رفتن به محتوای اصلی

شیطان

نام‌های دیگر: ابلیس

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

موجود رانده‌شده از درگاه الهی و وسوسه‌گری و دشمنی او با انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم— ۱۳۶۸/۰۴/۱۳

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک حدیث دیگر، باز بهذا الاسناد، «عن علی علیه‌السّلام قال: قیل لرسول اللَّه، صلّیاللَّه‌علیه‌وآله، من الذی یباعدالشیطان منا.» چه چیزی شیطان را از ما دور میکند؟ البته میدانید که «شیطان»، اعم از «ابلیس» است. همان قوای مؤثر شرّآفرین و فساد آفرین و انحراف آفرینی که در قالبها و لباسهای مختلف، گاهی انسان، گاهی غیرانسان و گاهی هوای نفسانی و گاهی هم ابلیس است. «ابالسه» طایفه مهمّی از شیاطینند، که داستانشان در قرآن هست. اما فقط آنها نیستند. آنها شیاطین جنّند و شیاطین انس هم هستند که گاهی خطرشان از آنها کمتر نیست. پس، شیطان یک معنای عام است. خوب؛ چه عاملی این را از ما دور میکند؟ «قال: الصوم للَّه یسود وجهه»؛ روزه چهره‌اش را سیاه میکند. علّتش هم این است که صوم و روزه، طغیان غرایز گمراه کننده جسمانی را سرکوب میکند و جلو طغیان آنها را میگیرد. «و الصّدقه تکسر ظهره» و صدقه پشتش را میشکند؛ چون صدقه، گذشت و اغماضِ مهمّی از مایملک انسان است.
خوب؛ این یک مطلب کلّی در باب ارزشها و ضدّ ارزشها بود. «حرام» میتواند دینی - ضدّ ارزشهای دینی -، ملّی - هر ملتی چیزهایی در میان خود دارد که ضدّارزش است - یا انسانی و بشری - همه انسانها و بشریت، چیزهایی را بد و ضدّارزش میدانند - باشد. از نظر شرع مقدّس اسلام و فرهنگ قرآنی، مظهر همه ضدّ ارزشها و بدیها، چیزی است که قرآن اسمش را «شیطان» گذاشته است. در منطق اسلام و قرآن، شیطان مفهوم عامی است که مظهر همه ضدّ ارزشها، بدیها و زشتیهاست. هر چه در قرآن به شیطان نسبت داده شده است، بد است. فساد، کبر، تنبلی، فتنه‌گری، ظلم، دشمنی با خوبان و خوبیها، مالِ شیطان است.
شیطان درقرآن، تعبیری ازنیروهای شرآفرین و فساد آفرین و انحطاطآفرین است که در صف مقابل انبیا قرار میگیرد؛ وَکَذلِکَ جَعَلْنَا لِکُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الاِْنسِ وَالْجِنِّ.[2] و در سراسر قرآن، یاد و نشان شیطان تکرار شده و در تمام طول مدت نزول وحی، از آن نام برده شده است. این بدان معناست که یاد و نشان دشمن، هرگز نباید مورد غفلت جوامع مسلمان قرار گیرد.

تکرار پیگیر مسئلهٔ شیطان در سراسر قرآن و عام‌تر بودن معنای آن

… همه‌ی راهنمایی‌ها، در قرآن کریم با بهترین بیان وجود دارد. قرآن کریم غالباً مسائل مهم را تکرار میکند؛ چنین نیست که اگر یک مطلبی و بحثی در یک جای قرآن آمده باشد، در مناسبت‌های دیگر قرآن، آن مطلب ذکر نشود. تکرار، به حسب نیاز و اهمّیّت مطلب، در قرآن فراوان است. از اوّل قرآن تا آخر قرآن، یک نکته به طور پیگیر و مکرّر مورد توجّه قرار داده شده است، و آن مسئله‌ی «شیطان» است. از هنگامی که انسان قرآن را شروع میکند تا قرآن را ختم میکند، ده‌ها مرتبه نام «شیطان» یا مشتقّات کلمه‌ی «شیطان» تکرار شده است، غیر از آنچه درباره‌ی کلمه‌ی «ابلیس» آمده است. معنای «شیطان» در قرآن با معنای «ابلیس» متفاوت است؛ «شیطان» یک معنای عمومی‌تر است. ابلیس یک شیطان از شیطانها است و انواع شیطانها و انواع شیطنت‌ها برای بشر و در سر راه بشر وجود دارد که یکی از آن شیطانها ابلیس است. ماجرای ابلیس هم جداگانه، بارها و بارها، در سوره‌ی بقره و سوره‌های دیگر قرآن تکرار شده است، همه‌جا هم با این تذکّر و تأکید که …

علت تکرار ماجرای شیطان: یادآوری اصلی‌ترین دشمن انسان

من عرض میکنم علّت اینکه ماجرای «شیطان» در قرآن تکرار شده، یک مسئله‌ی دقیق روانی برای بشر است و آن مسئله این است که انسان، در حرکت زندگی خود، با دشمن مواجه است، مگر راه نروید، مگر حرکت نکنید، مگر زندگی نکنید؛ وَالّا آن کسی که زنده است، در راه حرکت خود و تلاش خود، دشمنانی دارد؛ انسان هرگز بدون دشمن نیست. قرآن میخواهد جامعه‌ی اسلامی را همواره در یاد اصلی‌ترین دشمن او که شیطان است نگه بدارد؛ یعنی زن و مرد مسلمان و هر فرد مسلمان باید از یاد شیطان غفلت نکند و از یادش نرود که دشمن در کمین راه تکامل او است. اگر این را به یاد داشتید و متوجّه بودید که دشمن هست و در کمین و درصدد توطئه و درصدد ضربت زدن است، حواس خود را جمع خواهید کرد، راه را درست خواهید …

ضعف کید شیطان در برابر مؤمنان هوشیار و سلطه‌اش بر پیروانش

ملّت مسلمان باید بیدار باشد. اَ لَم اَعهَد اِلَیکُم یٰبَنیِ ءادَمَ اَن لا تَعبُدُوا الشَّیطٰن؛ تسلیم دشمن نشوید، دشمن را فراموش نکنید، به یاد داشته باشید که دشمن هست. امّا [درباره‌ی] همین «شیطان» با این‌همه تأکید، خدای متعال در یک جایی در قرآن میفرماید که «اِنَّ کَیدَ الشَّیطٰنِ کانَ ضَعیفًا»؛[5] همین شیطانی که باید مواظبش باشی و اگر مواظب نباشی، ضربه خواهی خورد، اگر شما بیدار باشید، هشیار باشید، متّحد باشید، متوجّه باشید، به وظیفه‌تان عمل کنید، کید و مکر همین شیطان بسیار ضعیف است و نمیتواند کاری انجام بدهد. اِنَّما سُلطٰنُه عَلَی الَّذینَ یَتَوَلَّونَه؛[6] قدرت شیطان نسبت به آن کسانی است که از او میترسند، از او حساب میبرند، برای او حساب باز میکنند. آن کسی که به خدا متّکی و بنده‌ی خدا است، شیطان باید از او بترسد.

خطر حضور شیطان در منصب و بلای آن برای مسئول و مردم

… از بالاترین عبادات هم بیشتر است؛ خدمت به مردم است، خدمت به اهداف الهى است، خدمت به عظمت اسلام است، نگهدارى پرچم اسلام و برافراشته داشتن آن است؛ این کم‌ چیزى نیست؛ این خیلى چیز باعظمتى است؛ انسان را به خدا نزدیک میکند، اگر انسان متوجّه باشد و خدایى حرکت بکند. امّا اگر خداى نخواسته شیطان توانست در این منصب و کار و شغل به نحوى حضور پیدا کند، آن ‌وقت بلاى بزرگى خواهد بود، هم براى خود ما ــ العیاذبالله‌ ــ و هم براى مردم.

برابری شمار کاربرد واژهٔ شیطان و ملائکه در قرآن

من نگاه کردم به المُعجَم المُفَهرَس، دیدم تعداد دفعاتی که کلمه‌ی «شیطان» و مشتقّات «شیطان» در قرآن به‌ کار رفته است، دقیقاً برابر تعداد دفعاتی است که کلمه‌ی «ملائکه» یا مشتقّات آن در قرآن به ‌کار رفته است؛ یعنی از یک طرف، نیروی شرآفرین، فسادآفرین، انحطاط‌آفرین که همان شیطان است و از یک طرف، قوای هدایتگر، کمک‌کننده، تدبیرکننده، حفظ‌کننده‌ی نظام وجود و عالم و آدم. هر دو به یک اندازه به‌ کار رفته است؛ ۸۸ مرتبه کلمه‌ی «شیطان» و مشتقّات «شیطان» و ۸۸ مرتبه کلمه‌ی «ملائکه» و مشتقّات این ریشه و این کلمه به‌ کار رفته است که این هم یکی از لطافتهای قرآنی است. درست توجّه کنید تا مقصود را از این مقدّمه‌ای که عرض میکنم به ‌دست بیاورید. حتّی تعداد به ‌کار رفتن کلمه‌ی «شیطان» در قرآن، از تعدادی که کلمه‌ی «نبی» در قرآن به‌ کار رفته بیشتر است. سؤال این است که علّت اصرار بر تکرار کلمه‌ی «شیطان» در قرآن چیست؟ چرا این‌قدر …

به خود آمدن فوری انسان باتقوا هنگام وسوسهٔ شیطان

… که خداى متعال براى شما در نظر گرفته است؛ این چیزى نیست که کسى بتواند یک لحظه آن را رها بکند؛ اگر رها کردیم، جادّه لغزنده است، درّه عمیق است، خواهیم لغزید؛ تا باز یک جایى دستمان به یک مستمسکى، سنگى، درختى، بتّه‌اى گیر بکند و باز بتوانیم خودمان را بالا بکشیم. اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم ط‌ئِفٌ مِنَ الشَّیطنِ تَذَکَّروا فَاِذا هُم مُبصِرون؛(۵) وقتى که آدم با‌تقوا مَسّ شیطان را احساس کرد، فوراً به خود مى‌آید، حواسش جمع میشود؛ شیطان که از ما دور نمیشود. خب، پس اوّلین وصیّت، تقوا است.