایت را می‌پوشانند. وقتی خواص به مردم جواب نمی‌دادند، مردم از کجا می‌خواستند بفهمند که عبدالملک شایستۀ خلافت و حکومت بر عالم اسلام نیست. عبدالملک نماز نمی‌خواند؟ عبدالملک حج نمی‌رفت؟ عبدالملک جهاد نمی‌کرد؟ عبدالملک علناً زنا می‌کرد؟ این کارها که نبود. عبدالملک مروان قبل از آنکه به خلافت برسد ـ من عبدالملک را مثال می‌زنم، عبدالملکِ نوعی در تاریخ بنی‌امیه و بنی‌عباس ـ وقتی شنید که یزید لشکر فرستاده مدینه را در واقعۀ حَرّه قتل عام کنند، گفت: «لَیتَ السَّماءَ وَقَعَت عَلیَ الاَرضِ» ای کاش آسمان به زمین بیاید که یزید لشکر می‌فرستد تا شهر پیغمبر و حرم پیغمبر را غارت بکنند، مردم آنجا را بکُشند! بعد از آنکه خلیفه شد و قدرت به دستش رسید خودش فرستاد حرم خدا را ویران کرد.

تظاهر اسلامی پیش از خلافت با وجود غصب امامت و کشتن نیکان

[قبل از خلافت، آن‌قدر] در مسجد نشسته بود، [که ملقب به] حَمامَةُالمسجد[8] بود، همه‌اش قرآن زیر بغلش بود، هر ماهی فلان‌قدر قرآن ختم می‌کرد، همین غاصب مقام امامت، همین کُشندۀ همۀ ابرار و نیکان؛ تظاهرِ اسلامی‌اش خیلی خوب بود.[9] خب مردم از کجا بفهمند؟ سعیدبن‌جُبَیر را کشته، از اینجا بفهمند؟ خب حَجّاج و دیگران می‌گویند سعیدبن‌جُبَیر اخلال کرده بود در امر حکومت و خلافت عبدالملک، مردم هم باور می‌کنند. امام سجاد را از کار کنار گذاشته بود، از اینجا بفهمند؟ خب مردم امام سجاد را نمی‌شناختند؛ دست‌های قدرتمند اموی …

تغییرناپذیری خصلت‌های خلیفهٔ ستمگر اموی

… بیاوری که من به او نزدیک شدم، برای اینکه احقاقِ حق و ابطالِ باطل کنم! تو در مدتی که با او بودی، هیچ باطلی را از بین نبردی، درحالی‌که دستگاه او پر از باطل بود. پاسدار اسلام، ش11 دل خودت را خوش کردی، وجدانت را آسوده کردی که من می‌روم برای اینکه اصلاحش کنم؛ اما ندانستی که عبدالملک اگر به راهی که تو می‌گویی، بیاید، دیگر عبدالملک نیست...رفتی درستش کنی؟ رفتی به راهش بیاوری؟ مگر می‌توانی؟ مگر خصلت عبدالملک قابل تغییر است! مگر این خصلت‌ها قابل دگرگون‌شدن است! مگر قابل عوض‌شدن است که تو رفتی عوض کنی، ای ساده‌دل! «وَ اَحبَبتَ مَن حادَّ اللَ»هه کسی را دوست خود گرفتی که او خدا را دشمن خود گرفته است. یعنی چه؟ توجه کنید به‌معنای دوستی و دشمنی. محمدبن‌شهاب زهری واقعاً عبدالملک را دوست …

فریب نخوردن از ظاهر آراستهٔ او در مقایسه با یزید

… به آنها تجَنُّب[12] کنید، دوری بگزینید. یعنی شما مثلاً معاویه را دیدید، عثمان را دیدید، که اینها قرآن را به ظاهر به تیر نمی‌بستند، اما دیدید آن‌کسانی‌که به این ظاهر فریب خوردند و از عثمان، یا از معاویه کناره نگرفتند، چه کردند و چه شد. این را قبلاً شما دیدید. امروز هم اگر می‌بینید عبدالملک ظاهری آراسته دارد، نباید خیال کنید که دیگر انسان باید جذب او بشود. نگویید نه، الحمدلهل عبدالملک هرچه هست، بالاخره مثل یزید شراب‌خوار نیست، اقلاً تظاهر نمی‌کند به شراب‌خواری. نه! این را نگویید. امام علیه‌السلام به شیعیانش درس آگاهی می‌دهد. «فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن قَبلِ النَّدامَةِ وَ الحَسرَةِ وَ القُدومِ عَلَی الله وَ الوُقوفِ بَینَ یَدَیهِ»».[13] قدری می‌گذرد، بعد نقش آگاهی را بیان می‌کند. آن جمله این است: «وَ مَا العِلمُ بِاللهِ وَ العَمَلُ …