رفتن به محتوای اصلی

طلاب

نام‌های دیگر: طلبه، طلبگی، طلاب انقلابی، طلاب علوم دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دانش‌پژوهان علوم دینی در حوزه‌های علمیه و وظایف و نقش آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به‌مناسبت برگزاری سمینار هفته وحدت حوزه و دانشگاه— ۱۳۶۰/۰۹/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۰ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۰۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

از جمله‌ى چیزهایى که حوزه احتیاج دارد، یک نظام تعلیم و تعلّم است تا وقتها در آن هدر نرود؛ این را ما احتیاج داریم. امروز دیگر روزى نیست که ما اجازه بدهیم عمر یک جوان متدیّن و آماده‌ى براى تلاش در راه دین و مجاهدت علمى در راه دین ــ یعنى طلبه ــ [هدر برود]. طلبه این است دیگر؛ طلبه اگر متدیّن نبود، طلبه نمیشد؛ اگر آمادگى براى مجاهدت در راه دین نداشت، طلبه نمیشد؛ حتّى شاید بشود گفت اگر عاشقانه این راه را دوست نمیداشت، طلبه نمیشد. خب، روزى که اسلام توفیق پیدا کرده است که یک نظام مبتنى بر یک اندیشه، یک تفکّر و جهان‌بینى را در معرض دید بشریّت قرار بدهد، دیگر روزى نیست که ما اجازه بدهیم یک روز، یا یک ساعت از وقت این جوان با این خصوصیّات، این طلبه هدر برود؛ باید وقت او را به بهترین شکلى پُر کنیم ــ یعنى حوزه باید پُر کند ــ و حوزه باید از وقت او بهترین استفاده را ببرد و از او یک انسانى که میتواند امروز براى نظام اسلامى آبرو باشد و هدف توسعه‌ى اسلام و رواج اسلام و شناخته شدن اسلام را تأمین بکند بسازد. این، یک نظام درسى لازم دارد؛ بدون نظام درسى نمیشود. اینکه ما رها کنیم یک مجموعه‌ى عظیم بیست هزار نفرى را و ندانیم که اینها چگونه درس میخوانند، چه درسى میخوانند، با چه هدفى درس میخوانند، در چه حدّى قرار میگیرند، سزاوار نیست.
و اینها با طلبگى میسازد؛ تصوّر نشود که خب، اگر این‌جور بخواهند [عمل] بکنند، پس کى درس میخوانند. درس را همیشه میخوانند؛ جنگ که همیشه نیست، راه‌پیمایى که همیشه نیست، حضور در صحنه‌هاى ضرورى که هر ساعت نیست. درس هم باید بخوانند؛ بى ‌درس و بى ‌تحقیق و بى ‌مباحثه طلبه معناى خودش را از دست میدهد. در دوران مبارزات یک عدّه‌اى از طلبه‌ها غرق در عالم مبارزه بودند؛ آن هم مبارزات آن زمانها که یک ‌جور دیگرى بود و یک آمیختگى‌هایى و یک پیچیدگى‌هایى داشت. یک جریان، جریان روشنفکرى بود؛ یک جریان، جریان مبارزه بود؛ اینها با هم التقاء میکردند در مواردى و البتّه التقائشان در آن موارد خوب هم بود. گاهى طلبه‌هاى مبارز یک حالت روشنفکرى پیدا میکردند. بنده در مشهد که بودم، با طلبه‌ها اُنس داشتم؛ طلبه‌هاى قم و جوانهاى قم هم مکرّر پیش ما مى‌آمدند، میرفتند، مسئله مطرح میکردند ــ از این مسائل این‌جورى ــ من میدیدم اینها نسبت به درس بى‌رغبتند؛ مکرّر به این طلبه‌ها میگفتم که برادرها! این درس رسائل و مکاسب را باید بخوانید، این کفایه را باید یاد بگیرید؛ اینکه خیال بکنید که ما دیگر مبارزیم، پس دیگر این حرفها چیست، «معناى حرفى» به چه درد میخورد، «اجتماع امر و نهى» و «مقدّمه‌ى واجب» را ول کن، نخیر، این‌جورى نمیشود؛ باید اینها را یاد بگیرید، این فنّ ما است؛ مکرّر میگفتم، الان هم همین را میگویم که بى‌مایه فطیر است. طلبه‌اى که غور[9] و خوض[10] در درس و علم نداشته باشد، طلبه نیست؛ موضوع منتفى است. بحث سر طلبه است؛ طلبه، یعنى آن ‌که درس میخواند، باید درس بخواند.

شاهدها (۳۹ پاراگراف)

احساس انجام وظیفه، وجه تمایز کار طلبگی با دستگاه‌های اداری

ابتدائاً این را عرض میکنیم که آنچه براى ما طلبه‌‌ها همیشه شوق‌‌آفرین بوده، احساس انجام وظیفه بوده. عالم طلبگى فرق دارد با شکل و فرم و ساخت و محتواى دستگاه‌‌هاى صرفاً ادارى. یک وقت آشپزى را انسان مى‌‌آورد استخدام میکند، اجیر میکند براى اینکه یک طعامى را براى جمعى در یک مهمانى‌‌اى مثلاً فراهم کند. معمولاً آشپزها مقدار زیادى روغن، مقدار زیادى گوشت، جنس عالى‌‌اى از برنج میطلبند، یک فهرست طولانى هم میدهند که اینها را براى ما فراهم …

پیام‌رسانی و پخش اعلامیه در دوران مبارزه بی‌توجه به امکانات

آن‌‌ وقتى که در دوران مبارزات و نهضت اسلامى، یک طلبه‌‌اى مأمور میشد از مرکزى یا حتّى بدون مأموریّت از یک مرکز خاصّى حرکت میکرد براى اینکه پیامى را به جایى برساند، مردمى را از اوضاع مطّلع کند، اعلامیّه‌‌اى را در جایى پخش کند یا آن را تولید کند یا تکثیر کند، کمترین چیزى و آخرین مطلبى که به یادش مى‌‌آمد، امکانات بود؛ اصل قضیّه این بود که راه بیفتیم. راه هم مى‌‌افتادند و میشد و خداى متعال برکت میداد به حرکت آنها و شد آنچه شد؛ دیدید. این نقل از جاى دورى نیست، زندگى خود شما است که آن را شاهد بودید.

نقش عمل شخصی هر طلبه در سلامت حال و آیندهٔ حوزه

خب، حالا چه بکنیم که این حوزه مثمر بماند؟ یک مسئله این است که طلّاب علوم دینیّه و فضلاى جوان، آیا در حوزه نقشى براى سازندگى حوزه و براى آینده‌ى حوزه دارند یا نه؟ جواب این است که بلى دارند؛ هر کسى نقش خودش را دارد. در یک مجموعه، همه‌ى افراد داراى نقشند. در یک بدن سالم، هر سلّولى مشغول کار است. ما اگر هر کدام در آنجایى که هستیم، کار خودمان را خوب انجام بدهیم، به سلامت مجموعه کمک کرده‌ایم. اگر هر کدامى کار خودمان را خوب انجام ندهیم، به‌ قدر شعاع وجودى خود، به سلامت مجموعه …

آفات راه طلبه: بی‌اعتنایی به درس و تعبد و گم کردن هدف

[اینکه] طلبه‌ى امروز ما به درس خواندن بى‌اعتنائى کند یا به دیانت خود و تعبّد خود و تلاش فردىِ اخلاقىِ خود بى‌اعتنا بماند یا استعداد خود را به کار نیندازد یا هدف خود را گم کند ــ مثل کسى که به طرف یک مقصدى در حال حرکت است، وسط راه به یک قهوه‌خانه‌ى خوش آب ‌و هوایى که رسید، همان ‌جا پیاده بشود و لنگر بیندازد، همان‌ جا بماند و هدف را فراموش کند ــ یا در اثناى راه از آن سمت یا آن سمت [دیگر]، منظره‌اى به چشم رسید، نشناخته و ندانسته به سمت آن راه بیفتد و از هدف غافل بشود، همه‌ى اینها آفات ما است؛ آفات راه ما است.

لزوم انتخاب و ادامهٔ راه با معرفت، علم و یقین

طلبه باید راه را با معرفت و علم و یقین انتخاب کند و با معرفت و علم و یقین، این راه را بایستى ادامه بدهد. آنچه مربوط به فرد طلبه است اینها است. البتّه مسئولیّتهاى دیگرى هم هست که به ‌طور طبیعى کار کسان دیگرى است؛ کار مدیران است، کار استادان است، کار بزرگان است، کار طلبه‌ها نیست؛ [امّا] کارهایى هم هست که مربوط به آنها است که آن هم یک داستان دیگرى دارد.

علم و جهاد به‌عنوان ارزش‌های ثابت و زوال‌ناپذیر طلاب

یک مسئله، مسئله‌ى ارزشها در حوزه است. ارزشهایى را طلّاب باید به ‌عنوان ارزشهاى ثابت و زوال‌ناپذیر همواره به یاد داشته باشند: از جمله‌ى آنها ارزش علم است، از جمله‌ى آنها ارزش جهاد است؛ ارزش جهاد. ارزش جهاد را دست‌کم نگیرید. طلبه‌ى جهادگر، طلبه‌ى تلاشگر، طلبه‌ى بسیجى، طلبه‌اى که آماده است براى اینکه در میدانهاى خطر حضور پیدا کند، این طلبه است که اگر با ابزار علم مجهّز شد، آن‌ وقت دنیایى در مقابل او دیگر تاب نمى‌آورد.

فداکاری طلاب بسیجی در میدان‌های خطر جنگ

این کتابى را که درباره‌ی خاطرات بسیجى‌هاى تیپّ ۸۳ است که اخیراً چاپ شده،[15] من میخواندم؛ چقدر لذّت‌بخش است، چقدر زیبا است. طلبه‌ى امام صادق در دفاع از حریم امام صادق یعنى نظام جمهورى اسلامى ــ جنگ ما این بود دیگر؛ جنگ، دفاع از حریم امام صادق و از حریم اسلام و قرآن بود ــ در میدانهاى خطر بى‌محابا پیش میرود و داستانهایى خلق میکند که گویى افسانه است؛ این‌قدر از ذهن مردمِ امروز دور است. اینها ارزشهاى تمام‌نشدنى است؛ هیچ چیزى با اینها معادل نیست. نظام حوزه این ارزشها را بایستى رشد بدهد و پیش بیاورد. ارزش تدیّن و تعبّد و ذکر، ارزش بسیار بزرگى است. ما همیشه افتخار میکردیم که حوزه‌هاى علمیّه آن‌چنان است که …

لزوم انس با دعا، ذکر و مناجات و زندگی دینی محض

طلبه‌ها باید با دعا، با ذکر، با مناجات اُنس پیدا کنند. طلبه‌ها باید زندگى خود را یک زندگى دینىِ محض بکنند. طلبه باید دل خود را پاک کند، صاف کند تا وقتى در مقابل انوار معرفت الهى و توفیقات الهى قرار گرفت، تلألؤ پیدا کند. برادران! بدون اینها نمیشود. داشتیم کسانى را که از لحاظ علمى، مراتب بالایى هم داشتند، مغزشان قوى بود امّا دلشان و روحشان ضعیف، آسیب‌پذیر. وقتى اینجا آن بنیه‌ى معنوى و دینى ساخته نشود، آنجایى که پاى مقام در میان مى‌آید، انسان میلرزد؛ آنجایى که پاى امکانات مادّى در میان …

لزوم آشنایی طلاب با معارف و علوم روز بدون رها کردن درس‌ها

… ــ که البتّه کارهاى باارزشى هم کردند دفتر همکارى حوزه و دانشگاه که بسیار باارزش است، خیلى خوب است امّا نسبت به آن کار عظیم، فقط بخش کوچکى را اشغال کرده ــ تحقیقات مشترک، پژوهشهاى مشترک، کارهاى مشترک، میتواند وجود داشته باشد. من دیگر عرایضم را باید تمام کنم. فقط این را عرض کنم: طلّاب باید با معارف روزگار خودشان آشنا بشوند، معارف روزگار را باید بشناسند، علوم روز را باید بشناسند. این به معناى این نباشد که درسهاى خودشان را رها کنند، [بلکه] برنامه‌هاى حوزه باید فراگیر باشد، و به قدر لازم و کافى آنها را آشنا کند.

طلاب بسیجیان نظام در میدان تبلیغ و یاور مسئولان و دولت

البتّه نکته‌ى آخر هم اینکه طلّاب همواره بسیجى‌هاى نظام بوده‌اند در میدان تبلیغ. کمک به نظام، کمک به مسئولین، کمک به دولت، کمک به این کسانى که با همه‌ى وجود دارند تلاش میکنند، جزو چیزهایى بوده که بحمدالله‌ طلّاب همیشه [در این میدان] بوده‌اند، الان هم باید باشند. مراقب باشید که دسته‌بندى‌هاى سیاسى و جناح‌بندى‌هاى سیاسى در حوزه رشد نکند و نفوذ نکند. جهت سیاسى طلّاب، همان جهت سیاسى نظام و انقلاب است. همان جهت انقلاب را باید ان‌شاءالله‌ در تبلیغات، در برخورد با مردم، قولاً و عملاً پى بگیرید. ان‌شاءالله‌ بایستى تصویر خوبى …

ضرورت درس خواندن و بی‌معنا بودن لباس بدون علم

ان‌شاءالله‌ که خداوند به شماها توفیق بدهد. باید درس بخوانید. بدون درس خواندن، این لباس یک چیز بى‌معنى است. آدم این لباس را بپوشد و درس نخواند، یک چیز بى‌معنى‌ای است؛ درست شبیه غصب که مثلاً آدم یک چیزى را غصب کند. این یک یونیفورمی است به‌ قول معروف؛ یک لباس متّحدالشّکلى است که مال یک طایفه‌ی خاصّى است. آن طایفه چه کسانى هستند؟ علماى دین. پس باید این عنوان علما بر آدم صدق کند دیگر؛ وَالّا اگر صدق نکند که بیخود است. علمِ …

علم، تقوا و آگاهی، شرط ارزش طلبه در صف مقدم انقلاب و اسلام

… آن فصل مفصّلى است. اَلعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیهِ اللَّوابِس.[10] ما دیدیم کسانى را که عالِم هم بودند، بى‌دین هم نبودند امّا مفید واقع نشدند در دورانى که میتوانستند مفید واقع بشوند براى اسلام و مسلمین، بعضاً حتّى خدشه‌ها و ضررهایى هم وارد کردند. پس شد علم و تقوا و آگاهى؛ آگاهى سیاسى و اجتماعى و مانند اینها، که این آگاهى آن سلاحى است که در اختیار شما است و با این سه خصوصیّت باید سربازان خطّ مقدّم هم باشید، که اگر طلبه‌اى با این خصوصیّات، واقعاً سرباز خطّ مقدّم انقلاب و اسلام بود، ارزشش خیلى بالا میرود، خیلى شیوایى پیدا میکند.

خسارت ناتوانی در حفظ ایمان طلبه به‌عنوان نهال آیندهٔ حوزه

یک روز هست که ما مثلاً باید اثبات توحید و اثبات صانع بکنیم؛ یک روز هم هست که ما بایستی مثلاً درباره‌ی مسأله‌ی عدم وابستگی سیاسی بحث کنیم؛ این هم الان یک مسأله‌ی طلبه‌ی حوزه است؛ این جزو مسائل حوزه است؛ این را شما در شمار مسائل بیرون از حوزه جستجو نکنید. اگر آن مجموعه‌یی که غم مسائل طلبه‌ها و سرنوشت حوزه را میخورد، نتواند طلبه‌یی را که الان در حوزه زندگی میکند و نهالی است برای این‌که یک روز درخت تناوری بشود، با ایمان خودش حفظ بکند، خیلی خسارت است.

لزوم فراهم کردن پاسخ برای پرسش طلبه دربارهٔ چرایی مجادله با قدرت‌های بزرگ

گاهی اوقات ممکن است طلبه فکر کند که مثلاً این جنجال و این شکنجه‌ی تمام‌نشدنییی که ما در مجادله‌ی با دولتهای بزرگ داریم، واقعاً چه لزومی دارد. اگر این سؤال برای طلبه پیدا شد، آیا شما جوابی برای آن فراهم میکنید، یا نمیکنید؟ آیا ما موظف هستیم جوابی فراهم کنیم، یا موظف نیستیم؟

لزوم شناخت پرسش‌های امروز طلاب برای تعیین تکلیف

امروز در حوزه، سؤالها و استفهامها چیست؛ تا بر اساس آن استفهامها تکلیف خودمان را به دست بیاوریم و سراغ آنها برویم؟ احتمال دارد یکی از استفهامها همین مسأله‌ی سیاسییی باشد که ما برای جستجو کردن آن به خارج حوزه نگاه میکنیم؛ یعنی شما آنها را مسائل غیرحوزوی به شمار میآورید. البته مسائل غیرحوزوی هم داریم - نفی نمیکنم - اما بسیاری از اینها به یک معنا مسائل حوزه است.

ساختن طلبه به‌صورت بنیان مرصوص تا در مسئولیت‌های آینده نلنگد

ما باید این طلبه را بسازیم. به عبارت خلاصه و کوتاه، ما باید این طلبه‌یی را که نظام و کشور به او امید بسته، به صورت یک بنیان مرصوص درستش کنیم، تا آن روزی که او بزرگ میشود - حالا یا مدرّس میشود، یا مرجع میشود، یا مبلّغ میشود، یا خارج میرود، یا یک مسؤول دولتی میشود - آن‌جا لَنگ نزند؛ درست شبیه آن چیزی که درباره‌ی خلأها و عقده‌های عاطفی میگویند. ممکن است فرزند شما در دوران کودکی با مشاهده‌ی یک رفتار ناهنجار در داخل خانواده، یک ناهنجارىِ روانی یا عصبی در او به‌وجود بیاید؛ وقتی که بزرگ شد - مثلاً یک تاجر یا یک عالم یا یک سیاستمدار شد - این …

طلبه در دوران شکل‌گیری، زمینهٔ مرجع و مدرس و رهبر و مسئول آینده

طلبه الان در دوران انعقاد و شکل‌گیری است؛ ولو حالا پنج سال هم است که درس خارج میخواند؛ باشد؛ اما دارد شکل میگیرد؛ او نطفه‌یی است برای آن موجود عظیمی که یک روز خلأیی را در دنیا پُر خواهد کرد؛ مرجعی خواهد شد، مدرّسی خواهد شد، رهبری خواهد شد، مسؤولی خواهد شد؛ بالاخره یک چیزی خواهد شد.

خدمت تبلیغی در منطقه هدر رفتن عمر نیست؛ هدف درس خواندن هدایت مردم است

… آمدیم و از درس و بحث ماندیم. در شرح حال علامه‌ی طباطبایی ملاحظه کرده‌اید که میگفتند ایشان ده سال، دوازده سال به تبریز رفته و مشغول زراعت شده‌اند. ده سال در زندگی ملایی که درس خوانده و بعد هم خواهد خواند، مگر چه‌قدر اثر دارد؟ شما بحمداللَّه فرصت زیاد دارید. بعلاوه، ما درس را برای چه میخوانیم؟ برای هدایت مردم. آدم درس میخواند تا مثلاً یک ملای بزرگ بشود و بتواند مردم را هدایت کند؛ خیلی خوب، این هدایت نقد در این‌جا حاضر است.

زیبایی و ثمربخشی تلاش طلبهٔ جوان دارای ایمان، امید و ابتکار

… این به ذهنم گذشت، یعنى بارها این مطلب به ذهن من گذشته که هیچ چیزى را من زیباتر و جالب‌تر و شیرین‌تر و پُرجاذبه‌تر از تلاش یک طلبه‌ى جوان باایمانِ باامیدِ باابتکار ندیدم. چیز عجیبى است این! کسانى که در این وادى نیستند، شاید درست نفهمند که بنده چه دارم مىگویم. یک طلبه، تک مى‌افتد در یک گوشه‌اى از این دنیاى بزرگ، میچسبد به یک کارى؛ اگر ایمان و امید و ابتکار داشته باشد ــ این سه حتماً لازم است ــ مى‌بینید بدون اینکه بر کسى تحمیل بشود، بدون اینکه مدام مزاحم کسى بشود، بدون اینکه توقّع زیادى داشته باشد، بدون اینکه خودش براى خودش فکرى بکند، این کار را شسته‌رُفته، تمیز، مرتّب انجام میدهد. بعد که انسان نگاه میکند، مىبیند واقعاً شجره‌ى طیّبه‌اى به خاطر اخلاص یک آدم مؤمن اینجا [غرس] شده. البتّه نمیخواهم بگویم غیر طلبه‌ها این‌جور نیستند؛ غیر طلبه‌ها این‌جور وضعیّتى [معمولاً] برایشان پیش نمى‌آید. حالا یک دانشجوى جوان و مسلمان و داراى همین خصوصیّات اصلاً میدان این کار را ندارد؛ خب در دانشگاه است. آن‌ که میدان این کار را پیدا میکند، یک طلبه‌ى …

لزوم ارج نهادن به طلاب رزمنده و خدمتگزار در ارگان‌ها

دهم؛ در حوزه به ارزشهاى اسلامى حدّاکثر عنایت و احترام بشود، مثلاً ارزش مجاهدت؛ طلبه‌ى جبهه‌رفته، عمرى‌درجبهه‌صرف‌کرده، بایستى ارزش والایى در حوزه داشته باشد؛ به طلبه‌اى که یک بخشى از عمرش را در یک نظامى، در یک بخشى، ارگانى از ارگانها صرف کرده و آنجا مشغول خدمت شده و از شوق و ذوق هر طلبه‌اى که عبارت است از بودن در حوزه و درس خواندن و تحقیق و مانند اینها خودش را دور نگه داشته براى خاطر مصلحت نظام، باید ارزش داده بشود. مبادا در حوزه جورى مشى بشود که تصوّر بشود اگر طلبه‌اى رفت در یک ارگانى فرض بفرمایید پنج سال، ده سال، مشغول خدمت شد، از ارزشِ طلبگى او در حوزه چیزى کم میشود؛ نخیر، باید بگوییم بر ارزش او اضافه میشود. آیا ارزش این طلبه بیشتر است یا آن کسى که اصلاً اعتنائى به این نیاز جامعه نکرد و در حالى که به او احتیاج بود، نیم‌نگاهى نکرد و مشغول درس خواندن خودش شد؟ خب معلوم است که راه راحت‌تر، راه بى‌دردسرتر، راه عافیت این است که انسان بماند آنجا و هر کس مشغول کار خودش …

ارزش تلاش طلاب در مناطق دوردست برای نیاز انقلاب و مردم

[مثلاً] کسانى براى انقلاب تلاش کردند، فرض کنید طلبه‌اى است پا شده، رفته در یک نقطه‌ى بدآب‌وهواى دوردستى که به طور طبیعى کسى حاضر نیست برود آنجا، براى خاطر نیاز انقلاب، نیاز مردم، نیاز دینى، رفته آنجا شش ماه، یک سال، پنج سال مانده. خب حوزه باید براى این شخص ارزش قائل بشود؛ این خیلى باارزش است، تا آن کسى که این زحمت را بر خودش هموار نکرده، این سرما و گرما و ناامنى و گرسنگى و مشکلات و تحقیر و خطر کردن و از زن و بچّه دور ماندن و مانند اینها را تحمّل نکرده و در حوزه مانده؛ کدام ارزششان بیشتر است؟ یقیناً برای آن کسانى که مجاهدت کردند، تلاش کردند، بایستى ارزش بیشترى قائل بشود و این ارزشها باید به ‌حساب بیاید. نمیگوییم هم بیشتر؛ هر کدام یک ارزشى است. ممکن است کسى هم در حوزه مانده، فرض کنید یک تحقیق خیلى برجسته‌اى در حوزه کرده؛ آن هم البتّه یک ارزش دیگرى است. ارزشهاى اسلامى باید به ‌حساب بیاید. یکى از این ارزشها تبلیغ در جاهاى خطرناک و جاهاى محتاج به تبلیغ و دوردست …

لزوم خدمات معیشتی مانند مسکن و بیمه برای آرامش فکری طلاب

نکته‌ى یازدهمى که حوزه‌ها باید توجّه بکنند، این است که براى آن طلّابى که درآمدى جز شهریّه‌ها ندارند، از روشهاى جدید استفاده شود؛ بالاخره کارهایى باید بشود مثل خانه‌ى سازمانى، مثل بُن مخصوص، مثل فرض بفرمایید که بیمه و از این قبیل؛ براى طلّاب در حوزه‌ها باید این کارها و خدمات انجام بگیرد که طلّاب تا یک قدرى فکرشان آرام باشد؛ اگرچه این رویّه‌ى قناعت و زهد، رویّه‌ى حسنه‌ى طلّاب ما است در حوزه‌هاى علمیّه. طلبه‌ها این را هم نبایستى عوض کنند به رفاه‌طلبى؛ آن را باید حفظ بکنند، لکن در عین حال بایست این فکرها هم بشود.

لزوم برنامه‌ریزی هر طلبه برای آیندهٔ علمی و پرهیز از بی‌هدفی

مسئله‌ى سیزدهم این است که هر طلبه‌اى براى آینده‌ى زندگى علمى و فکرى خودش برنامه‌ریزى کند؛ بى‌هدف در حوزه نمانند. یک مدّتى خب تحصیلات هست؛ دارد کفایه میخواند، میخواهد درس خارج برود؛ درس خارج میرود، میخواهد مجتهد بشود؛ خیلى خوب، بعد براى آینده باید برنامه‌ریزى کند. هر کسى ذوقى دارد، هر کسى توانى دارد، هر کسى موقعیّت خاصّى ممکن است در اختیارش قرار بگیرد؛ اینها را از پیش …

تفاوت روحیهٔ طلبگی با منبری‌های شرط‌گذار برای مزد

… تبلیغات دینىِ معمولى ما. یک جایى که میرفتیم براى منبر ــ گاهى دعوت کرده بودند، گاهى بى‌‌دعوت میرفتیم، و هذا هو الغالب[3] ــ دنبال این بودیم که بالاخره این مطلبى که فراهم کرده‌‌ایم، این مطالعه‌‌اى که کرده‌‌ایم، این منبرى که آماده کرده‌‌ایم به گوش مردم برسد. ما فرق داشتیم با آن کسانى که وقتى دعوتشان میکردند براى منبر، میگفتند که این مقدار باید بدهید یا چِک آن را قبلاً باید بدهید. آن، عالَم طلبگى نبود؛ عالم طلبگى، [طوری] دیگر بود. امروز هم همین است. نفرمایید که خب حالا ما تشکیلات داریم، حکومت داریم، دولت داریم، بودجه داریم، خزانه داریم، درآمد نفت داریم؛ بله، معلوم است لکن یک کشورى بر این امکانات استوار است. اگر چنانچه شرکاى ما در کارهاى کشور ــ آنهایى که غیر کار ما را بر عهده دارند ــ …

راه‌اندازی بیمهٔ حوزه برای هزینه‌های بیماری طلاب

… است که جناب آقاى مشکینى فرمودند: مسائل معیشتى. بسیار خب، حالا شما با من مطرح کردید مسائل معیشتى را؛ من روى آن ان‌شاءالله‌ فکر خواهم کرد؛ قولى نمیدهم که این کار به‌آسانى و بزودى عمل بشود امّا من نسبت به این مسئله تاکنون به ‌صورت مستقیم و جدّى فکر نکرده بودم. البتّه ما بیمه‌ى حوزه را راه انداختیم؛ ان‌شاءالله‌ به جریان مى‌افتد، هر کس بخواهد استفاده خواهد کرد. بیمه و مسئله‌ى بیمارى و مخارج بیمارى و هزینه‌هاى بیمارى، یکى از مشکلات طلّاب است. خود بنده هم همواره در آن زمانها گرفتار بودم؛ میدانم هم که خیلى‌ها گرفتارند و از مشکلات اساسى است. حالا این راه افتاده.

سرگردانی طلاب در یافتن مرجع پاسخ‌گوی مشکلات درسی و صنفی

… بکنم و روى این علّت خیلى فکر کرده‌ام. و آن، این است که حوزه یک تشکیلاتى است که اهمّیّت و حجم آن از هر دانشگاهى به یک معنا بیشتر است امّا آن اوّلین چیزى را که هر مؤسّسه‌ى علمىِ با این عظمت باید داشته باشد یعنى یک دستگاهِ مدیریّت مشخّص و منظّم و منسجم، ندارد. یک طلبه‌اى یک نامه‌اى به من نوشته، میگوید ما نمیدانیم به چه کسى مراجعه کنیم در حوزه! خب، امتحان را یک ‌جایى باید بدهیم، میدهیم؛ شهریه را باید از یک جاى دیگر بگیریم، میگیریم؛ [امّا] مشکلات داریم، به هر کس مراجعه میکنیم، میگوید به من مربوط نیست! اشکالات درسى داریم، اعتراض داریم، به هر کس مراجعه میکنیم، میگویند به ما مربوط نیست. این نقص را شما چیز کمى نگیرید، این خیلى چیز بااهمّیّتى است.

نقد سر باز زدن طلاب از تبلیغ به بهانهٔ درس خواندن

… که رئیس دبیرخانه هستند و آقایانى که با ایشان همکارى میکنند تشریف دارند ــ گزارشها را و خبرها را میبینم. یک جاهایى هست، گاهى شش ماه، یک سال میمانَد بى امام جمعه! این حوزه‌ى به این عظمت، مگر ما گفته‌ایم بروید توى جنگلهاى آمازون تبلیغ کنید که آقایان نمیروند؟ میگوییم آقا چرا نمیروى؟ میگوید میخواهم درس بخوانم. عجب! من قبول ندارم این روش را. بنده این را ــ حالا شما هر چه میخواهید بگویید، بگویید ــ والله‌ الهى نمیدانم. خب بیایید از مرجعیّت بگذرید. بیایید یک چند نفرتان از مرجعیّت بگذرید، از ریاست بگذرید، از مدرّسى بگذرید، از فضل و سواد در آن حد بگذرید؛ حوزه را جورى راه بیندازید که بعد صد نفر مثل …

کمتر نبودن استعداد و روح تحقیق طلاب جوان از دانشجویان

… یک موضوع فقهى به آنها بدهند، بگویند کار کنید، خب ببینید چقدر موضوع حل خواهد شد از همین طریق. پایان‌نامه‌هاى بعضى از این دانشگاه‌ها را مى‌آورند براى من ــ در موضوعاتى که بنده به آنها ذى‌علاقه هستم ــ مى‌بینیم خیلى هم خوب است و این جوانها خوب کار میکنند. خب جوانهاى حوزه، استعدادشان کمتر از آنها نیست اگر بیشتر نباشد. تلاش و زحمت و روح تحقیقشان هم که الحمدلله‌ بالا است. این هم یک معاونت: معاونت آموزش.

پرهیز طلبهٔ معمم از رفتارهای عادی برای دیگر جوانان

… باید آن اقتضائات را قبول کند. التزام به شى‌ء، التزام به لوازم آن است. با این لباس، از برخى از چیزها باید گذشت. البتّه در قبال هر چه انسان در دنیا از آن بگذرد، خداى متعال چیزى دارد که «فیهِ قُرَّةَ اَعیُن»؛[6] بهتر از آن را خدا میدهد. از چیزهایى باید گذشت. یک جوان همسنّ شما، فرض بفرمایید در خیابان اگر راه برود، با رفیقهایش شوخى بکند، قهقهه هم بزند، دنبال هم[دیگر] هم بدوند، کسى نمیگوید چرا، امّا شما که معمّمید نمیشود بکنید. حالا این یک مثال کوچک بود. از این قبیل هست چیزهایى که انسان وقتى وارد جرگه‌ى خاصّى شد، باید به اقتضائات و التزامات لوازم آن ملتزم باشد. اینها را رعایت کنید.

تلاش دشمنان برای جدا کردن طلاب از حوزه با جاذبه‌ها

… دشمن نتوانسته این حصار منیع[7] را فتح کند؛ نتوانسته. خیلى هم مبارزه کردند؛ خیلى هم توى سرش زدند؛ خیلى هم بر راهش دام گستردند، در طول این سالهایى که ما یادمان است یا قریب به زمان ما بود ــ مثل زمان رضاخان که بنده یادم نیست، امّا قضایاى آن را اجمالاً شنیده‌ام؛ بعد هم زمانهاى بعد که خب ما خودمان دیدیم ــ جاهایى درست کنند، جاذبه‌هایى درست کنند تا طلبه را که در مضیقه‌هایى گرفتار میشود، بکشانند از درس و بحث و حوزه به آنجاها، دهنش را با یک آبنبات ترشى، شیرین کنند براى اینکه او را منخلع[8] کنند از این سِمت. از این کارها کردند. البتّه یک عدّه هم، سست‌ها و سست‌عنصرها و آدمهایى که آن نضج[9] شخصیّتى لازم را نداشتند، رفتند، مجذوب هم شدند امّا قادر نشدند که این قلعه را فتح کنند.