ایستادگی تبریز به رهبری او در برابر قرارداد وثوقالدوله
در قضایای بعد هم همینطور بود. در قضیهی مرحوم شیخ محمد خیابانی - که تبریز یک تنه ایستاد - مسأله، مسألهی قرارداد وثوقالدوله بود. در تهران، عمال حکومت ضعیف با یک قرارداد، امور مالی و امور نظامی کشور را دودستی تقدیم کردند به انگلیسیها. تبریزیها ایستادند. مرحوم خیابانی و دیگران در مقابل این قضیه بود که ایستادند و آن حوادث عجیب تبریز پیشآمد کرد. تبریز همیشه اینطور بود.
قیام روحانی مبارز و آزاده در تبریز
این شهر پُر از خاطرات مجاهدت و فداکارى است. و من از گذشتگان خود قضایایى را دربارهى حوادث تبریز شنیدهام که آنها خود شاهد آن قضایا بودهاند؛ چه در قضایاى دوران استبداد صغیر که مرحوم شیخ محمّد خیابانى، مرد مبارز و روحانى آزاده، اینجا قیام کرد، و چه در دوران قبل از آن که آغاز مشروطیّت بود؛ [مانند] همین محلّههاى گوناگون تبریز، از جمله محلّهى «خیابان» که عالِم بزرگ آن روز تبریز، مرحوم حاج سیّدحسین خامنهاى که جدّ ما و پدربزرگ ما است، ساکن محلّهى خیابان و کوچهى «قرهباغىها» ــ خیابان محلّه سى و قرهباغلار کوچه سى ــ [بود] مردم میرفتند به …
قیام و شهادت او بهعنوان نمونهٔ روحیهٔ بسیجی
حالا نمونههایش را من اینجا یادداشت کردهام. مثلاً در دوران دخالتهای خارجیها ــ این مال همین دورهی تاریخ معاصر ما است، مال خیلی قبلها نیست ــ در تبریز، شیخ محمّد خیابانی؛ او به یک معنا بسیجی است؛ قیام میکند، حرکت میکند، بعد هم شهید میشود؛ در مشهد، محمّدتقی خان پسیان؛ او هم همین جور؛ اغلب شرح حال اینها را متأسّفانه شماها نمیدانید؛ باید کتاب زیاد بخوانید، باید شرح حال اینها را بفهمید، بدانید. در رشت، میرزا کوچکخان جنگلی؛ در اصفهان، آقانجفی و حاجآقا نورالله؛ در شیراز، آسیّدعبدالحسین لاری و بعضی …
ورود به میدان و شهادت در برههای از تاریخ تبریز
… و باقرخان -که باقرخان با پدر ما هممحلّه بودند، ایشان دیده بود باقرخان را در محلّهی خیابان- و بعد در یک برههی دیگر، وقتی که روسها وارد تبریز شده بودند و آنجا بودند، مرحوم ثقةالاسلام[3] و علمای بزرگ دیگری مجاهدت کردند، مبارزه کردند و به شهادت رسیدند. بعد در یک برههی دیگر، حرکت شیخ محمّد خیابانی و میرزا اسماعیل نوبری که اینها وارد میدان شدند و کارها کردند که به شهادت خیابانی منتهی شد. در بحث انقلاب، در مسائل مقدّماتی انقلاب، از روز اوّل، یعنی از سال ۴۲ که نهضت شروع شد، جزو علمای دستگیرشدهی از سراسر کشور سه نفر از علمای معروف تبریز بودند. بعد هم در حوادث گوناگون در روزها و اوقات مُشرف به انقلاب هم حرکت مرحوم قاضی[4] و دیگران؛ بعد در مسائل …
نیابت امامت جماعت مسجد جامع تبریز پیش از ورود به مبارزات مشروطه
… خامنهاى که از نجف آمده بود و طلبههاى تبریزى و فضلاى تبریزى در طول اقامت او در نجف پیش او درس خوانده بودند و او حقّ استادى به گردن آنها داشت، از جمله همین آقازادهاى که در این مسجد نماز میخواند، به اصرار، ایشان را آوردند و در این مسجد جامع، امام جماعت شد. شنیدهاید و نوشتهاند در کتابها که مرحوم شیخ محمّد خیابانى، قبل از اینکه وارد مبارزات مشروطیّت بشود، گاهى نایب پدرزن خود میشد ــ که پدرزن او همین مرحوم حاج سیّدحسین جدّ ما بود ــ و ایشان در همین شبستان مسجد جامع به جاى ابوالزّوجهى خود نماز میخواند؛ از همین جا هم شهرت خودش را بتدریج به دست آورد.