رفتن به محتوای اصلی

شیطان

نام‌های دیگر: ابلیس

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

موجود رانده‌شده از درگاه الهی و وسوسه‌گری و دشمنی او با انسان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم— ۱۳۶۸/۰۴/۱۳

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۸۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یک حدیث دیگر، باز بهذا الاسناد، «عن علی علیه‌السّلام قال: قیل لرسول اللَّه، صلّیاللَّه‌علیه‌وآله، من الذی یباعدالشیطان منا.» چه چیزی شیطان را از ما دور میکند؟ البته میدانید که «شیطان»، اعم از «ابلیس» است. همان قوای مؤثر شرّآفرین و فساد آفرین و انحراف آفرینی که در قالبها و لباسهای مختلف، گاهی انسان، گاهی غیرانسان و گاهی هوای نفسانی و گاهی هم ابلیس است. «ابالسه» طایفه مهمّی از شیاطینند، که داستانشان در قرآن هست. اما فقط آنها نیستند. آنها شیاطین جنّند و شیاطین انس هم هستند که گاهی خطرشان از آنها کمتر نیست. پس، شیطان یک معنای عام است. خوب؛ چه عاملی این را از ما دور میکند؟ «قال: الصوم للَّه یسود وجهه»؛ روزه چهره‌اش را سیاه میکند. علّتش هم این است که صوم و روزه، طغیان غرایز گمراه کننده جسمانی را سرکوب میکند و جلو طغیان آنها را میگیرد. «و الصّدقه تکسر ظهره» و صدقه پشتش را میشکند؛ چون صدقه، گذشت و اغماضِ مهمّی از مایملک انسان است.
خوب؛ این یک مطلب کلّی در باب ارزشها و ضدّ ارزشها بود. «حرام» میتواند دینی - ضدّ ارزشهای دینی -، ملّی - هر ملتی چیزهایی در میان خود دارد که ضدّارزش است - یا انسانی و بشری - همه انسانها و بشریت، چیزهایی را بد و ضدّارزش میدانند - باشد. از نظر شرع مقدّس اسلام و فرهنگ قرآنی، مظهر همه ضدّ ارزشها و بدیها، چیزی است که قرآن اسمش را «شیطان» گذاشته است. در منطق اسلام و قرآن، شیطان مفهوم عامی است که مظهر همه ضدّ ارزشها، بدیها و زشتیهاست. هر چه در قرآن به شیطان نسبت داده شده است، بد است. فساد، کبر، تنبلی، فتنه‌گری، ظلم، دشمنی با خوبان و خوبیها، مالِ شیطان است.
شیطان درقرآن، تعبیری ازنیروهای شرآفرین و فساد آفرین و انحطاطآفرین است که در صف مقابل انبیا قرار میگیرد؛ وَکَذلِکَ جَعَلْنَا لِکُلِّ نَبِىٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الاِْنسِ وَالْجِنِّ.[2] و در سراسر قرآن، یاد و نشان شیطان تکرار شده و در تمام طول مدت نزول وحی، از آن نام برده شده است. این بدان معناست که یاد و نشان دشمن، هرگز نباید مورد غفلت جوامع مسلمان قرار گیرد.

شاهدها (۵۱ پاراگراف)

سه زمینهٔ تسلط ابلیس بر انسان در روایت امام صادق (ع)

حَدَّثَنا اَبی رَضیَ اللهُ عَنهُ قالَ حَدَّثَنا سَعدُ بنُ عَبدِ اللهِ عَن اَحمَدَ بنِ اَبی عَبدِاللهِ البَرقیِّ عَن اَبیهِ عَن صَفوانَ بنِ یَحیى عَن عَبدِ الرَّحمنِ بنِ الحَجّاجِ عَن اَبی عَبدِالله (عَلَیهِ السَّلام) قالَ: قالَ‌ اِبلیسُ‌ لَعنَةُ اللهِ‌ عَلَیهِ‌ لِجُنودِهِ اِذا استَمکَنتُ مِنِ ابنِ آدَمَ فی ثَلاثٍ لَم اُبالِ ما عَمِلَ فَاِنَّهُ غَیرُ مَقبُولٍ مِنهُ اِذَا استَکثَرَ عَمَلَهُ وَ نَسیَ ذَنبَهُ وَ دَخَلَهُ العُجب.[1]

تکرار فراوان مفهوم شیطان در قرآن از سورهٔ بقره تا سورهٔ ناس

نه این‌که یک کشور در دوران صلح نباید از نتایج صلح قدرتمندانه خود استفاده کند. صلح و زندگی، مال این ملت است. کشور، مال این ملت است. باید از نعمات این کشور استفاده کنند. باید کشورشان را بسازند و باید آبادی را روزبه‌روز بیشتر کنند. اگر شما به قرآن کریم نگاه کنید، یکی از مفاهیمی که از سوره مبارکه «بقره» تا سوره آخر قرآن (سوره «والنّاس») در قرآن بسیار تکرار میشود، مفهوم «شیطان» است.

پایان نیافتن کار با ایمان آوردن و شکست شیطان

این‌که ایمان آوردیم و پشت شیطان را به خاک رساندیم، کار تمام نمیشود. این برای آن است که یک ملت آگاه و فرزانه و بیدار و دارای تحلیل، نباید از وجود، حضور، خطر، توطئه و کید و خباثت دشمن غافل بماند.

روی آوردن هر انسان به صلاح، ضربه‌ای بر شیطان‌ها و نظام شیطنت

… الهی در صراط مستقیم باشد - با نیروهای باطل - که میخواهند همه روی زمین از هوسها و هواهای آنها پیروی کند و بیش از آن‌که برای بشریت باشد، در اختیار آنها قرار گیرد - وجود دارد. به تعبیری دیگر، این چالش دائمی به مثابه یک درگیری و مسابقه پنجه‌افکنىِ همیشگی است. اما شما مطمئن باشید، هر انسانی که به صلاح و شایستگی روی میآورد، مشتی بر دهان شیطانها و نظام شیطنت در آفرینش کوبیده میشود.

خطر حضور شیطان در منصب و بلای آن برای مسئول و مردم

… از بالاترین عبادات هم بیشتر است؛ خدمت به مردم است، خدمت به اهداف الهى است، خدمت به عظمت اسلام است، نگهدارى پرچم اسلام و برافراشته داشتن آن است؛ این کم‌ چیزى نیست؛ این خیلى چیز باعظمتى است؛ انسان را به خدا نزدیک میکند، اگر انسان متوجّه باشد و خدایى حرکت بکند. امّا اگر خداى نخواسته شیطان توانست در این منصب و کار و شغل به نحوى حضور پیدا کند، آن ‌وقت بلاى بزرگى خواهد بود، هم براى خود ما ــ العیاذبالله‌ ــ و هم براى مردم.

برابری شمار کاربرد واژهٔ شیطان و ملائکه در قرآن

من نگاه کردم به المُعجَم المُفَهرَس، دیدم تعداد دفعاتی که کلمه‌ی «شیطان» و مشتقّات «شیطان» در قرآن به‌ کار رفته است، دقیقاً برابر تعداد دفعاتی است که کلمه‌ی «ملائکه» یا مشتقّات آن در قرآن به ‌کار رفته است؛ یعنی از یک طرف، نیروی شرآفرین، فسادآفرین، انحطاط‌آفرین که همان شیطان است و از یک طرف، قوای هدایتگر، کمک‌کننده، تدبیرکننده، حفظ‌کننده‌ی نظام وجود و عالم و آدم. هر دو به یک اندازه به‌ کار رفته است؛ ۸۸ مرتبه کلمه‌ی «شیطان» و مشتقّات «شیطان» و ۸۸ مرتبه کلمه‌ی «ملائکه» و مشتقّات این ریشه و این کلمه به‌ کار رفته است که این هم یکی از لطافتهای قرآنی است. درست توجّه کنید تا مقصود را از این مقدّمه‌ای که عرض میکنم به ‌دست بیاورید. حتّی تعداد به ‌کار رفتن کلمه‌ی «شیطان» در قرآن، از تعدادی که کلمه‌ی «نبی» در قرآن به‌ کار رفته بیشتر است. سؤال این است که علّت اصرار بر تکرار کلمه‌ی «شیطان» در قرآن چیست؟ چرا این‌قدر …

دشمنی همیشگی شیطان با بندگان خدا

… امروز بعد از گذشت قریب به دوازده سال از پیروزى اسلام و حاکمیّت اسلام در این کشور، دشمنان ما تا حدود زیادى مأیوس شده‌اند؛ احساس ناتوانى کرده‌اند در مقابل اسلام؛ امّا از دشمنى‌شان یک سر سوزن کم نشده، و ممکن نیست کم بشود از دشمنى شیاطین با راه خدا و با دین خدا. شیطان با بندگان خدا خصم است؛ شیطان کمر دشمنى با بندگان خدا بسته است. تا ما بنده‌ى خدا هستیم، دشمنى شیطانها با ما کم نخواهد شد.

وسوسهٔ دائمی شیطان حتی نسبت به مخلصان و پیامبران و ناکامی‌اش در برابر آنان

… ایرانى و برادران مسلمان در داخل کشور ما مأیوس شده؛ این چیز مهمّى است. البتّه طبیعت شیطان این است که هرگز از وسوسه و نفوذ و خرابکارى، به‌طور کامل مأیوس نمیشود. خاصیّت شیطان است. شما ببینید حتّى عبادا‌لله‌ المخلَصین[3] هم در معرض وسوسه‌ی شیطان قرار میگیرند؛ حتّى انبیاى عظام الهى هم در معرض نفوذ و دخالت آراء شیطانى و وسوسه‌ی شیطانى قرار میگیرند؛ منتها زور شیطان به آنها نمیرسد، لکن اقدام خودش را میکند. شیطان نمیگوید که این مؤمن، این صالح، این عبد مخلص را دیگر نمیتوان گمراه کرد، پس سراغش نرویم؛ نه، شیطان حتّى سراغ مخلصین هم میرود، منتها مخلصین تودهنى میزنند به شیطان؛ اِنَّ الَّذینَـ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم ط‌”‌‌ئِفٌ مِنَ الشَّیطـّْنِ تَذَکَّروا فَ‌ـاِذا هُم مُبصِرونـ.[4] شیطان بزرگ، شیطان استکبار و شیطان سیاست هم عیناً همین‌جور است؛ تودهنى را میخورد، امّا بکلّى مأیوس نمیشود. خیال نکنیم که چون ما از اوّل انقلاب تا امروز به …

اعلام زودهنگام شکست جبههٔ حق از ترفندهای شیطان

… شمشیرها را گذاشته‌اند، از اسب‌ها پیاده شده‌اند، اسلحه‌ها را زمین گذاشته‌اند؛ ناگهان می‌بینند دو گروه دارند به اینها از دو طرف، مسلّح، وحشی، عصبانی، خشمگین، حمله می‌کنند. خب پیداست که یک لشکر بی‌سلاح و بی‌جهاز،[16] در یک‌چنین مواقعی چه می‌کند؟ فرار. در رفتند. شیطان از حنجرۀ شیطان‌صفت‌ها اعلام کرد که پیغمبر هم از بین رفته. خیلی روشن است، شیطان همیشه از این کارها می‌کند. از نقشه‌های خیلی روشن و از دست‌های رو شدۀ شیطان، یکی این است: زودتر از موعد، شکست جبهۀ الهی و رحمانی را اعلام بکند، که بله، شما شکست خوردید، پیغمبر از دنیا رفت. در این‌چنین بحرانی، در این‌چنین بن‌بستی، یک مؤمن متوکل چه می‌کند؟ آقا، بن‌بست از این بالاتر؟ راه‌های نجات به‌کلی بسته، اسلحه‌ها روی زمین افتاده، دشمن مجهّز، مسلط، مسیطر، آنچه اینجا به داد انسان می‌رسد، آن دریچه‌ای است که خداپرستان فقط دارند؛ اتکای به خدا. چه …

پیمان الهی با فرزندان آدم بر عبودیت نکردن شیطان

﴿اَن لاتَعبُدُوا الشَّیطاَ﴾، یعنی چه؟ عبودیت نکنید، سرسپرده و مطیع نگردید آن نیروهای شرآفرین را. و توحید یعنی این. اینکه می‌گویم توحید یعنی این، نه‌اینکه همۀ توحید این است، نه؛ رقائق و دقایق[6] توحید به‌جای خود، رویه‌ها و بدنه‌های دیگر توحید که شاید بعضی را خود ما هم در آینده بحث کنیم، آن‌هم به‌جای خود، این‌هم یک بدنه و یک رویه و یک نما از استوانۀ توحید …

گویندهٔ سخن ابلیس خود شیطان است به معنای قرآنی

… فَقَد عَبَدَ اِبليسَ» اما اگر چنانچه آن گوینده دارد از زبان شیطان سخن می‌گوید، از زبان ابلیس دارد حرف می‌زند، برخلاف منطق و فلسفۀ فکر الهی دارد بحث می‌کند و حرف می‌زند، و تو مذعنانه[13] و معترفانه داری گوش می‌کنی، در همان حال مشغول عبادت و اطاعت ابلیسی؛ یعنی خود او شیطان است اصلاً. خود همانی‌که آن‌جور دارد حرف می‌زند شیطان است، نمی‌خواهد بگوییم نمایندۀ شیطان یا بلندگوی شیطان، نه؛ خود شیطان، به‌آن‌معنایی که شیطان را گفتیم، که معنای قرآنی شیطان هم همان است.

القای شیاطین به اولیای خود برای مجادله با مؤمنان

… ما روی این تکه است. البته از اول این آیاتی که خواندیم تا اینجا، همین‌طور قدم‌به‌قدم اشاراتی بود که برای ما مفید بود، برای این مطلبی که اینجا بیان کردیم. البته هرچه بیشتر تدبر کنید، روشن‌تر می‌شود. اما قسمت عمدۀ استدلال و استناد ما همین تکۀ آخر این آیه است؛ ﴿وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم﴾ شیطان‌ها و قطب‌های شرارت به دوستان و هم‌جبهگان و هم‌بستگان خود الهام می‌دهند تا با شما مجادله کنند. شیطان‌ها و قطب‌های فساد و تباهی، اَیادی خود، اولیای خود، هم‌جبهگان و پیوستگان خود را پر می‌کنند تا بیایند با شما بحث کنند، سربه‌سر بگذارند و مجادله کنند. شما تکلیفتان چیست درمقابل این اولیای شیطان؟ ﴿وَ اِنَّ الشَّياطينَ لَيوحونَ اِلىٰ اَولِيآِهئِم لِيُجادِلوكُم﴾، اما شما، ﴿وَ اِن اَطَعتُموهُم اِنَّكُم لَمُشرِكونَ﴾ اگر شما از آنها اطاعت کردید، پیروی کردید، مشرکید. ببینید؛ مشرک، خیلی صاف. پس اطاعت شیطان، یعنی …

احتمال یکی بودن شیطان آیه با طاغوت و گمراهی دور

… تحاکم کنند نزد طاغوت، در‌حالی‌که ﴿وَ قَد اُمِروا اَن يَكفُروا بِهِ﴾ در‌حالی‌که به اینها فرمان داده شده است که به طاغوت کفر و انکار بورزند، ﴿وَ يُريدُ الشَّيطانُ اَن يُضِلَّهُم ضَلالاً بَعيداً﴾ و شیطان می‌خواهد که آنان را گمراه کند، گمراهی و سرگشتگی بسی دور. من احتمال می‌دهم این شیطان، همان خود طاغوت است، چیز دیگری نیست. اینها می‌خواهند سراغ طاغوت بروند، غافل از اینکه این شیطانِ طاغوت، این شیطانی که با عنوان طاغوت در قرآن شناخته می‌شود، آنها را از راه راست دور می‌کند تا از گمراهی‌ها، از وادی‌های تِیهِ[27] سرگردانی، سرشان را در می‌آورد. طاغوت آنها را، شیطان آنها را از جاده آن‌چنان دور می‌اندازد که برگشتنشان کار یک‌ذره، دوذره نیست، خیلی به دشواری دیگر برگردند به راه راستِ هدایت. این آیۀ قرآن است.

به‌کارگیری انسان در راه مصالح شخصی شیطان نه نور و معرفت

… و از جلوه‌های درخشنده وجود دارد، تحت قبضۀ طاغوت و شیطان درخواهد آمد. وقتی‌که تو تمام وجودت در قبضۀ او درآمد، آن‌وقت او به‌آسانی می‌تواند تو را در همان راهی که خودش می‌خواهد، به همان‌جایی که خودش می‌خواهد، با همان وسیله‌ای که خودش می‌خواهد، بکشاند و ببرد؛ و پیداست که شیطان و طاغوت انسان را به نور و معرفت و آسایش و رفاه و معنویت رهنمون نمی‌شود. او برایش این چیزها هدف نیست برای شیطان و طاغوت، مصالح شخصی خودش هدف اوّلی‌ست، و می‌خواهد آنها را تأمین کند؛ پس تو را در راه مصالح شخصی خود به‌کار می‌اندازد.

پوچی همهٔ سنت‌های شیطانی در نگاه خردمند

… در زمان پیغمبر، حکم می‌کرد که گوش این حیوان را ببرند، قیچی کنند، بشکافند، تا اینکه به این وسیله، مثلاً فرض کنید رزق و برکت و سلامت را برای او تأمین کنند. یک سنت جاهلی‌ست. این را یک سمبلی برای سنت‌ها و فکرها و شیوه‌ها و برنامه‌های غیر خدایی ذکر می‌کند اینجا. ببینید چقدر مسخره است، ببینید چقدر پوچ است این سنت، سنت‌های شیطانی همه‌اش همین‌جور است. در نظر خودِ پیروان این سنت، که پوچ نیست، اما در نظر آدم عاقل پوچ است.

وجود شیطان‌های انس و جن

«رمی جمرات» [یعنی] شیطان را بزن، هر جا بود، هر جور بود؛ در هر نقطه‌ای که شیطان را پیدا کردی، بکوب شیطان را؛ شیطان را بشناس و بزن. شیطان هم، شیطان اِنس داریم، شیطان جن داریم؛ وَ کَذٰلِکَ جَعَلنا لِکُلِّ نَبیٍّ عَدُوًّا شَیاطینَ الاِنسِ وَ الجِنِّ یُوحی بَعضُهُم اِلىٰ بَعضٍ زُخرُفَ القَولِ غُرورًا؛[9] [زدن] شیطان. ببینید، همه‌ی اینها درس است. همه‌ی این حرکات، این کارهایی که در حج هست، این عبادتهایی که گفتیم محتوای حج را تشکیل میدهد، همه‌ی اینها درس است.

باقی ماندن جریان‌های تسلیم شیطان در کنار شکل کلی اسلامی جامعه

… شدیم، «کونوا دعاة النّاس بغیر السنتکم»؛آن وقت عملِ ما مردم را مسلمان واقعی خواهد کرد و کشور، اسلامی خواهد شد؛ هم احکام و مقررات اسلامی است، هم اجرا اسلامی است، هم دولتمردان اسلامیاند، هم مردم به تبع حال و به تبع دولتمردان از لحاظ اخلاقی اسلامی خواهند شد. البته شیطان نمیمیرد؛ شیطان زنده است. همیشه عده‌یی، جریانی، مجموعه‌هایی هستند که تسلیم شیطان بشوند؛ اما شکل کلی، اسلامی خواهد شد.

تکرار فراوان نام شیطان در قرآن برای فراموش نشدن حضور او

… و مقابله با شرارت و شیطانیّت را هم سر میدهد. در واقع برای این‌که اسلام بتواند سعادت را برای انسانها محقّق کند، باید با عوامل و عناصری که ضدّ انسانیت و ضدّ سعادت انسان حرکت میکنند و حیاتشان وابسته به آن است، مبارزه کند. لذا در اسلام، جهاد و مبارزه وجود دارد. در سرتاسر قرآن، نام شیطان و مفهوم شیطنت، از بسیاری از مفاهیم، بیشتر تکرار شده است[2] ؛ برای این‌که مردم، شیطان و حضور شیطان را فراموش نکنند. اگر فراموش کردید که دشمن در کمین شماست، غفلت، شما را فرا خواهد گرفت، حرکت را کُند خواهد کرد و از بین خواهد برد - یعنی بزرگترین فرصت برای دشمن است - لذا شما ببینید در طول این سالهای متمادی، هر وقت، هر کسی و هرجا، از دشمنی دشمنان و توطئه مستکبران و دشمنی امریکا …

به خود آمدن فوری انسان باتقوا هنگام وسوسهٔ شیطان

… که خداى متعال براى شما در نظر گرفته است؛ این چیزى نیست که کسى بتواند یک لحظه آن را رها بکند؛ اگر رها کردیم، جادّه لغزنده است، درّه عمیق است، خواهیم لغزید؛ تا باز یک جایى دستمان به یک مستمسکى، سنگى، درختى، بتّه‌اى گیر بکند و باز بتوانیم خودمان را بالا بکشیم. اِنَّ الَّذینَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم ط‌ئِفٌ مِنَ الشَّیطنِ تَذَکَّروا فَاِذا هُم مُبصِرون؛(۵) وقتى که آدم با‌تقوا مَسّ شیطان را احساس کرد، فوراً به خود مى‌آید، حواسش جمع میشود؛ شیطان که از ما دور نمیشود. خب، پس اوّلین وصیّت، تقوا است.

نالهٔ یأس شیطان هنگام نزول وحی بر پیامبر

… مسلمان بودند، خانۀ ما بود؛ پیغمبر بود، خدیجه بود، و من. «اَرَی نورَ الوَحیِ وَ الرِّسالَةِ وَ اَشُمُّ ریحَ النُّبُوَّةِ» نور پیغمبری را می‌دیدم؛ عطر دلپذیر نبوت را استشمام می‌کردم. (85/7/21) «وَ لَقَدْ سَمِعتُ رَنَّةَ الشَّیطانِ حینَ نَزَلَ الوَحیُ عَلَیهِ». من صدای نالۀ شیطان را وقتی‌که بر پیغمبر وحی نازل شد، شنیدم. «فَقُلتُ یا رَسولَ‌اللهِ ما هذِهِ الرَّنَّةُ» از پیغمبر پرسیدم: این چه صدایی بود که من شنیدم؟ فرمود: «هَذَا الشَّیطانُ قَد اَیِسَ مِن عِبادَتِهِ» این نالۀ یأس شیطان بود، از اینکه بتواند مردم را گمراه کند. چراغ هدایت آمد. بعد فرمود: «اِنَّکَ تَسمَعُ ما اَسمَعُ وَ تَرَی ما اَرَی»[3]. این، نزدیکی و قرب امیرالمؤمنین به پیغمبر از دوران کودکی است. (89/4/5)

احاطهٔ شیطان‌صفتان برای گمراه کردن و لزوم تذکر

… آن‌کسانی‌که چون گناه بزرگی انجام دهند، یا بر خویشتن ستم کنند، ﴿اَو ظَلَموا اَنفُسَهُم﴾ بر نفس‌های خود ظلم روا بدارند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتند. در وادی غفلت، زیرِ سرپوش غفلت، دیر نپایند. یک آیۀ خیلی عجیبی هست در قرآن، در زمینۀ تذکر پید‌اکردن؛ ﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوا﴾، این‌هم برای باتقواهاست اتفاقاً، ﴿اِنَّ الَّذينَ اتَّقَوا اِذا مَسَّهُم طائِفٌ مِنَ الشَّيطانِ تَذَكَّروا﴾[20] وقتی یک گروه شیطان ـ با آن معنای وسیعی که شیطان دارد ـ وقتی یک گروهی شیطان و شیطان‌صفت او را احاطه می‌کنند تا گمراه کنند، تا از راه به‌در ببرند، تا او را به فراموشی بیندازند، ﴿ذَكَرُوا اللهَ﴾ فوراً به یاد خدا بیفتد انسان. یاد خدا یک‌چنین چیزی است. یاد خدا حربه‌ای است در دست ما علیه شیطان‌ها، یاد خدا ریسمانی است در اختیار ما، برای نجات از ورطه‌ای که دشمنانِ هوشیاریِ ما، در برابر ما به‌وجود آورده‌اند. یاد خدا خیلی چیز ارزشمند و قیمتی است.