معرفتآموزی به جوانان و روشن کردن هدف در دوران نهضت
… عزّت ملّی، صلاح کامل ملّت ایران، اعتلای ملّت ایران و مقابلهی با استکبار؛ هدف اینها است. البتّه اینها تعبیرات کلّی است، امّا معانی روشن و مشخّصی دارد. کار امام و یارانش در این پانزده سال بین [حادثهی] فیضیّه و بیستودوّم بهمن، روشنگری در همین زمینه بود؛ آن کسانی که با مردم حرف میزدند، آن کسانی که جوانها را معرفت میآموختند و بهخط میکردند ــ امثال مطهرّیها و امثال اینها ــ کارشان این بود که [هدف را] مشخّص کنند و معرفت لازم به مردم داده بشود. توانبخشی معرفتی خیلی مهم است؛ این کار اصلی است. طلبهی ما، فاضل ما، روشنفکر ما، دانشگاهی ما، استاد ما باید در این زمینه حرکت بکنند؛ معرفتبخشی کنند، توانبخشیِ معرفتی کنند.
توصیه به خواندن کتابهای شهید مطهری
اگر خود انسان مبانی معرفتی مستحکمی در درون نداشته باشد، بعید است که بتواند در دیگران معرفت ایجاد کند. خودمان را [تقویت کنیم]. شماها جوانید، شماها باحوصلهاید، شماها وقت دارید؛ مطالعه کنید، کتاب بخوانید؛ هم کتاب شعر، هم کتاب نثر؛ کتابهای شهید مطهّری را بخوانید، کتابهای اخلاق را بخوانید، کتابهای حدیث را بخوانید، تفسیر بخوانید. ما تفسیرهای خوبی داریم؛ اگر به عربی هم مسلّط نیستید، تفسیرهای فارسیِ خیلی خوبی امروز در دسترس همه هست.
توصیه به مطالعهٔ کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران
… تاریخی ایران را احیا کند. هویّت تاریخیِ ایران، ایرانِ اسلامی است؛ از اوّل بُروز اسلام تا امروز، شما کدام ملّتِ دیگر را سراغ دارید که در زمینهی علوم مختلف، در زمینهی فلسفه، در زمینهی فقه، در زمینهی علوم گوناگون، به قدر ایرانیها به اسلام خدمت کرده باشند؟ مراجعه کنید به این کتاب عزیز و مغتنم خدمات [متقابل] اسلام و ایرانِ مرحوم شهید مطهّری. این هویّتِ اسلامی ایران گم شده بود؛ اگر کسی میآمد در خیابانهای تهران راه میرفت ــ حالا فقط تهران هم نه، خیلی از شهرهای دیگر؛ حتّی در یک جاهایی از مشهد ما ــ احساس نمیکرد اینجا یک کشور اسلامی است، اینجا یک مردم مسلمانی زندگی میکنند؛ اینجوری کرده بودند.
توصیهٔ مکرر به خواندن کتابهای او، نه بهتنهایی
… خیلی در بین مجموعههای دانشجویی رواج مطلوب را نداشته. من این را باز هم تأکید میکنم: شما احتیاج دارید بخوانید، احتیاج دارید بدانید. (حالا من انشاءالله اگر فرصت شد عرض خواهم کرد) شما نهضت کتابخوانی باید راه بیندازید، واقعاً کتاب بخوانید، مطالعه کنید. من البتّه در جلسات قبلی که با دانشجوها داشتهام، مکرّر صحبت کتابهای شهید مطهّری را کردهام[7] امّا نمیخواهم بگویم صرفاً آن؛ نه، شماها خودتان، هیئتهای اندیشهورزتان، بچّههای پیشکسوتترتان بنشینند فهرست مطالعاتی و برنامهی مطالعاتی برای جاهای مختلف، قشرهای مختلف برنامهریزی کنند، طرّاحی کنند و تعریف کنند، و مانند این کارها. این خیلی چیز لازمی است.
از شخصیتهای کمنظیر و تعیینکننده که در تروریسم دههٔ شصت به شهادت رسید
… چند سال، هزاران نفر از آحاد مردم، از مسئولین، از قشرهای مختلف بهوسیلهی تروریستها به شهادت رسیدند؛ از کاسب معمولی تا جوان دانشجو تا فعّال سیاسی تا شخصیّتهای بزرگی که در انقلاب تعیینکننده بودند. البتّه من عدد معیّن نمیکنم، [لکن] تا هفده هزار هم گفتهاند؛ هفده هزار انسانِ باشرفِ باشخصیّتِ ارزشمند در این تروریسمِ دههی ۶۰ فدا شدند، که در میان اینها شخصیّتهایی مثل شهید مطهرّی و شهید بهشتی حضور دارند؛ یعنی این آدمهایی که امثال اینها در طول زمان، کمتر در یک کشوری به وجود میآید و میتوانند تعیینکنندهی سرنوشت کشورها باشند.
ترویج افکار او در میان دانشجویان
تا رسیدیم به انقلاب. این حرکت البتّه حرکت مقاومت اسلامی بود، ریشهدار و دارای تفکّر؛ افکار مرحوم مطهّری یک نمونه از آن چیزهایی بود که در دانشگاه بین دانشجوها ترویج میشد. خب، انقلاب اسلامی که در سال ۵۷ به پیروزی رسید، دنیا را تکان داد؛ بدون مبالغه اینجور است؛ یعنی واقعاً پیروزی اسلام در ضمن یک انقلاب و تشکیل یک حکومت بر پایهی اسلام، اصلاً دنیا را -غرب و شرق را- تکان داد؛ بدیهی است تأثیری در دانشگاه میگذاشت و گذاشت؛ بسیاری از …
اشاره به آزادی معنوی بهعنوان برترین فضیلت انسان
خب، دو سه نکته من عرض بکنم. یک مسئله، مسئلهی تبیین موضوع است. ببینید، دوستان اینجا اشاره کردند به آزادی معنوی. آزادی معنوی به آن معنائی که در بعضی از روایات ما هست و برخی از متفکرین ما مثل مرحوم شهید مطهری به آن اشاره کردند، برترین انواع فضیلتهای انسان است - در این شکی نیست - منتها این، محل بحث ما نیست. اصلاً بحث ما دربارهی آزادی معنوی به معنای سلوک الیاللّه و قرب الیاللّه و پیش رفتن در وادی توحید - که آدمهائی مثل ملا حسینقلی همدانی یا مرحوم آقای قاضی یا مرحوم آقای طباطبائی محصول این هستند - نیست؛ بحث ما دربارهی آزادیهای اجتماعی و سیاسی، آزادیهای فردی و …
توصیه به مطالعهٔ کتاب «گفتارهای معنوی» در ماه رمضان
مثلاً مطالعهی کتاب «گفتارهای معنوی» شهید مطهری متناسب با همین ایام ماه رمضان است. یا خود توجه به احکام الهی. من آن روز در یک صحبتی از قول مرحوم حاج میرزا جواد آقای ملکی تبریزی گفتم معنویتی که از روزه حاصل میشود، آن شکوفائی و علوّی که از روزه در روح انسان به وجود میآید، چقدر ارزش دارد. خب، اتفاقاً شاعر کسی است که با هیجانات روحی و دریافتها …
حیات او نمونهٔ آمیختگی کار فکری با حضور در میدانهای اساسی
خیلی خوشامدید برادران و خواهران عزیز! انشاءاللَّه مناسبت روز معلم بر همهی شما، بر همهی معلمان در سراسر کشور، و بر ملت ایران مبارک باشد. اینکه روز معلم را با مناسبت یاد شهادت یک معلمِ بزرگ قرار دادهاند، برای ما درسآموز است؛ این یک حرکت نمادین است؛ یعنی عظمت کار تعلیم و تربیت در آن حدی است که آمیختهای از کار فکری و علمی و حضور در میدانهای اساسی زندگی - آنچنانی که در حیات شهید مطهری (رضوان اللَّه تعالی علیه) مشهود بود - نقطهی مطلوب این شغل شریف و این کار بزرگ است.
ماندگاری تلاش او چون ذخیرهای تمامنشدنی برای جامعه
اخلاص، معجزهگر است. وقتی انسان برای خدا در یک راهی قدم میگذارد، خدا به کار او برکت میدهد؛ اینجور میشود که تلاش چند ده سالهی آن مرد بزرگ، آن شهید عزیز، برای جامعه مثل یک ذخیرهی تمام نشدنی باقی میماند. این کار برعهدهی ماست؛ همهی ما در همهی عرصههای گوناگون.
نگاه به غدیر بهعنوان وسیلهٔ وحدت امت اسلامی
حادثهی غدیر به نگاه مرحوم علامهی امینی (رضوان اللَّه تعالی علیه) صاحب کتاب الغدیر و بعد در نگاه مرحوم شهید مطهری (رضوان اللَّه علیه) وسیلهی وحدت امت اسلامی است. گمان نکنند بعضی که حادثهی غدیر مایهی اختلاف است؛ نه. امروز ببینید که بیش از همیشه - در گذشته هم بوده است - شیعه را متهم میکنند. ببینند مسئلهی تشیع برآمدهی از یک اعتقاد صحیحِ سالمِ خالصِ نسبت به وحی الهی است - این است معنای تشیع - اعتقاد به ارزشهاست، …
همعقیدگی با او دربارهٔ مثنوی و اختلاف نظر دربارهٔ حافظ
… مولوی را شما ببینید. اگر فرض کنید کسی به دیوان شمس به خاطر زبان مخصوص و حالت مخصوصش دسترسی نداشته باشد که خیلی از ماها دسترسی نداریم و اگر آن را کسی یک قدری دوردست بداند، مثنوی، مثنوی؛ که خودش میگوید: و هو اصول اصول اصول الدین. واقعاً اعتقاد من هم همین است. یک وقتی مرحوم آقای مطهری از من پرسیدند نظر شما راجع به مثنوی چیست، همین را گفتم. گفتم به نظر من مثنوی همین است که خودش گفته: و هو اصول ... . ایشان گفت کاملاً درست است، من هم عقیدهام همین است. البته در مورد حافظ یک مقدار با هم اختلاف عقیده داشتیم. یا در همین اواخر، این بیدل. آن دیوان عظیم، دریای عمیقی که بیدل دارد و چقدر عرفان تو این مفاهیم توحیدی و عرفانی هست - که آقای کاظمی کار خوبی روی گزیده غزلیات بیدل کردند که من مقداری از آن را تورق کردم. البته ایشان انتخاب کردهاند که شاید یک دهم غزلیات بیدل هم …
مقالهٔ «الغدیر و وحدت اسلامی» و محور وحدت دانستن کتاب الغدیر
بنده در آغاز سال جاری، شعار «وحدت ملی» و «امنیت ملی» را مطرح کردم. امروز مایلم درباره این دو شعار، به شما عزیزانی که در این جا تشریف دارید و نیز به همه ملت ایران، چند مطلب کوتاه را عرض کنم. همین مسأله غدیر هم میتواند مایه وحدت باشد؛ همچنان که مرحوم آیةاللَه شهید مطهری مقالهای با عنوان «الغدیر و وحدت اسلامی» دارد. او کتاب الغدیر را - که درباره مسائل مربوط به غدیر است - یکی از محورهای وحدت اسلامی میداند که درست هم هست. ممکن است به نظر عجیب بیاید، اما واقعیت مطلب همین است. خودِ مسأله غدیر، غیر از جنبهای که شیعه آن را به عنوان اعتقاد قبول کرده است - یعنی حکومت منصوب امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام از طرف پیامبر که در حدیث غدیر آشکار است - اصل مسأله ولایت هم مطرح شده است. این …
نمونهٔ روشنفکر مذهبی و متعبد
البته به نظر ما، در روشنفکری به معنای حقیقی کلمه، نه ضدّیت با مذهب هست و نه ضدّیت با تعبّد. یک انسان میتواند هم روشنفکر باشد؛ به همان معنایی که همه روشنفکر را تعریف کردهاند - کسی که به آینده نگاه میکند، کار فکری میکند، رو به پیشرفت دارد - و هم میتواند مذهبی باشد، میتواند متعبّد باشد، میتواند مرحوم دکتر بهشتی باشد، میتواند شهید مطهّری باشد، میتواند بسیاری از شخصیتهای روشنفکرِ مذهبىِ کاملاً مؤمن ما باشد که ما دیدهایم. هیچ لزومی ندارد که مخالف مذهب باشد.
برکات خون شهید مطهری برای روز معلم و ملت
برادران و خواهران عزیز؛ خیلی خوش آمدید. امیدوارم این دو روز فرخندهای که در کشور ما به عنوان روز معلّم و روز کارگر شناخته شده است، برای شما و همه ملّت ایران و نیز مسؤولان، سر منشأ برکاتی باشد؛ همچنان که به برکت خون شهیدِ عزیز بزرگوارمان، مرحوم آیةاللَّه مطهّری رضوان اللَّهعلیه تا امروز بوده است.
از مطرحکنندگان اتحاد حوزه و دانشگاه و شهید این راه
اوّلاً از خداوند متعال علوّ درجات براى ارواح طیّبهى آن انسانهاى شایستهاى که مسئلهى نزدیکى و اتّحاد دانشگاه و حوزهى روحانیّت را مطرح کردند و بعضى در این راه شربت شهادت هم نوشیدند، مخصوصاً مرحوم شهید مفتّح و شهید مطهّرى و از این قبیل بزرگمردان را مسئلت میکنم. مسئلهى دانشگاه به خودىِ خود یک مسئلهى مهم است؛ همچنان که مسئلهى حوزهى علمیّه هم به خودىِ خود یک مسئلهى اساسى و مهم است. وقتى ما عنوان میکنیم وحدت حوزه و دانشگاه را، بدیهى است که مقصود این نیست که ما این دو نهاد را در عالم واقعیّت تبدیل کنیم به یک چیز؛ …
ارجاع به جزوهٔ پیامبر امی برای شناخت امی بودن پیامبر
… ما اینها را میخواند ولذا اگر پیغمبر خواندن و نوشتن را میآموخت حتماً فهمیده میشد، چون در جزیرةالعرب درس خواندهها عدهی کمی بودند، بنابراین: اگر پیغمبر مکتب رفته بود و اینها را یاد گرفته بود اسمش در عداد مکتب رفتهها میآمد و آنها اسمهایشان در تاریخ مشخص است. پس اینکه یک کسی که خواندن و نوشتن را نیاموخته و یک چنین اوج بیانی را دارد ارائه میدهد، این خودش معجزهای است، لهذا برای اطلاع کاملتر از مسألهی امیبودن، به جزوهی پیامبر امی شهید مطهری مراجعه کنید. نکات مفیدی را در آنجا خواهید دید.
کتاب او دربارهٔ اقتصاد اسلامی منبعی قابل اعتماد برای برنامههای رادیو
… شما هم میتوانید در این قضایای اقتصادی شرکت کنید. البته شاید این کار تحقیق، مستقلاً به رادیو ربطی پیدا نکند، لکن شما میتوانید گزیدههایی از مباحث و معارف اقتصادی اسلام را که به وسیلهی صاحبنظران مورد اعتماد نوشته شده است، طی برنامههایی پخش کنید. مثلاً در همین "اقتصادنا"ی مرحوم صدر[1] ، یا کتاب مرحوم شهید مطهری[2] ، یا بعضی از نوشتههای دیگران در باب اقتصاد اسلامی، حرفهای بسیار خوب و قوی و قابل اعتمادی نوشته شده، که میشود دربارهاش فکر کنید، گزینش کنید، و شکل قابل ارائهای از اینها را از رادیو پخش کنید.
نادرستی تلقی او بهعنوان استثنای حوزه
… در محیط دانشگاهى. این کار، یک کار سادهاى نیست؛ این کار، یک کار صنفى فقط نیست؛ اینکه مثلاً فرض بفرمایید ما بساط حوزهى علمیّه را که بر مبناى تحقیق و بر مبناى دقّت نظر و بر مبناى مبناسازى و مبناویرانسازى و نوآورى و تجدید نظر و ابتکار است ــ که این روشن است؛ سبک و شیوهى آموزش و تعلیم و تعلّم در حوزههاى علمیّه از اوّل بر مبناى تحقیق بوده ــ بیاییم یک چیز مثلاً تقلیدى وانمود بکنیم و امثال مطهّرى و بهشتى و این شاگردان حوزه را استثناهاى حوزه تلقّى کنیم، این یک اشتباه است. خب کسی که حوزه را درست نمیشناسد، کسی که نمیداند حوزه چیست، یک چنین اشتباهی را از روی بیغرضی [مرتکب میشود]، یعنی به احتمال فراوان، بلکه شاید به طور یقین آدم میداند که اینها از روى بىغرضى هم ارائه میشود و نظر سوئى وجود ندارد امّا فسادآور است؛ حرف خلاف واقع و …
توصیه به مراجعه به نوشتههای ایشان دربارهٔ خاتمیت
… میکند یعنی نوبت احکام او دیگر تمام شد. بلاشک زمان حضرت عیسی(علیهالسلام) در دین حضرت عیسی(علیهالسلام) نماز بود. اما نه اینطور نمازی که من و شما میخوانیم، بلکه یکجور نماز و یکجور توجهی به خدا بود، یعنی اصل توجه بخدا جزو اصول است و چگونگی آن جزو احکام است. اصل انفاق در راه خدا جزو اصول است و چگونگی آن جزو احکام است و چگونگی عملکرد انسانها در هر دورهای از زمانها متفاوت است و براین اساس است که ادیان پیدرپی میآیند تا میرسد به دین خاتم و دین خاتم یک خصوصیتی دارد که آن خصوصیت او را پایانناپذیر کرده در اینباره بحثهایی هست و مرحوم شهید مطهری هم مکتوبات بسیار خوبی دارند، لذا اگر وقت داشتید مراجعه کنید استفاده زیادی خواهید کرد. به هر حال آنچه ما گفتیم این است که معارف و جهانبینیها همه یکسان است، یعنی اگر کسی بگوید حضرتعیسی دردین خود همان چیزی را که مسیحیها امروز میگویند مریم مادر خداست و عیسی هم خود خداست و پدر مردم است و اینها را آورده، این دروغ محض است و حضرت عیسی نه تنها حتماً …
تأثیرگذاری او همراه شهید مفتح و شهید بهشتی در دانشگاهها
… کسانى که در سرتاسر کشور به پُستها یا به کارهاى مؤثّر و حسّاس احتیاج داشتند، در یک نسل، با دین بکلّى بیگانه شدند؛ آن نسل پرورشیافتهى دوران رضاخانى و اوایل دوران نفوذ دانش جدید و فرهنگ اروپایى در ایران، غالباً نسل بىاعتقادى بود. البتّه بعدها وضع عوض شد؛ کسان زیادى با پیشرفتهاى دینى، با آگاهىهاى مذهبى آشنا شدند، احساسات در دلها بیدار شد، تفکّرات صحیحى پیدا شد، روشنفکران متدیّنى پیدا شدند، روحانیّون نافذالکلمهاى در دانشگاهها رسوخ کردند، امثال شهید مفتّح، شهید مطهّرى، شهید بهشتى، این شخصیّتهاى برجسته در دانشگاهها اثر گذاشتند و بعضى از شخصیّتهاى دانشگاهى با دنیاى دین و مسائل مذهبى آشنا شدند، و بر خلاف آنچه آنها میخواستند پیش آمد؛ امّا بناى کار را آنجور گذاشته بودند.
عمق تفکرات اجتماعی و اسلامی
… داشته باشند؛ الان آنچه در باب مسائل اسلامى، معارف کلّى اسلامى متفکّرین ایرانى روى آن بحث کردهاند، بمراتب عمیقتر و قوىتر است از آنچه متفکّرین روشنفکر معروف دنیا از اخوانالمسلمین،[5] سیّد قطب،[6] قبلاً رشید رضا،[7] عبده،[8] دیگران و دیگران مطرح کردهاند. تفکّرات مرحوم طباطبائى، مرحوم مطهّرى ــ این متفکّرین شیعه ــ در زمینههاى اجتماعى و مباحث عمومى اسلام ــ حالا مباحث تخصّصى مثل فقه و عرفان و فلسفه و مانند اینها که جاى خود دارد ــ حتّى معارف و مسائل عمومى، اینجا عمیقتر است. جورى نباشد که ناگهان ما در باب مسائل شیعه یک بحثى را مثلاً ارائه کنیم که بحث سَبُکى باشد، بحث خیلى عمیقى نباشد، بحث کممایهاى باشد، رقیقى باشد که به جاى جذب موجب دفع بشود. این نکتهى اوّل که هدف از این اجتماع بایستى دائماً مورد نظر باشد.
سخنرانیهای او در دانشگاهها در دوران اختناق
… دین را و معرفت دینی را که دانشگاهیها احتیاج دارند، علمای حوزه به آنها تعلیم بدهند. و سرّ حضور نمایندگان روحانی در دانشگاهها همین است. و چقدر خوب است این ارتباطها برنامهریزیشده و سازماندهیشده بشود؛ و این یکی از بهترین وحدتها و طبیعیترین وحدتها است. و میدانید که در دوران اختناق، در آن هنگامی که دستگاه جبّار از تمام وسایل استفاده میکرد برای جدا کردن روحانیّون از تحصیلکردهها، یک عدّه روحانیِ آگاه و عالم و عاقل و مصلحتبین و مصلحتشناس داشتیم که ارتباطاتشان را با دانشگاهها مستحکم کردند. بهترین جلسات سخنرانیهای علمائی مثل مرحوم آیتالله مطهّری و امثال ایشان در دانشگاهها بود؛ و مرحوم دکتر مفتّح (رضوان الله علیه) یکی از پُرکارترین و فعّالترینِ اینگونه روحانیّون بود. طلّاب و دانشجویان قدر یکدیگر را بدانند؛ با یکدیگر آشنا باشند، مرتبط باشند؛ احساس بیگانگی نکنند؛ احساس خویشاوندی و برادری را حفظ کنند و روحانیّون در دانشگاهها کوشش …
هشدار صریح و بیملاحظه دربارهٔ خطرها
حضرت آیتالله خامنهای: صریحاً هشدار دادن و ملاحظه نکردن.
سهم تلاش او در مقابله با تهاجم فرهنگی غرب
… میتوانم من روی این تکیه بکنم که دوران تهاجم فرهنگی غرب - که همراه با تهاجم سیاسی و اقتصادی و طبعاً فرهنگی و اینها بود - خطرناکتر از دوران مغول بود، به خاطر اینکه مهاجمین هوشیارتر، آگاهتر و مسلحتر بودند به سلاحهای لازم، و بنابراین این فکر، فکر درستی است. خب الحمدلله که در سایهی تلاش خود این شخصیت عزیز و شخصیتهایی از قبیل ایشان و تحرک عظیم این انقلابی که به وجود آمد ره صد ساله در مقابلهی با این تهاجم بحمدالله در دوران کوتاهی پیموده شد.
کتاب سیری در نهجالبلاغه و فهرست مضامین آن
حالا با این خصوصیت، آنوقت نهجالبلاغه هیچ میدانی از میدانهایِ زندگی را فروگذار نکرده، مگر اینکه در آن بلیغترین، رساترین، پرمغزترین، و پرمحتواترین سخن را بیان کرده. یک نگاهی به فهرست نهجالبلاغه ـ که البته خود نهجالبلاغه یک فهرست موضوعی ندارد، اما مؤلفانی که بهخصوص در این اواخر، دربارۀ نهجالبلاغه چیز نوشتند، ازجمله، کتاب بسیار پرارزشِ مرحوم استاد شهید مطهری، بهنام سیری در نهجالبلاغه، که فهرستگونهای از مضامین نهجالبلاغه را آنجا ایشان ذکر کردند ـ نشان میدهد که این کتاب چقدر چندبُعدی و چندجانبه است. و این واقعاً یک شگفتی است. در همۀ بخشهایی که برای یک انسان کامل و برای یک جامعۀ انقلابیِ کامل، لازم و ضروری است، نهجالبلاغه بهترین و وافیترین مطالب را ارائه میدهد. و چرا اینطور است؟ زیراکه نهجالبلاغه نموداری است از اسلام، و اسلام آیینی است همهجانبه؛ و …
تحلیل تفاوت قیام امام حسین (ع) با موقعیت امام حسن (ع)
یک حرف این است ـ طبق بیان شهید مطهری ـ امام حسین که به شهادت رسید، یک معترض، یک آمرِ به معروف و ناهیِ از منکری بود که درمقابل یک حاکم جائری قیام کرد. چون او داشت ظلم میکرد، از وجود او شرّ میتراوید و امام حسین بهعنوان یک معترض، یک مؤمن، تکلیف شرعی خودش احساس کرد که باید به او اعتراض کند، این اعتراض واجب بود و نقطۀ اوج زیبایی و شکوه این کار هم این بود که این اعتراض را ادامه بدهد تا مظلومانه کشته بشود. …